361 - అథావ్యయవర్గః

ఆగ్ని రువాచః

ఆంగీషదర్థేఽభీవ్యాప్తౌ సీమార్ధే ధాతుయోగజే ।

ఆప్రగృహ్యః స్మృతౌ వాక్యేఽప్యాస్తు స్యాత్కోపపీడయోః.

పాపకుత్సేషదర్థేకు ధిగ్జుప్సన నిందయోః ।

చాన్వాచయ సమాహారే తర సముచ్చయే.

స్వస్త్యాశీ క్షేమపుణ్యాదౌ ప్రకరే లంఘనేఽప్యతి ।

స్విత్ప్రభే చవితర్కే చతుస్యాద్భేదేఽవ ధారణే.

నకృత్స పైకవారేస్యాదారద్దూర సమీపయోః ।

ప్రతీచ్యం చరమే పశ్చాదుతాప్యర్థ వికల్పయోః.

పునః సహార్ధయోః శశ్వత్సాక్షా త్ప్రత్యక్ష తుల్యయో ।

ఖేదానుకంపా సంతోషవిస్మయామంత్రణే బత..

హస్తహర్షేఽనుకంపాయాం వాక్యారంభ విషాదయోః ।

ప్రతిప్రతినిధౌ వీప్సాలక్షణాదౌ ప్రయోగతః.

ఇతి హేతౌప్రకరణే ప్రకాశాది సమా ప్తిషు ।

ప్రాచ్యాం పురస్తాత్ప్రథమే పరారేఽగ్రత ఇత్యపి.

యావత్తావచ్చ సాక ల్యేఽవధౌ మానేఽవదారణే ।

మంగళానంతరారంభ ప్రశ్నకార్త్స్న్యేష్వథో ఆథ.

వృథా నిరర్థకావిద్యోర్నాఽ నాఽనేకోభయార్థయోః ।

నుపృచ్ఛాయాం వికల్పేచ పశ్చాత్సాదృశ్యయోరను.

ప్రశ్నావ ధారణానుజ్ఞాఽను నయామం త్రణేనను

 గర్హా సముచ్చయ ప్రశ్న శంకాసం భావనాస్వపి.

ఉపమాయాం వికల్పేవా సామిత్వర్ధే జుగుప్సితే ।

అమాసహ సమీ పేచకం వారిణీ చ మూర్ధని.

ఇవేత్థమర్థయో రేవం నూనం తర్కేఽర్థ నిశ్చయే ।

తూష్ణీ మర్థే సుఖే జోషం కింపృచ్ఛా యాం జుగుప్సనే.

నామప్రకాశ్యసంభావ్యక్రోధోపగమకుత్సవే ।

ఆలం భూషణ పర్యాప్తి శ క్తి వారణ వాచకమ్.

హూం వితర్కే పరిప్రశ్నే సమయాఽ న్తిక మద్యయోః ।

పునరప్రథమే భేదే నిర్నిశ్చయని షేధ యోః.

స్యాత్పబంధే చిరాతీతే నిక టాగామి కే పురా ।

ఉరర్యురీ చోరరీచ విస్తారేఽగీకృతే త్రయమ్.

స్వర్గే పరేచ లో కేన్వర్వార్తా సంభావయోఃకిల ।

నిషేధ వాక్యాలంకారే జిజ్ఞాసావసరే ఖలు.

సమీపోభయతః శీఘ్రసాకల్యాభి ముభేఽభితః ।

నామప్రకాశ యోః ప్రాదుర్మిథోన్యోన్యం రహస్యపి.

తిరోఽ న్తర్ధౌ తిర్యగర్ధే హావిషాద శుగార్తిమ ।

అహ హేత్యద్బుతే ఖేదే హి హేతావ వధారణే.

అగ్ని పలికెను: “ఆజ్” = కొంచము అను అర్థమునందును, ఆభి వ్యాప్తి యందును, సీమ యను అర్థము నందును ప్రయోగింపబడును. దానిని ధాతువు తో చేర్చినప్పుడు వేర్వేరు అర్థములుండును. “ఆ” ఇది ప్రగృహ్య సంజ్ఞకము. స్మృతి వాక్యము అను అర్థమున ప్రయోగింపబడును. ఆః = కోపము పీడ,కు = పాపము, నింద, కొంచెము “ధిక్ = అసహ్యించుకొనుట - నింద. “చ” ఇది అనువాచయ సమాహార ఇతరేతర, సముచ్చ యార్థములందు ప్రయోగింపబడును. “స్వస్తి” = ఆశీర్వాదము. క్షేమము-పుణ్యాదికము “అతి” = ప్రకర్ష లంఘించుట, “స్విత్” = ప్రశ్నవితర్కము “తు” = భేదము, అవధారణము. “సకృత్” = కలిసి, ఒక పర్యాయము, “ఆరాత్ = దూరము, సమీపము. “పశ్చాత్” = పశ్చిమ దిక్కు, వెనుకటిది. “ఉత” అపి ఆనుదానికి ఉన్న ఆర్తములను వికల్పార్థమును బోధించును. పువః సదా అను పదములకు వున్న అర్థమును “శ్వత్” అనునది బోధించును. “సాక్షాత్” = ప్రత్యక్షము, తుల్యము. బత = ఖేదము, అనుకంప, అసంతోషము, విస్మయము, ఆమంత్రణము. హంత = హర్షము, ఆనుకంప, వ్యా రంథము. విదము. “ప్రతి” = ప్రతినిధి, వీప్స, లక్షణాదికము. “ఇతి” = హేతువు, ప్రకరణము, ప్రకాశాదికము, సమాప్తి, “వురస్తాత్” = పూర్వదిక్కు, ప్రథమము. పూర్వము. “అగ్రత = ఇది కూడ పై ఆర్థఘులనే చెప్పును. “యావత్ తావత్” ఇవి సాకల్యము అవధి, మానము, అవధారణము ఆను ఆర్థములను చెప్పును. “ఆథో “అథ” = మంగళ, అంతర, ఆరంథ, ప్రశ్న , సంపూర్ణత్వములు. వృథా = నిరర్థకము, యథా, విధిగా లేనిది. నానా = అనేకము, ఉభయము, “ను” = ప్రశ్న, వికల్పము. ఆను = వెనుక, సాదృశ్యము. “నను” = ప్రశ్న అవధారణము, అనుజ్ఞ అనునయము, ఆమంత్రణము. “అపి” = గర్హ, సముచ్చయమ, ప్రశ్న, శంక, స్వధావన. నా ఉపమ, వికల్పము. సావి = సగము, జు గప్సితము. ఆమా = కూడ , సమీపము, కం= నీరు, శిరసు . ఏవం = అనునది “ఇష” “ఇళ్లం” పదముల ఆర్థము బోధించును. నూనం = తర్కము ఆర్థ నిశ్చయము, జోషం= మౌనముగా ఎండుట సుఖము. “కిం” = ప్రశ్న నింద. “వామ” = మోకాళ్యము. సంభావ్యము, క్రోధము, స్వీకారము, నింద. ఆుంజ భూష ఇము, పర్యా ప్తి శక్తి, నివారణము. “హూం” - వితర్కము, పరిప్రశ్న. “సమయా” = సమీపము, మధ్య. “పునః” =ప్రథమము కానిది, భేదము. “వి” = నిశ్చయము, నిషేధము. “పుగా” = చిర కాలమునకు పూర్వము, సమీప భవిష్యత్తు. “ఉరరీ” “ఊరీ “ “ఉద్” = విస్తారమ, అంగీకారము. “స్వర్” = స్వర్గము, పర లోకము. కిల = వార్త, సంభావనా, “ఖలు” = నిషేధ పరు. వాక్యాలంకారము. జిజ్ఞాసావసరము. ఆలితః = సమీపము, రెండు వైపుల, శీఘ్రము, సాక”మ, అభి ముఖమ. “ప్రాదుస్”నామ, ప్రకాశము. “మిథః” = అన్యోన్యము, రహస్యము. “తిరస్” = అంతర్ధానము, అడ్డము. “హో = విషాదము, శోకము, అర్తి. “అహః” = అద్భుతము, ఖేడము. “హి”= హేతువు, ఆధారణము.

చిరాయ చిరరాత్రాయ చిరస్యాద్యా శ్చిరార్థకాః ।

ముహుః పునః పునః శశ్వదభీక్ష్ణ మసకృత్సమాః .

స్యాజ్ఘటిత్యంజసాహ్నాయ ద్రాజ్మజ్క్షు సపదిద్రుతే ।

బలవత్సుష్ఠు కిముత వికల్పేకిం కిమూతచ.

తుహిచస్మహవై పాదపూరణే పూజనేఽస్వతి।

 దివాహ్నీత్యథ దోషాచ నక్తంచ రజనావితి.

తిర్యగత్తేసాచి తిరోఽప్యథ సంబోధనార్థకాః ।

స్యుః ప్యాట్ పాడంగ హే హైభోః సమయానికషాహిరుక్ .

అతి తేతు సహసాస్యాత్పుర పురతో ఽగ్రతః ।

స్వాహాదేవ హవిర్గానే శౌషడ్ నౌషడ్ వషట్ స్వరా.

కించిడీషన్మ నాకల్పే ప్రత్యాఽముత భవాన్ తరే ।

యథాతథాచైవ సామ్యే ఆహోహోహో ఇతివిస్మయే.

మౌనేను తూష్ణీ తూష్ణీకం సద్యః సపది తత్క్షణే ।

దిష్ట్యా సముపయోషం చేత్త్యాసందేఽథా న్తరేఽన్తరా.

అంత రేణ చ మధ్యేస్యుః ప్రసహ్యతు హఠార్థకమ్ ।

యు క్తేక్వే సాంప్రతం స్థానేఽభీక్ష్ణం శశ్వదనార తే.

 అథవోసహ్యనో నాపిమాస్మ మాలంచ వారణే ।

పక్షాంతరే చేద్యది చత త్త్వేత్వఽద్ధాంఽజ సాద్వయమ్.

ప్రాకా శ్యే ప్రాదురావిః స్యాదో మేపం పరమంమతే ।

సమంతతస్తు పరితః సర్వతో విష్వగితపి.

ఆకామానుమతౌ కామమసూయోపగ మేఽస్తుచ ।

ననుచగ్యాద్వీరోధోక్తౌ కచ్చిత్కామ ప్రవేదనే.

నిఃసమం దుష్షమం గర్హ్యేయథాస్వన్ తు యథాయథమ్ ।

మృషా మిథ్యాచ వితథే యథార్థన్ తు యథాయథమ్.

స్యు రేవస్తు పునర్వై వేత్యవరణ వాచకాః ।

ప్రాగతీ తార్థకం నూనమవశ్యం నిశ్చయే ద్వయమ్.

సంవద్వర్షేఽవరేత్వర్వా గామేవం స్వయమాత్మనా ।

ఆల్పేనీ చైర్మ హత్యుచ్చైః ప్రాయోభూమ్న్యద్రుతేశ నై .

సనానిత్యే బహిర్భా హ్యేస్మాతీ తేఽ స్తమదర్శనే ।

ఆ స్తిసత్త్వే రశోక్తావూముల ప్రశ్నేఽనునయేత్వయి.

హూంతర్కేస్యాదుషా రాత్రేరవసానే నమోనతౌ ।

పునరర్థేఽగ నిందాయాం దుష్ఠుసుష్ఠు ప్రశంపనే.

సాయంసాయే ప్రగేప్రాతః ప్రభాతేనికషాఽన్ తి కే ।

పరుత్పరా ర్యౌషమోఽబ్దే పూర్యైపూర్వతరేయతి.

ఆద్యాత్రాహ్నఽథ పూర్వేహ్నీ త్యాదౌ పూర్వోత్తరావరాత్. ।

తథాఽదరాన్యాన్య తరేతరాత్పూర్వే ద్యురాదయః.

ఉభయద్యుశ్చో భయేద్యుః పరేత్వప్ని పరేద్యవి ।

హ్యోగతేఽ నాగతేఽహ్నిశ్వర పశ్వః పరేఽహని.

తదాతదానీం యుగపదేకదా సర్వదాసదా ।

ఏతర్హి సంప్రతీదానీ మధునా సాంప్రతం తథా.

ఇత్యాదిమహాపురాణే ఆగ్నేయే శబ్దకోశే ఽవ్యయ వర్గాది నిరూపణం నామైక షష్ట్యధిక త్రిశతతమోఽధ్యాయః.

చిరాయ - చిరరాత్రాయ చిర స్య మొదలగునవి చిరార్థకములు. మహంతి, “పునః పునః”, “శశ్వత్”, “ఆభిక్షం” “ఆసకృత్ = మాటిమాటికి. ద్రాక్, యుటితి, ఆంజసా, అహ్నాయ, మంక్షు . “సపది” = శీఘ్రము, ఋవల్. సుష్టు” శోభనము. “కిముత=పీకల్పము. కిం, కీమూత = వికల్పము. “తుపా” “చ” “స్మ” హ• “వై” పాదపూర్తికి ఉప యోగించబడును. “ఆతి” = పూజార్థకము. “దివా” = పగలు. “దోషా”, “వ క్తం*=రాత్రి. ''సాచి”, “తిరస్” = ఆడ్డముగా. “ప్యాట్” పాట్, అంగ, “హే” హై” భోః= ఇవి సమానార్థక మలు. సమయా, నికషా, పారుక్ = దగ్గర. “సహసా” =ఆతరితము, “పుర 4, పుర తకి, అగ్రతః”= ఎదుట, దేవతలకు హవిస్సును ఇచ్చునపుడు “స్వాహా” సౌషట్ , నౌషట్ , స్వరా, అనుపదములు ప్రయోగింపబడును. “కించిత్” “ఈశత్” మనాక్ = కొంచేము. “ పేత”, “ఆముత్ర” = జన్మాంతరము నందు. యథా, తథా=సామ్యము అహో. ఓ= ఆశ్చర్యము. “తూష్ణీం, తూష్ణీకమ్”=మౌనము. “సద్యః, సపడి = తత్తణము. “దిష్ట్యా” సముప జోషమ్” = ఆనంద సూచకముల. “అంతరే, అంతరా, అంత రేణ” = మధ్య యందు. “ప్రసహ్య”= హఠాత్తుగా. “సాంప్రతం. స్థానే=యు క్షము. “ఆభిక్షమ్, శశ్వత్”=నిరంతర ముగ. “నపా, ఆ నో, నూ=అభావము, మాస్మ , మా, ఆమ్” = ఇవి ని షేధార్థకములు. “చేత్, యడ్” = ఇవి పక్షాంతరమును “అద్దా, అంజసా” వాస్తవార్డమును బోధించును. “ప్రాదు, ఆవి=ప్రకటమగుట. “ఓం, ఏవం” పరమం= అంగీకారము.  “సమంతతః” పరితః, సర్వతః, విశ్వక్ =నలు వైపుల. “కామమ్, ఇష్టము లేని అనుమతిని సూచించును. “ఆస్తు=కోప వంతో కూడిన అనుమతిని సూచించును. నను = విరోధో క్లిని సూచించును. కచ్చిత్” = కోరికను తెలుపుటను సూచిం చును “నిస్సమం” “దుస్సమం” = నింద్యము. యథాస్వం, యథా యథము–యథాయోగ్యముగా, మృషా, మిథ్యా= ఆసత్యము. “యథాతథమ్” యథార్థము. “ఏవం, తు” పునః, వై , వా= ఇవి నిశ్చయార్థకములు. ప్రాక్. ఇది ఆతీర్థమును “నూనం, అవశ్యం” నిశ్చయముగా. “సంవత్”=సంవత్సరము - ఆర్వాక్” = వెనుకటి కాలము. “ఆు, ఏవమ్”= అట్లే. “స్వయం” = స్వయముగా. “నీచైః”= అల్పము. “ఉచ్చైః” = అధికము. “ప్రాయః”జాతరచుగా. శనై శి=మంద ముగా. “సనా”= నిత్యము, “బహిః”=వెలుపల. “స్మ”=భూత కాలార్థము. “ఆ స్తమ్”= అదృశ్యము. “ఆ స్తి” -- వున్నది. “ఊ”=కోపోక్తి. “ఆయి” =ప్రశ్నము, అనునయము. “హూం=తర్కమా. “ఉషా”=ప్రాతఃకాలము. "నమః"= నమస్కారము, ఆఁగ మరల. “దుష్టు = నింద. “సుష్టు=ప్రశంసా.. “సాయం”జసాయంకాలము. “ప్రగే”=ప్రాతఃకాలము. “నికషా= సమీపమువ. ఐషమః= గడచుచున్న సంవత్సరము. “పరుల్ = నిరుడు. “పరారి=మంద డేటు. ఆద్య = నేడు. “పూర్వ, ఉత్తర, ఆపర, ఆధర, ఆన్య, అన్యతర, ఇతర, శబ్దములకు, పూర్వే ఆహ్ని, ఇత్యాద్యర్థములందు పూర్వేద్యు. ఇత్యాది పదములు నిష్పన్న మగును. “ఉభయద్యుః, ఉభయద్యుః”= రెండు దినములందును. “పరేద్యవి”= మరసటి రోజువ. “హ్యః”= నిన్న, ఈశ్వ”= రేపు. “పరశ్వః”ఇఎల్లుండి. “తదా” తదానీం=అపుడు. “యగ పత్, ఏకదా”= ఒక్క మాటుగా. “సర్వదా, సదా”= ఎల్లప్పుడును. ఏతర్హి , సంప్రతి, ఇదానీం, ఆధునా, సాంప్రతం”=ఇపుడు.

అగ్ని మహా పురాణమున శబ్ద కోశమున అవ్యయ వర్గాది నిరూపణ మను మూడు వందల అరవది ఒకటవ అధ్యాయము సమాప్తము.