364 - అథ మనుష్య వర్గః

అగ్ని రువాచః

ఆగ్ని దేవుడు పలికెను. మనుష్య, బ్రహ్మ, క్షత్ర, వైష్య, శూద్ర వర్గములను క్రమముగ చెప్పెదను. న్న - వర - పంచ జన - మర్య = నరులు. యోషిత్ - యోషా - అబలా - వధూః = స్త్రీ. ప్రియుని కోరుచు సంకేత స్థానమునకు వెళ్ళునది అభిసారికా. కులటా - పుంశ్చలీ అసతీ = కులట. నగ్నికా - కోటరీ - నగ్న స్త్రీ; కాత్యాయనీ - సగము ముసలిది; సైరంధి = పర గృహమున సేవ చేయునది. అసిక్ని ఇంకను ముసలిత నవు రానిది. మలినీ - రజస్వలా = పర్యా, వాళశ్రీ - గణికా - వేశ్యా = పర్యా. యాతా - తోటి కోడలు. ననందా = భర్త సోదరీ; సపిండాకి - సనాభయ = సపిండులు. సమానోదర్య - సోదర్య - సగర్భ్య-సహజ = ప్య, సగోత్ర-బాంధవ - జ్ఞాతి - బంధు - స్వజన=పర్యా, దంపతి - ఇంపతి - భార్యాపకీ - జాయాపతీ = పర్యా - గర్భాశయ - జరాయు - ఉల్బ - కలల= పర్యా. గర్త - భ్రూణ = పర్యా. క్లీబః - షండఽ - నపుంసక=పర్యా- డింథః - నవజాత శిశువు. బాలకః . మాణవక 8 = పర్యా. పిచండిల = పెద్దపొట్ట కలవాడు. అక్రటః = వంగిన ముక్కు కలవాడు. పౌగండః = వికలాంగుడు; ఆరోగ్యమ్ - అనామయమ్ - పర్యా. ఏడ - బధిరః = చెవిటి వాడు. కబ్దః - గడుల = గూనివాడు. ఖుణిః = వంకర చేతులవాడు. క్షయ - ష - యక్ష్మా = క్షయ రోగము. ప్రతిశ్యాయి - పీనసః = జలుబు. కుల్ - మతం - శవః = తుమ్ము; కాస - క్షవథుః = దగ్గు; శోధః . స్వయధుః . శోథః వాపు, పాద స్ఫోటకి - విపాదికా - కాళ్ళపగులు. కిలాసః సిద్మ = పర్యా. పామ – కచ్చూ-పామా విచర్చికా = గజ్జి, కోఠ - మండలకమ్ - కష్ణమ్ – పర్యా దుర్నా మకః = అర్షన్ = మూలశంక; ఆవాహః - నిబంధః = మలమూత్ర నిరోధము. గ్రహణీ - రుక్రవాహికా = గహణి రోగము. బీజ - వీర్య - ఇంద్రియ - శుక్ర = వీర్యము. పలరి - క్రవ్య - ఆమిష = మాంసము. వృక్కా - ఆగ్రమాంసమ్ - హృదయ మాంసము హృదయమ్-హృత్ = పర్యా- మే న-వపా - వసా = కొవ్వు. మన్యా = మెడ వెనుక వున్న నాడి; ధమని - శిరా = పర్యా. తిలకమ్ - క్లోమ = పర్యా. మస్తిష్కమ్ = మెదడు. దూషికా = కంటికుని- అత్రమ్ – పురీతల్- ప్రేగు- గుల్మ - ప్లీహా = పర్యా- వస్నసా - స్నాయు=పర్యా- కాలఖండ - యకృత్ =పర్యా- కర్పరః - కపాల= పర్యా- కేక సమ్ - కుల్యం - అస్థి = పర్యా- కంకాలః = ఆస్థిపంజరము. కశేరుకమ్-న్ను ముక. కరోటిః=పుర్రె. పరు కుకా = ప్రక్క ఎముకలు. ఆంగ - ప్రతీక - అవయవ - శరీర - వర్ష - విగ్రహపర్యా, కట - శ్రోణి ఫలక= పర్యా- కటి - శ్రోటికి - కకుద్మతీ = పర్యా- నితంబః = స్త్రీ కటి యొక్క ప్చద్భాగము - జమనమ్ =పురోభాగము, కూపకౌ=నితంబము నందున్న గుంటలు, కకుంద రే=కూపకములు; కటి - ప్రోథ - స్పీచ-పర్యా, ఉపస్థః . చేప్పనున్న పురుష శ్రీ లింగములకు పేరు. భగమ్ - యోనిః =పర్యా. శిశః - మేడ్రం - మోహనః - కేవః = పర్యా. పిచిండ - కుక్షికి - జఠరమ్ - ఉదరమ్ - తుందః = పర్వా, కుచ . స్తన-పర్యా, చూచుకం = కూదాగ్రము; కోడం - భుజముల మధ్య భాగము. స్కంధ - భుజ శిరః - హంసః=భుజము. జతృ = భుజముల సంధి. పునర్బవ - కరుహ - నఖ - నఖర = పర్యా. చెయ్యి చాపగ ఆంగుష్ట మొదలు తర్జని చివర వరకు వున్న భాగము ప్రాదేశ మని పేరు. అంగుష్ఠము నుండి కనిష్టిక చివరి వరకు వున్నది వీత సీ (జాన). ఇది పండ్రెండు అంగుళము లుండును. అన్ని వేళ్ళను చాపిన చెయ్యికి చ పేట.హతల ప్రహస్త అని పేరు. పిడికిలి బిగించినచో దానికి “రత్ని” యని పేరు. రత్ని నుండి కనిష్ట వరకు వున్న భాగము నకు -ఆరత్ని “ అని పేరు. శంఖాకారము గల కంఠమునకు కఁబుగ్రీవా - త్రిరేభా యని పేరు. అవటుకి - గాటా – కృకాటికా=కంఠ రంధ్రమునకు పేరు. పెదవుల క్రింది భాగమునకు చిబుకము అని పేరు. గండి - గలః - హనుః=గండ స్థలము పేరు. ఆపొంగః - నేత్రాంతము. కటాక్ష= నేత్రాంతముతో చూచుట; చికురః - కుంతలః – బాల-కేశము (జుట్టు) ప్రతికర్మ - పసాధనమ్ = అలంకరించుకొనుట. ఆకల్పః - వేషః - నేపథ్యమ్ - నాటకాదులలో వేషము ధరించుట. చూమణిః . శిరోరత్నము; తలః = హార మధ్య మందలి మాణిక్యము. కర్ణికా - తాళ పత్రమ్ = కర్ణ భూషణము. లంబనమ్ – లలంతికా=క్రిందికి వ్రేలాడు హారము. మంజీర - నూపురమ్= అందెలు. కింకిణీ=చిన్న మంట. దైర్ఘ్యమ్ - ఆయా మః-అనాహః=వస్త్రాదుల పొడవు, పరిణాహవిశాలతా=వై శాల్యము; పటచ్చరమ్=జీర్ణ వస్త్రము; సంవ్యానమ్ ఉత్తరీయమ్=పర్యా. రచనా - పరస్పందః= పుష్పాది రచన ఆలోగ= ఉపచారాదుల పరి పూర్ణత్వము. సముద్ధకః- సంపుటకః= చిన్న పెట్టె. ప్రతి గ్రాహః పతద్గ్రహ=ఉమ్మి వేయు పాత్ర.

ఆగ్ని మహా పురాణముధ మనుష్య వర్గ వర్ణనమను మూడు వందల అరువది నాల్గవ అధ్యాయము సమాప్తము.