281 - అథః రసాదిలక్షణమ్

ధన్వన్తరిరువాచః-

ధన్వంతరి పలికెను. ఇపుడు ఓషధి రసాదుల లక్షణములు చెప్పెదను వివము. ఓషధుల రసవీర్య విపాకములు తెలిసిన వైద్యుడే రాజాదులను రక్షించగలడు. మధుర, అమ్ల, లవణరసములు, చంద్రుని నుండి పుట్టినవి. కటుతిక్త కషాయరసములు, అగ్నినుండి పుట్టినవి. ద్రవ్యవిపాకము కటు ఆమ్ల లవణరూపమున మూడు విధముల నుండును. శీతము, ఉష్ణము, ఆని, వీర్యము రెండు విధములు. ఓద్విజోత్తమా ! ఓషధుని ప్రభావము చెప్ప శక్యముగానిది. మధుర తిక్తకషాయ రసములు శీతవీర్యములు. మిగిలిన రసములు ఉష్ణవీర్యములు కానిగుడూచి తికమైనను అత్యంతవీర్య ప్రదమగుటచే ఉష్ణ వీర్యము. అట్లే కషాయరసముక లదైనను పథ్య ఉష్ణవీర్యము జటామాంసి మధుర రసయుక్తయైనను ఉష్ణ వీర్యములవణ మధురములు విపాకమున మధుర ములని చెప్పబడినవి. ఆన్లైన్ల విపాకము కూడ మధురము మిగిలిన రసముల విపాకములు కటువులు, విశేష వీర్యయుక్త ద్రవ్యము విపాకమునందు విపరీత ఫలముకూడ ఇచ్చును. అనుటలో సందేహము లేదు. ఎట్లనగా తేనె మధుర మైనను విపాకమున కటువు అగునని చెప్పబడినది. ఒక ద్రవ్యమునకు పదు నారు రెట్లు నీరు పోసి, ఆద్రవ్యమునకు నాలు రెట్లు జలము మిగులునట్లు కాచి ఆక్వాథమును త్రాగ వలెను. ఇది క్వాథ నిర్మాణ పద్దతి క్వాథవిధి చెప్పని చోట్ల ఈ పద్దతిని యనుసరించవలేను. స్నేహ (తైలఘ్నతాది) పాకమునందు స్నేహమునకు నాలుగు రెట్లు కషాయముగాని, సమప్రమాణమగు, తైల క్వాథములుగావి చేర్చవలెను. తైలములో వేసిన ఓషధులు ఉడికి చల్లారిన పిమ్మ ఓ చేతితో నలిపినపుడు వత్తివలే అయినచో అపుడు తెలపరిపాకము వచ్చినట్లు గ్రహించవలేను. లేహ్యము లందుకూడ ఇడ్లీ సమాన ప్రమాణములు గల పదార్థ ములు వేయవలయును. నిర్మలము. అల్పౌషధియుక్తమగు క్వాథము ఉత్తమము, చూర్ణము ఒక ఆక్షము, క్వాథము నాలుగు పలములు ఇది సాధారణ మాత్రం మాత్ర విషయమున ఒక నిశ్చిత ప్రమాణములేదు. రోగి యొక్క వయోబల అగ్ని దేశ కాలద్రవ్యములను బట్టి రోగ స్వభావమును బట్టి వేర్వేరు ప్రమాణములు నిర్ణయించవలెను. సౌమ్యరసములు సాధారణముగ ధాతువర్ధకములు.

విశేషించి మధుర రసములు ధాతువర్ధకములు. దోషధాతు ద్రవ్యములు, సమాన గుణయుక్తములైనచో శరీర వృద్ధి కల్గించును. విపరీతమైనచో క్షయకారక ములు. ఓ నరశ్రేష్టా! ఈ శరీరమునకు ఆహారము మైథునము, నిద్ర ఆను మూడు ఉపస్థంబములు వున్నవి. వీది విషయమున ప్రయత్న శీలుడై వుండవలెను. వీటిని పూర్తిగా సేవింపకున్నను, ఎక్కువ సేవించినను, శరీరము క్షీణించును. కృశించిన శరీరమును పోషించవలయును. స్థూలశరీరమును తగ్గించ వలయును. మధ్యశరీరమును రక్షించు కొనవలెను. మొదటి రెండు ఉపక్రమములకు తర్పణము, అతర్పణము యని రెండు భేదములు. మానవుడు హితమైన దానిని తినవలెను. మితమైన దానిని తినవలెను మొదట తిన్నది జీర్ణమైన పిమ్మట తివవలెను. ఓ నరశ్రేష్ఠా! రసము కల్కము, క్వాథము శీతకషాయములు, ఫాంటముయని ఓషధి నిర్మాణము ఐదు విధములు. ఓషధులను పిండుటచే రసము, మథించుటచే కల్కము, మరగ బెట్టుటచే క్వాథము, రాత్రి యంతయు నీటిలో వుంచుటచే శీత కపాయము, నీటిలో వేసి తాత్కాలికముగ వేడి చేయుటచే ఫాంటము తయారగుమ. చికిత్సకు నూట అరువది సాధములున్నవి. ఇవన్నీ యు తెలిసిన వైద్యుడు అజేయుడగును. అతనికి “బహుశౌండికుడు” అని పేరు. జఠరాగ్నిని సంరక్షించుటకు, వృద్ధిపొందించుటకు శుద్ధము చేయుటకును ఆహార శుద్ధి ఆవశ్యకము. మనుష్యుని బలమునకు అగ్నియే మూలాధారము. ఐలముకొరకై సైంధవ లవణయు క్షత్రిఫలను, కాంతి ప్రదములగు ఉత్తమ పేయములను, దొంగలక సమును సైంధవయుక్తమగు పెరుగును, పాలను పిప్పలిని సేవింపవలయును. ఏ రసములు ఆధికమైపోయినవో వాటిని సామ్యావస్థకు తీసుకొని రావలేను. వాతప్రకృతి కలవాడు గ్రీష్మ ఋతువునందు మర్దనము చేయించుకొనవలెను. శిశిర ఋతువునందును సాధారణముగను. లేక ఆధికముగను, వసంతమునందు మధ్యమంబుగను, గ్రీష్మమునందు విశేష రూపముగను మర్దనము చేయించుకొనవలెను. మొదట చర్మమును అనంతరము మజ్జను మర్దనము చేయించు కొనవలెను. స్నాయు రుధిర పూర్ణము అగు శరీరమును ఆస్తులు చాలా లావుగా వున్నట్లు కనిపించును. భుజములు, బాహువులు, మోకాళ్ళు పిక్కలు కూడ మాంసలములుగా నుండును. బుద్దిమంతుడు !ఈ ఆవయవములను శత్రువును మర్దించినట్లు మర్దించవలెను. మణవలు, వక్షస్థలము వీటిని సాధారణముగా మర్దించవలెను. అవయవ సంధులను మర్దించి వాటిని చాచ వలెను, కాని హఠాత్తుగాను క్రమవిరుద్దముగాను చాచకూడదు. అజీర్ణ సమయమునందును భోజనానంతరము జలపానానంతరము వ్యాయా మము చేయకూడదు. దినమునకు నాల్గుభాగము లుండును. మొదటి జాములో సగము దాటిపోయినచో వ్యాయామము చేయ కూడదు. శీతలజలముతో ఒక పర్యాయము స్నానము చేయవలయును. ఉష్ణ జలము శ్రమను తగ్గించును. శ్వాస నిరో ధము చేయకూడదు. వ్యాయామము, కఫమును తొలగించును. స్నానము పిత్తాధిక్యమును తొలగించును. స్నానానంతరము ఎండను సేవించుట మంచిది. వ్యాయామము చేయువాడు ఎండను ఇతర క్లేశములను సహింపసమర్థుడగును.

అగ్ని మహాపురాణమున రసాదిలక్షణమను రెండువందల యేనుబది యొకటవ అధ్యాయము సమాప్తము.