342 - అథాభినయాది నిరూపణమ్

 అగ్ని రువాచః

అగ్ని దేవుడు పలికెను. విషయమును ఆభి ముఖములు చేయువది ఆభినయము. సాత్త్వికము, వాచికము, ఆంగికము, ఆహార్యము అని ఇది నాలుగు విధములు. స్తంభాధికము సాత్త్వికము. వాక్ప్ర వృత్తి వాచికము. శరీర చేష్ట ఆంగికము. బుద్ధిని ఉపయోగించి చేయునది ఆహార్యము. అభిమాన స్థితిచే రసాది వినియోగము చెప్పబడుచున్నది. రసము లేకుండగా మిగిలినవి స్వతంత్రములుగా నుండుట వ్యర్థము. సంభోగము విప్రలంబము యని శృంగారము రెండు విధములు. ప్రచ్ఛన్నము ప్రకాశము యని యవి రెండేసి విధములు. పూర్వానురాగము మానము ప్రవాసము కరుణ యని విప్రలంబము వాలుగు విధములు. వీనిలో ఒక దాని వలన సంభోగ శృంగారము ఉత్పన్న మగును. ఇది కూడ నాలుగు విధములు. స్త్రీ, పురుషలమ ఆశ్రయించి వుండును. శృంగార జనక నురతి. వై వర్ణ్య ప్రళయములు తప్ప అన్ని సాత్త్విక భావములు దీని యందుండును. ధర్మార్థ కామ మోక్షముల చేతను అలంబన విశేషముల చేతను వాటి అవాంతర విశేషము చేతను శృంగారము నిరంతరము పుష్టిపొందును. శృంగారము వాక్ క్రియ నేపథ్య క్రియ అని రెండు విధములు. హాసము నాలుగు విధములు. దంతములు కనబడనిది స్మితము. కొంచెము దంతాగ్రములు కనబడి నేతములు వికసించినచో అది హసితము. ధ్వనితో కూడినది విహసితము. కుటిలత్వముతో కూడినది ఉపహసితము. సశబ్దముగ ఉన్నది అపహసితము. ఎక్కువ శబ్దము కలది అతిహసితము. కరుణ రసము ధర్మోప ఘాతజము, చిత్తవిలాస జనితము, శోక జనితము యని మూడు విధములు. దీనికి శోకము స్థాయి భావము. రౌద్ర రసము కూడ అంగ నేపథ్య వాక్యములచే మూడు విధములు. దీని స్థాయీ భావము క్రోధము. స్వేద రోమాంచ వేపథువులు వుండును. 

దాన వీరము, ధర్మ వీరము, యుద్ధ వీరము అని వీరము మూడు విధములు. ఉత్సాహము స్థాయీ భావము. ప్రారంభమున వీర ముండి చివర మునకు భయమును కలిగించునది భయావకము. దాని స్థాయి లావము భయము. ఊద్ద్వే జనము క్షోభణము యని బీభత్సము రెండు విధములు. పూతి వస్తువులచే కలిగినది ఉద్వేజనము. రుదిరాదులచే కలిగినది క్షోభణము. దీని స్థాయీ భావము జుగుప్స. దీని యందు సాత్త్విక భావములుండవు. 

కావ్య శోభాకరములగు ధర్మములను అలంకారములందురు. ఇవి శబ్దమును, అర్థమును, ఉభయమును అలంక రించును. వ్యుత్పత్త్యాదులచే శబ్దమును అలంకరించునవి శబ్దాలంకారములు. ఛాయ, ముద్ర, ఉక్తి, యుక్తి, గుంఫివ, వాకో వాక్యము అనుప్రాసము, చిత్తము, దుష్కరము. ఇవి తొమ్మిది శబ్దాలంకారములు. ఇతరుల ఉక్తిని అనుకరించుటకు ఛాయ అని పేరు. లోక ఛేక, ఆర్భక మత్తుల ఉక్తుల ఆనుకరణములను బట్టి ఇది నాలుగు విధములు. ఆభాణము లోకోక్తి. యిది సర్వ సామాన్యము, లోకోక్తిని యనుసరించు రచనమును లోకోక్తి ఛాయ యని యందురు. చతురులకు చేరులు యని పేరు. కలా కౌశల్యమే బాతుర్యము. దానిని ప్రదర్శించునది ఛేకోక్తి ఛాయ. ఆర్బ కోక్తి అవ్యుత్పన్నుల ఉక్తి. దానిని అనుకరించు నది ఆర్బ కోక్తి యని పేరు. మత్తుల వాక్యము అశ్లీలము గాను లుప్తాక్షరము గాను వుండును. దాని ఛాయ కలది మల్తో కి ఛాయ. ఇది సమయానుసారముగా ఉపయోగించినచో శోభాకరముగా నుండును. ఆభిప్రాయ విశేషముచే కవిశ క్తిని సృష్టికరించుచు ఆనందమును కలిగించునది ముద్ర. యదియే మామతమున శయ్య యుక్తి యుక్త మగు అర్థమును బోధించు నది లోక యాత్రానుసారముగా నుండి సహృదయుని హృదయమును ఆనందింప చేయు నది ఉక్తి. విధి నిషేధము అని నియ మము ఆనియమము అని వికల్పము, పరిసంఖ్య అని ఊకులు ఆరు విధములు. వేర్వేరుగా నున్న వాచ్య వాచకములను కలుపుటకు సమర్థమైన దానిని యుక్తి యందురు. పదము పదార్థము, వాక్యము వాకార్థము, ప్రకరణము ప్రపంచము అని యుక్తి ఆరు విధములు. రచనా చర్యకు గుంఫన యని పేరు. శబ్దార్థ క్రమగోచర, శబ్దానుకార, ఆర్గాను పూర్వార్డ్ ఆని అది మూడు విధములు. ఉక్తి ప్రత్యు క్తులు గల వాక్యము వాకో వాక్యము, ఋజు వుక్తి వక్రోక్తి అని ఆది రెండు విధములు. మొదటిది స్వాభావిక వచన రూపము. అది పూర్వ ప్రశ్నిక, ఆప్రశ్న పూర్వికా అని రెండు విధములు. భంగవ క్రోక్తి కాకు వక్రోక్తి యని వక్రోక్తి కూడ రెండు విధములు,

అగ్ని మహా పురాణమున ఆభినయాది నిరూపణ మను మూడు వందల నలుబది రెండవ అధ్యాయము సమాప్తము.