355 - అథ సమాసః

స్కంద ఉవాచః

స్కందుడు చెప్పెను. ఆరు విధములగు సమాసము చెప్పెదను. ఇది మరల ఇరువది యెనిమిది. విధములు. నిత్యము ఆనిత్యము అని సమాసము రెండు విధములు. లుక్ , ఆలుక్ లచే మరల రెండు విధములు. కుంభకారః, హేమ కారః ఇత్యాదులు నిత్య సమాసములు, రాజ్ఞః పుమాన్ రాజ పుమాన్ ఇత్యాదులు అనిత్య సమాసములు. కష్టత ఇత్యాదులు లక్ సమాసములు. కంఠేకాల ఇత్యాదులు ఆలుక్సమాసములు. ప్రథమాది సుప్రత్యయములను బట్టి తత్పురుషము ఎనిమిది విధములు. పూర్వం కాయస్య పూర్వకాయః ఇది ప్రథమాతత్పురుషము. అపరకాయ, ఆధర కాయ, ఉత్తరతాయః, ఆర్ధ కణా తుర్య బిక్షా ఇత్యాదులు ప్రథమాతత్పురుషములు. ఆపన్న జీవికః ఆధరాతః, వర్షం భోగ్యః వర్ష భోగ్య: ఇత్యాదులు ద్వితీయాతత్పురుషములు. ధాన్యార్థః ఇది తృతీయాతత్పురుషము. విష్ణుబలిః ఇది చతుర్థి తత్పురుషము. వృకభీతిః పంచమీ తత్పురుషము. రాజ్ఞః పుమాన్ రాజపుమాన్, వృక్ష ఫలము ఇత్యాదులు షష్టితత్పురుష అక్ష శాండః ఇది సప్తమీ తత్పురుష. అపాత ఇదీ నః తత్పురషము.

కర్మధారయము ఏడు విధవలు. నీలోత్పలమ్ ఇత్యాదులు ఉదాహరణములు. ఇది విశేషణ పూర్వ పదము. పై యాకరణ ఖసూచి ఇది విశేష్యోత్తర పదము. శీతోష్ణమ్. ఇది విశేషణాభయ పదము. శంఖపాండురః. ఇది ఉపమాన పూర్వ పదము. పురుష వ్యామః ఇది ఉపమానో త్తర పదము. గుణ వృద్ధిః ఇది సంభావనా పూర్వ పదము, గుణ ఇతి వృద్ధిః యని విగ్రహ వాక్యము. సుహృదేవసుబంధుకః నుహృత్సుబంధుక . ఇది అవధారణ పూర్వ పదము. బహు వీరిఏడు విధములు. ఆరూఢ భవన, ఇది ద్విపద బహు ద్రోహి. ఆర్చితా శేష పూర్వః ఇది బహుపద బహువ్రీహి. “ఉపదశాః సంఖ్యోత్తర పదము. ద్విత్రాః ఇత్యాదులందు సంఖ్యీ భయ పదము. సమూలోద్ధృత. ఇది సహ పూర్వ బహువ్రీహి. కేశాకే?, నఖానఖి ఇత్యాదులు వ్యతిహార లక్షణ బహువ్రీహి. దక్షిణ పూర్వా ఇల్యాదులందు దిగ్లక్షణ బహువ్రీహి. ద్విగు రెండు విధములు. ద్విశృంగమ్. ఇది ఏకవద్భావీ ద్విగు. ఆనేక వద్భావి కూడ వుండును. ద్వంద్వ సమాసము రెండు విధ ములు. రుద్ర విష్ణూ ఇతరేతర యోగ ద్వంద్వము. భేరీ పటహం. ఇది సమహార ద్వంద్వము. అవ్యయీ భావము రెండు విధములు. శాక స్య మాత్రాగాక ప్రతి. ఇది నామ పూర్వ పదావ్యయీభావము. ఉపకుంభమ్. ఉపరథ్యమ్, అవ్యయ పూర్వక అవ్యయీ భావములు. సమాసము ప్రాధాన్యమును బట్టి నాలుగు విధములు. ఉత్తర పదార్థ ప్రధాన మగు తత్పురు షము, ఉభయ ప్రధాన మగు ద్వంద్వము, పూర్వార్థ ప్రధానమగు ఆవ్యయీ భావము, ఆత్యార్థ ప్రధాన మగు బహు ద్రోహి. 

ఆగ్ని మహా పురాణమున సమాస నిరూపణ మను మూడు వందల యేబది ఐదవ అధ్యాయము సమాప్తము.