361 - అథావ్యయవర్గః

ఆగ్ని రువాచః

అగ్ని పలికెను: “ఆజ్” = కొంచము అను అర్థమునందును, ఆభి వ్యాప్తి యందును, సీమ యను అర్థము నందును ప్రయోగింపబడును. దానిని ధాతువు తో చేర్చినప్పుడు వేర్వేరు అర్థములుండును. “ఆ” ఇది ప్రగృహ్య సంజ్ఞకము. స్మృతి వాక్యము అను అర్థమున ప్రయోగింపబడును. ఆః = కోపము పీడ,కు = పాపము, నింద, కొంచెము “ధిక్ = అసహ్యించుకొనుట - నింద. “చ” ఇది అనువాచయ సమాహార ఇతరేతర, సముచ్చ యార్థములందు ప్రయోగింపబడును. “స్వస్తి” = ఆశీర్వాదము. క్షేమము-పుణ్యాదికము “అతి” = ప్రకర్ష లంఘించుట, “స్విత్” = ప్రశ్నవితర్కము “తు” = భేదము, అవధారణము. “సకృత్” = కలిసి, ఒక పర్యాయము, “ఆరాత్ = దూరము, సమీపము. “పశ్చాత్” = పశ్చిమ దిక్కు, వెనుకటిది. “ఉత” అపి ఆనుదానికి ఉన్న ఆర్తములను వికల్పార్థమును బోధించును. పువః సదా అను పదములకు వున్న అర్థమును “శ్వత్” అనునది బోధించును. “సాక్షాత్” = ప్రత్యక్షము, తుల్యము. బత = ఖేదము, అనుకంప, అసంతోషము, విస్మయము, ఆమంత్రణము. హంత = హర్షము, ఆనుకంప, వ్యా రంథము. విదము. “ప్రతి” = ప్రతినిధి, వీప్స, లక్షణాదికము. “ఇతి” = హేతువు, ప్రకరణము, ప్రకాశాదికము, సమాప్తి, “వురస్తాత్” = పూర్వదిక్కు, ప్రథమము. పూర్వము. “అగ్రత = ఇది కూడ పై ఆర్థఘులనే చెప్పును. “యావత్ తావత్” ఇవి సాకల్యము అవధి, మానము, అవధారణము ఆను ఆర్థములను చెప్పును. “ఆథో “అథ” = మంగళ, అంతర, ఆరంథ, ప్రశ్న , సంపూర్ణత్వములు. వృథా = నిరర్థకము, యథా, విధిగా లేనిది. నానా = అనేకము, ఉభయము, “ను” = ప్రశ్న, వికల్పము. ఆను = వెనుక, సాదృశ్యము. “నను” = ప్రశ్న అవధారణము, అనుజ్ఞ అనునయము, ఆమంత్రణము. “అపి” = గర్హ, సముచ్చయమ, ప్రశ్న, శంక, స్వధావన. నా ఉపమ, వికల్పము. సావి = సగము, జు గప్సితము. ఆమా = కూడ , సమీపము, కం= నీరు, శిరసు . ఏవం = అనునది “ఇష” “ఇళ్లం” పదముల ఆర్థము బోధించును. నూనం = తర్కము ఆర్థ నిశ్చయము, జోషం= మౌనముగా ఎండుట సుఖము. “కిం” = ప్రశ్న నింద. “వామ” = మోకాళ్యము. సంభావ్యము, క్రోధము, స్వీకారము, నింద. ఆుంజ భూష ఇము, పర్యా ప్తి శక్తి, నివారణము. “హూం” - వితర్కము, పరిప్రశ్న. “సమయా” = సమీపము, మధ్య. “పునః” =ప్రథమము కానిది, భేదము. “వి” = నిశ్చయము, నిషేధము. “పుగా” = చిర కాలమునకు పూర్వము, సమీప భవిష్యత్తు. “ఉరరీ” “ఊరీ “ “ఉద్” = విస్తారమ, అంగీకారము. “స్వర్” = స్వర్గము, పర లోకము. కిల = వార్త, సంభావనా, “ఖలు” = నిషేధ పరు. వాక్యాలంకారము. జిజ్ఞాసావసరము. ఆలితః = సమీపము, రెండు వైపుల, శీఘ్రము, సాక”మ, అభి ముఖమ. “ప్రాదుస్”నామ, ప్రకాశము. “మిథః” = అన్యోన్యము, రహస్యము. “తిరస్” = అంతర్ధానము, అడ్డము. “హో = విషాదము, శోకము, అర్తి. “అహః” = అద్భుతము, ఖేడము. “హి”= హేతువు, ఆధారణము.

చిరాయ - చిరరాత్రాయ చిర స్య మొదలగునవి చిరార్థకములు. మహంతి, “పునః పునః”, “శశ్వత్”, “ఆభిక్షం” “ఆసకృత్ = మాటిమాటికి. ద్రాక్, యుటితి, ఆంజసా, అహ్నాయ, మంక్షు . “సపది” = శీఘ్రము, ఋవల్. సుష్టు” శోభనము. “కిముత=పీకల్పము. కిం, కీమూత = వికల్పము. “తుపా” “చ” “స్మ” హ• “వై” పాదపూర్తికి ఉప యోగించబడును. “ఆతి” = పూజార్థకము. “దివా” = పగలు. “దోషా”, “వ క్తం*=రాత్రి. ''సాచి”, “తిరస్” = ఆడ్డముగా. “ప్యాట్” పాట్, అంగ, “హే” హై” భోః= ఇవి సమానార్థక మలు. సమయా, నికషా, పారుక్ = దగ్గర. “సహసా” =ఆతరితము, “పుర 4, పుర తకి, అగ్రతః”= ఎదుట, దేవతలకు హవిస్సును ఇచ్చునపుడు “స్వాహా” సౌషట్ , నౌషట్ , స్వరా, అనుపదములు ప్రయోగింపబడును. “కించిత్” “ఈశత్” మనాక్ = కొంచేము. “ పేత”, “ఆముత్ర” = జన్మాంతరము నందు. యథా, తథా=సామ్యము అహో. ఓ= ఆశ్చర్యము. “తూష్ణీం, తూష్ణీకమ్”=మౌనము. “సద్యః, సపడి = తత్తణము. “దిష్ట్యా” సముప జోషమ్” = ఆనంద సూచకముల. “అంతరే, అంతరా, అంత రేణ” = మధ్య యందు. “ప్రసహ్య”= హఠాత్తుగా. “సాంప్రతం. స్థానే=యు క్షము. “ఆభిక్షమ్, శశ్వత్”=నిరంతర ముగ. “నపా, ఆ నో, నూ=అభావము, మాస్మ , మా, ఆమ్” = ఇవి ని షేధార్థకములు. “చేత్, యడ్” = ఇవి పక్షాంతరమును “అద్దా, అంజసా” వాస్తవార్డమును బోధించును. “ప్రాదు, ఆవి=ప్రకటమగుట. “ఓం, ఏవం” పరమం= అంగీకారము.  “సమంతతః” పరితః, సర్వతః, విశ్వక్ =నలు వైపుల. “కామమ్, ఇష్టము లేని అనుమతిని సూచించును. “ఆస్తు=కోప వంతో కూడిన అనుమతిని సూచించును. నను = విరోధో క్లిని సూచించును. కచ్చిత్” = కోరికను తెలుపుటను సూచిం చును “నిస్సమం” “దుస్సమం” = నింద్యము. యథాస్వం, యథా యథము–యథాయోగ్యముగా, మృషా, మిథ్యా= ఆసత్యము. “యథాతథమ్” యథార్థము. “ఏవం, తు” పునః, వై , వా= ఇవి నిశ్చయార్థకములు. ప్రాక్. ఇది ఆతీర్థమును “నూనం, అవశ్యం” నిశ్చయముగా. “సంవత్”=సంవత్సరము - ఆర్వాక్” = వెనుకటి కాలము. “ఆు, ఏవమ్”= అట్లే. “స్వయం” = స్వయముగా. “నీచైః”= అల్పము. “ఉచ్చైః” = అధికము. “ప్రాయః”జాతరచుగా. శనై శి=మంద ముగా. “సనా”= నిత్యము, “బహిః”=వెలుపల. “స్మ”=భూత కాలార్థము. “ఆ స్తమ్”= అదృశ్యము. “ఆ స్తి” -- వున్నది. “ఊ”=కోపోక్తి. “ఆయి” =ప్రశ్నము, అనునయము. “హూం=తర్కమా. “ఉషా”=ప్రాతఃకాలము. "నమః"= నమస్కారము, ఆఁగ మరల. “దుష్టు = నింద. “సుష్టు=ప్రశంసా.. “సాయం”జసాయంకాలము. “ప్రగే”=ప్రాతఃకాలము. “నికషా= సమీపమువ. ఐషమః= గడచుచున్న సంవత్సరము. “పరుల్ = నిరుడు. “పరారి=మంద డేటు. ఆద్య = నేడు. “పూర్వ, ఉత్తర, ఆపర, ఆధర, ఆన్య, అన్యతర, ఇతర, శబ్దములకు, పూర్వే ఆహ్ని, ఇత్యాద్యర్థములందు పూర్వేద్యు. ఇత్యాది పదములు నిష్పన్న మగును. “ఉభయద్యుః, ఉభయద్యుః”= రెండు దినములందును. “పరేద్యవి”= మరసటి రోజువ. “హ్యః”= నిన్న, ఈశ్వ”= రేపు. “పరశ్వః”ఇఎల్లుండి. “తదా” తదానీం=అపుడు. “యగ పత్, ఏకదా”= ఒక్క మాటుగా. “సర్వదా, సదా”= ఎల్లప్పుడును. ఏతర్హి , సంప్రతి, ఇదానీం, ఆధునా, సాంప్రతం”=ఇపుడు.

అగ్ని మహా పురాణమున శబ్ద కోశమున అవ్యయ వర్గాది నిరూపణ మను మూడు వందల అరవది ఒకటవ అధ్యాయము సమాప్తము.