338 - అథ నాటక నిరూపణమ్

అగ్ని రువాచః

ఆగ్ని దేవుడు పలికెను నాటకము, ప్రకరణము, డిమము, ఈహా మృగము , సమకార ము, ప్రహసనము, వ్యాయోగము భాణము, వీథి, ఆంకము, త్రోటకము, నాటికా, సట్టకము శిల్పకము, కర్ణ, దుర్మల్లికా, ప్రస్థానము భాళిక, భాణి, గోష్ఠి హల్లీశ కము, కావ్యము, శ్రీ గదితము, నాట్యరాసకము, ఉల్లాప్యము, ప్రేంఖణము యని రూపక ములు ఇరువదియేడు విధములు. లక్షణము సామాన్యము విశేషము యని రెండు విధములు. అన్ని రూపకములకు వర్తించు నది సామాన్య లక్షణము. ఏదో ఒక దానికి వ ర్తించునది విశేష లక్షణము. అన్ని రూపకము లందును పూర్వరంగము జరిగిన పిమ్మట దేశ కాలములు రసభావ విభావ, అనుభావ, అభినయ, అంకస్థితులు సామాన్య లక్షణము. విశేష లక్షణము సమయానుసారముగా చెప్పబడును. ఇపుడు సామాన్య లక్షణము చెప్పబడుచున్నది. ధర్మార్థకామములను నాటకము సాధించవలెను. ముందుగా పూర్వరంగమును యథావిధిగా జరుపవలెను. దీనికి నాంది మొదలగు ఇరువది రెండు అంగములున్నవి. దేవతా నమస్కారము. గురుస్తుతి గోబ్రాహ్మణ రాజాద్యాశీర్వాదము, చేయబడును. నాంది తరువాత “నాంద్యన్తే సూత్రధారః” యని రూపకములలో వ్రాయబడును. కవి యొక్క గురు పరంపర వంశ ప్రశంస, పౌరుషము కావ్యము యొక్క సంబంధ ప్రయోజనములు ఈ ఐదింటిని సూత్రధారుడు చెప్పవలెను. నటిగాని విదూషకుడు గాని పారిపొర్మ్వకుడు గాని, సూత్రధారునితో కలిపి స్వకార్యముతో సంబంధించినవి ప్రస్తుత విషయమును చెప్పనవి యగు చిత్రమైన వాక్యములతో సంభాషణము చేసినచో దానికి ఆముఖమని పేరు. దీనికి ప్రస్తావనయని కూడ పేరు. ప్రవృత్త కము కథోద్ఘాతము ప్రయోగాతిశయము యని ఆమఖము మూడు విధములు. సూత్రధారుడు వచ్చిన కాలమును గూర్చి వర్ణించినపుడు ఆ వర్ణనను ఆశ్రయించి పాత్ర ప్రవేశించినచో దానికి ప్రవృత్తక మని పేరు. యిది బీజాంశము లందే ఆవిర్భవించును. సూత్రధారని వాక్యముగాని వాక్యార్థములుగాని గ్రహించి పాత్ర ప్రవేశించినచో యది కథోద్ఘాతము. సూత్ర ధారుడు ఒక ప్రయోగమున మరియొక ప్రయోగ మును వర్ణించగా ఆ సమయమున పాత్ర ప్రవేశించినచో అది ప్రయోగాతి శయము నాటకాదులకు ఇతి వృత్తము శరీరము. సిద్దము ఉత్ర్పేడితము యని యది రెండు విధములు. ప్రసిద్దమైని సిద్దమ; కవి కల్పించివది ఉత్ర్పేషితము. బీజము, బిందువు, పరాక, ప్రక, కార్యము యని ఐదు అర్థ ప్రకృతులు. చేష్టలు కూడ ప్రారంభము ప్రయత్నము ప్రాప్తి సద్భావము నియత ఫల ప్రాప్తి ఫల యోగము యని ఐదు. ముఖము ప్రతి ముఖము గర్భము విమర్శము నిర్వహణము యని క్రమముగా ఐదు సుధులు. ఆల్పముగా వర్ణి తమై బహుధా విస్తరించి ఫలమును కల్గించునది బీజము. నానార్థ రస సంభవ మగు బీజోత్పత్తి కావ్యము నందు కలిగిన సంధికి ముఖము యని పేరు. ఇష్టమైన ఆర్థము యోక్క రచన, కథాంశము అఖండముగా నుండుట ప్రయోగము నందు ఆనురాగము గోపనీయ విషయముల గోప వము ఆద్భుత విషయముల వర్ణనము ప్రకాశింపదగిన విషయములను ప్రకాశింప చేయుట యివి కావ్యాంగముల ఆరు వల ము, అంగ హీనుడగు మనుష్యునివలె అంగ హీన మగు కావ్యము కూడ శ్రేష్ఠము కాజాలదు, దేశ కాలములు లేకుండగ ఇతి వృత్త మేదియు ప్రవర్తించదు. అందుచే వాటిని నియమ పూర్వకముగా స్వీకరించుటకు పదము యని పేరు. దేశములలో భారత వర్షమున, కాలమున, కృతాది యుగ త్రయమును గ్రహించవలెను. దేశ కాలములు లేకుండ ప్రాణులకు ఎచ్చటను సుఖ దుఃఖోదయము కలుగదు. సృష్ట్యాదివార్త ప్రసంగ వశమున వర్ణింప వలసి వచ్చినను దోషము లేదు.

అగ్ని మహా పురాణమున నాటక నిరూపణ మను మూడు వందల ముప్పది యెనిమిదవ అధ్యాయము సమాప్తము.