257 - క్రియాయోగవిధి-ప్రతిమాలక్షణము-విష్ణు ప్రతిమా లక్షణము.

ఋషయః : క్రియాయోగః కథం సిద్ద్యే ద్గృహస్థాదిషు సర్వదా ।

జ్ఞానయోగ సహస్రాద్ది కర్మయోగో విశిష్యతే॥

సూతః : క్రియాయోగం ప్రవక్ష్యామి దేవతార్చానుకీర్తనమ్ ।

భుక్తిము క్తిప్రదం యస్మా న్నాన్య ల్లో కే విశిష్యతే॥

ప్రతిష్ఠాయాం సురాణాంతు దేవతార్చానుకీర్తనమ్ ।

దేవయజ్ఞోత్సవం చాపి బన్దనా ద్యేన ముచ్యతే॥

విష్ణుప్రతిమాలక్షణమ్.

విష్ణో స్తావ తవక్ష్యామి యాదృగ్రూపం ప్రశస్యతే ।

శజ్ఞచక్రధరం శాస్త్రం పద్మహస్తం గదాధరమ్॥

ఛత్త్రాకారం శిర స్తస్య కమ్బుగ్రీవం శుభేక్షణమ్ ।

తుజ్గనాసం శుక్తికర్ణం ప్రశాన్తోరుభుజక్రమమ్॥

క్వచి దష్టభుజం కుర్యా చ్చతుర్బుజ మథాపి వా ।

ద్విభుజం వాపి కుర్వీత భవనేషు, పురోధసా॥

దేవస్యాష్టభుజస్యాస్య యథాస్థానం నిబోధ మే ।

ఖజ్గో గదా శరః పద్మం దివ్యం దక్షిణతో హరేః॥

ధనుశ్చ ఖేటకం చైవ శబ్ధం చక్రం చ వామతః ।

చతుర్భుజస్య వక్ష్యామి యథే వాయుధ సంస్థితిః॥

దక్షిణేన గదాం పద్మం వాసుదేవస్య కారయేత్ ।

వామత శ్శజ్ఖచ క్రేతు కర్తవ్యే భూతి మిచ్ఛతా॥

కృష్ణావతారే తు గదా వామహస్తే ప్రశ స్య తే ।

యథేచ్చయా శబ్ధచక్రే ఉపరిష్టా త్ప్రకల్పయేత్॥

అధస్తా తృథివీ దేవీ కర్తవ్యా పాదమధ్యతః ।

దక్షిణే ప్రణతం తద్వ ద్గరుత్మ నం నివేశయేత్॥

వామతస్తు భవే ల్లక్ష్మీః పద్మహస్తా శుభాననా ।

గరుత్మా నగ్రతశ్చాపి సంస్థాప్యో భూతి మిచ్ఛతా॥

శ్రీశ్చ పుష్టిశ్చ కర్తవ్యే పార్శ్వయోః పద్మసంయుతే ।

తోరణం చోపరిష్టాత్తు విద్యాధరసమన్వితమ్॥

దేవదున్దుభిసంయుక్తం గస్థర్వమిథనాన్వితమ్ ।

పత్రవల్లీసమో పేతం సింహవ్యాఘ్ర సమన్వితమ్॥

తథా కల్పలతో పేతం స్తువద్భి రమరేశ్వరైః ।

ఏవం విధో భవేద్విష్ణు స్త్రీభాగేనాస్య పీఠికా॥

నవతాలప్రమాణాస్తు దేవదానవన్నరాః ।

ఋషులు సూతునిట్లడిగిరి: గృహస్థులు మొదలగువారియందు సర్వదా క్రియాయోగము ఎట్లు సిద్ధించును? ఏల యన-వేయి జ్ఞానయోగములకంటెను కర్మ (క్రియా ) యోగము విశిష్టతరమయినదిక దా! కావున క్రియా యోగసిద్ధి కలుగు మార్గ మెరుగుట ఆవశ్యకము. ఆన సూతుడు వారికిట్లు చెప్పెను. దేవతల ఆర్చామూర్తులను అనుకీర్తించుట (వివరించుట) అను క్రియాయోగ ప్రకారమును మీకు ప్రవచింతును; ఏలయన దానికంటే విశిష్టతరమగు భుక్తి ముక్తిప్రద సాధనము మరియేదియు లేదు. సంసార బంధము క్తి కలిగించునది కావు నను దేవతా ప్రతిష్టలయందును దేవతాయజ్ఞో త్సవములందును ఆవశ్యకము కావునను దేవతల యర్చామూర్తుల స్వరూపవర్ణనము తెలిసికొనదగియున్నది; ఇందు మొదట ప్రశస్తమగు విష్ణు ప్రతిమా రూపమును తేలి పెదను.

అతడు శంఖచక్రధరుడు శాంతుడు పద్మహస్తుడు గదాధరుడు ఛత్తాకార శిర స్కుడు శంఖమువంటి మెడయు శుభనేత్రములును కలవాడు. అతని ముక్కు ఎత్తయి చెవులు ముత్తైపుచిప్పలవలెను భుజక్రమములు గొప్పవై ప్రశాంత ములుగను నుండును; గృహముల యందు పూజకై శాస్త్రజ్ఞుడగు పురోహితుడిది ఆష్ట భుజమూర్తిగనో చతుర్భుజ మూర్తిగనో ద్విభుజమూ ర్తిగన్ చేయించవచ్చును; అష్ట భుజమూర్తికి కుడి చేతులందు ఖడ్గ గదాశర పద్మములును వామహస్తముల యందు ధనుః భేటక శంఖచక్రములు నుండును; చతుర్బుజునకు కుడి చేతులందు గదా పద్మములును ఎడమ చేతులందు శంఖచక్రములు నుండును. (ఇచట ఆయా యాయుధములు ఏ క్రమమందుండవలయునో చెప్పబడలేదను అంశము గమనించవలయును.) కృష్ణ ప్రతిమకు గద ఎడమ క్రింది చేతియందుండుట ప్రశస్తము; శంఖ చక్రములను తమ ఇచ్చానుసారము ఎడమ చేతియందో కుడి చేతియందో పైచేతులయందు నిలుపవలయును; అనగా కుడి క్రింది చేతియందు పద్మముండును; దేవుని పాదద్వయ మధ్యమున క్రింది భాగమున భూదేవియు కుడివైపున నమస్కరించుచున్న గరు త్మంతుడును ఎడమవై పున పద్మహస్తయు శుభముఖియునగు లక్ష్మియు నుండవలయును; గరుత్మంతుని విష్ణునకు ముందు ఉంచుటయు శ్రేయస్కరమే; పద్మము ధరించిన శ్రీదేవీ పుష్టి దేవులు కుడి ఎడమలందుండవలయును; దేవునకు పైభాగమున తోరణముండును; దాని పై విద్యాధరులు దేవదుందుభులు గంధర్వ దంపతులు పత్రములు వల్లులు సింహములు వ్యాఘములు కల్పలతలు స్తుతించు అమరేశ్వరులు నుందురు; విష్ణు రూపము ఇది.

మూర్తి పరిమాణములో మూడవవంతు పీఠ పరిమాణముండును.

దేవదానవ కిన్నర ప్రతిమలు తొమ్మిది తాళముల ప్రమాణముతో నుండును. (తాలము = చాచిన బొటనవేలి కొననుండి చాచిన నడి మీ వేలి కొనవరకుగల దూరము.)

అతఃపరం ప్రవక్ష్యామి మానోన్మానం వి శేషతః॥

  జాలాన్తర ప్రవిష్టానాం భానూనాం యద్రజః స్ఫుటమ్ ।

 త్రసరేణు స్స విజ్ఞేయో వాలాగ్రం తై రథాష్టభిః॥

తదష్ట కేణ లిక్షాతు యూకా లివాష్టకం తథా ।

యవో యూకాష్టకం తద్వ దష్టభి స్తై స్తథాజుళమ్॥

 స్వకీయాజ్గుళ మానేన ముఖం స్యా ద్ద్వాదశాజ్గుళమ్ ।

ముఖమానే తు కర్తవ్యా సర్వావయవకల్పనా॥

 సౌవర్లీ రాజతీ వాఒపి తామీ రత్నమయీ తథా ।

శైలీ దారుమయీ వాపి లోహసజ్వమయీ తథా॥

రీతికా ధాతుయుక్తాచ తామ్రకాంస్యమయీ తథా ।

 శుభ దారుమయీ ఐపీ దేవతా ఒర్చా ప్రశస్య తే॥

 ఆజ్గుష్ఠపర్వా దారభ్య విత స్తి ర్యావదేవతు ।

గృ హేషు ప్రతిమా కార్యా సాధికా శస్యతే బుధ ॥

 ఆషోడశాత్తు ప్రాసాదే కర్తవ్యా నాధికా తతః ।

మధ్యోత్తమాకనిష్ణా తు కార్యా విత్తానుసారతః॥

 ద్వారోచ్చాయస్య యన్మాన మష్టధా తత్తు కారయేత్ ।

 భాగమేకం తత స్త్యక్త్వా పరిశిష్టంతు యద్భవేత్॥

 భాగద్వయేన ప్రతిమా త్రిభాగీకృత్య తత్పునః ।

పీఠికా భాగతః కార్యా నాతినీచా న చోచ్ఛ్రితా॥ 

ఇక మీదట ఈ కొలతల తెలివిడి కై నూక్ష్మభేదములతో కూడ మానోన్మానమును తెలి పెదను; (ఉన్మానమనగా తూకపు పరిమాణమని యర్థము; కాని ఇచట దైర్యాది మానములను కొలుచు విధానమని యర్థము): గవాక్షరంధ్రముల నుండి లోనికి రవికిరణములు ప్రవేశించుచుండగా వానియందుండి గాలిలో ఎగురుచున్నట్లు కానవచ్చు స్పష్టర జఃకణముల లోని సూక్ష్మతమకణమును తన రేణు వందురు; అట్టివి ఎనిమిదియైన ఒక వాలాగ్రము; అవి ఎనిమిది ఒక లిక్షయగును; ఆవి ఎనిమిది ఒక యూక; ఆవి ఎనిమిది ఒక యవ; అవి ఎనిమిది (ఒక దాని ప్రక్కనొకటి ఆడ్డముగా పెట్టినయవ లేని మిదిటితో వ్యా ప్తమగు దూరము) ఒక అంగుళ ము; మానవుని బొటన వేలి కణుపుదగ్గర అరచేతివై పునగల దూర మును ఒక యంగుళముగా గ్రహింతురు; శిల్పిదియో యజమానునిడియో కుడిచేతి బొటన వేలికణుపునొద్దగల ఈ దూరము ప్రమాణముగా తీసికొనగా ఆట్టి యంగుళములు పండ్రెండు ప్రతిమాముఖపు నిలువు ఉండవలయును; ముఖమానమును బట్టి మిగిలిన అవయవముల కొలతలుండును; (అనగా ఇందీయబోవు ఆయా అవయవముల కొలతలన్నీ యు ఈ పండెం డంగుళములముఖమానమునుబట్టి యుండును; ఇది మారినచో ఆదియే యనుపోతములో మిగిలిన అవయవముల కొలతలును మారును.)

బంగారము - వెండి - రాగి - రత్నములు - శిల - దారువు - మిశ్ర (పంచ) లోహములు . ఇత్తడి . రాగి కంచు మి, శము - చందనమువంటి శుభదారువులు - ఇట్టివానితో దేవతార్చి మూర్తులు చేయుట ప్రశ స్తము; ఇండ్లయందు ఆర్చించు ప్రతిమలు కుడిచేతిబొటనవేలి కణుపంత మొదలుకొని జేనేడు (పండేండు భార తీయాంగుళముల)వరకుగల నిలువు పెత్తుతో ఉండవలెను. దేవాలయములందలి దేవతా మూర్తులు పదునారు జేనలవరకు నిలువుటెత్తుతో ఉండవచ్చును; అంతకంటే ఎక్కువ ఎత్తుగానుండుట తగదు; విత్తశ క్తిననుసరించి ఈ పరిమితులనడుమ ఉ త్తమాధ మక నష్టమానములలో దేనితోనైన విగ్రహనిర్మాణము చేయవలయును; ఇందను సరించవలసిన పద్దతి ఏమనీన - దేవాలయద్వారపు ఎత్తును ఎనిమిదిగా విభ జించి వానినుండి ఒక భాగమును వదలి మిగిలిన ఏడు భాగముల పరిమాణముతో దేవతా మూర్తిని చేయించవలయును; మొ త్తము పరిమాణమును మరల మూడు భాగములు చేసి అందు త్రిభాగము(1/3)తో పీఠమును అంత ఎక్కువ ఎత్తును అంత తక్కువయును కాకుండ నిర్మించవలయును.

ప్రతిమాముఖమానేన నవభాగా నకల్పయేత్ ।

 చతురజ్గుళా భవేద్గ్రీవా భాగేన హృదయం పునః॥

శాభి స్తఫా దధః కార్యా భాగేనై కేన శోభితా ।

నిమ్న త్వే విస్తర త్వే చ అజుళం పరికీర్తితమ్॥

 నాభే రధస్తా నేత్రం చ భాగేనై కేన కల్పయేత్ ।

 ద్విభాగేనాయతా వూరూ జానునీ చతురజు కే॥

కే ద్విజశ్వేవిఖ్యాతే పాదౌచ చతుర జుశా ।

 ఊర్ధ్వమానమిదం ప్రోక్తం పృథుత్వం చ నిబోధత॥

 సర్వావయవమ్యార్గేషు విస్తారం శృణుత ద్విజాః । 

నిలువబడినట్లు ఉండు విగ్రహపు కొలతలు-నిలువు కొలతలు 

ప్రతిమకు ముఖమెంత నిలువుటెత్తుండునో అంత పరిమాణములు తొమ్మిదిటిని మనస్సులో కల్పించి ఉంచుకోన వలయును; (లోగడ ముఖపు నిలువు టెత్తు పండ్రెండు అంగుళములు అని చెప్పబడినది కావున అట్టి తొమ్మిది భాగములు 9X12=108 భారతీయాంగుళములు దృష్టియందుంచుకొనవలయును.)

ఇక మూర్తి ప్రథాన ఉమల కొలతలపాళ్లు (Ratio); 1. (ముఖపు నిలువు దెత్తు 12 అంగుళములయి నపుడు) 2. మెడ 4అంగుళములు; 1 భాగమ్లు =12 అం. హృదయము; దానికి దిగువను నాభివరకు 1భాగము = 12ఆం.; డ్డులోత్తు1 ఆరకము; నానికి దిగ్గువ అంచునుండి మేడ్రము (మర్మాంగము) దిగువకొనవరకు 1భాగము = 12 అంగుళములు; 6. తొడలు 2భాగములు =2x12 = 24 అంగుళములు; 7. మోకాళ్లు (మోకాటి చిప్పలు) 4 ఆంగుళములు; 8.*జంఘలు 2 భాగములు=2x12=24 అంగుళములు; 2. పాదముల నిలువు కొలత 4 అంగుళములు; 10 శిరస్సు. 14 అంగుళములు; ముఖపు కొలత శిరపు కొలతలో చేరిపోయినది; ఇట్లు మొత్తము 108 అంగుళము లగును; 9x12 -108; నవభాగ ప్రకల్పన సరిపోయినది; ఇట్లు ఈ 108 అంగుళములకు పీఠ పుఎత్తు 54 ఆంగుళములు చేర్చగా 162 అంగుళములు; ఇది దేవాలయద్వారపు ఔత్తులో 7/8 అగుచో ద్వారపుటెత్తు-162X8=184 అంగుళ ములు;) ఇదీ విగ్రహపు నిలువు కొలతల విషయము; ఇక ఆయా అవయవముల వెడల్పును వాని చుట్టు కొలతలును వానీ చే ఏర్పడు వైశాల్యమును తెలి పెదను; వినుడు.

(* ఈ ప్రతీమాలక్షణాధ్యాయమునందు “జంఘే ద్విభాగే విఖ్యాతే- పాదౌ చ చతురంగుశౌ” కాగానే “ఊర్ధ్వమాన మిదం ప్రోక్తం-వృథుత్వంచ నిబోధత! సర్వావయవమానేషు విస్తారం శణుత ద్విజాః” అని ఉండవలెను. దాని తరువాత “చతు ర్దంగుల సద్వ న్మౌళి రస్య ప్రకీర్తితా చతురంగుళంలలాటం స్యాత్.” ఇత్యాదిగ నుండవలెను. కాని విస్తారమానములో నుండవలసిన ఈ మౌళిమానపు వాక్యములు ముదితపుస్తకములలో ఊర్వమానములో చేరిపోయినవి. శ్రీ వాజపేయం రంగాచార్ గారు దీనినిట్లే గ్రహించి తాత్పర్యము వ్రాసిరి. ఇది కాక వీరు ఈ ఊర్ధ్వమాన విషయములో “నవతాళ మిదం ప్రోక్తమ్” అను దాని ననుసరించి రావలసిన నవ తాళము = 9x12 = 108 అంగుళములు అనునది సరి పెట్టుకొనుటకై యత్నము చేయక యే తాత్పర్యము వ్రాసినారు.)

చతుర్ధ శాగుళ స్తద్వ న్మౌ శిరస్య ప్రకీర్తితః

 చతుర జ్గుళం లలాటం స్యా దూర్ధ్వం నాసా తథైవచ ।

 ద్వ్యజ్గుళం తు హను ర్జయ ఘోష్ఠ స్వాజుళ సమ్మితః॥

 అష్టాజ్గుళం లలాటంతు తావన్మాత్రే భ్రువో మతౌ ।

 ఆర్గాజు ధ్రువో లేఖా మద్యే ధనురివానతా॥

 ఉన్న తాగ్రా భవేత్పార్శ్వే క్షజ్ఞ తీవ్లా ప్రశస్యతే ।

 అక్ష్మిణీ ద్వ్యజుళాయామే తదర్గం చైవ విస్తరాత్॥

 ఉన్నతోదర మధ్యే తు రక్షా నే శుభలక్షణే ।

తార కార్ధ విభాగేన దృష్టి స్యా త్పళ్చాభాగికా॥

 ద్వ్యజుళంతు భ్రువో ర్మధ్యే నాసామూల మథాంగుళమ్ ।

నాసాగ్రవి స్తరం తద్వ త్పుటద్వయ మథానతమ్॥

 నాసాపుటబిల తద్వ దర్ధాంగుళ ముదాహృతమ్ ।

 కపోలే ద్వ్యంగు కే తద్వ తగ్లమూలా ద్వినిర్గతే॥

 హన్వగ్ర మంగుళం తద్వ ద్విస్తారో ద్వ్యంగుళో భవేత్ ।

ఆర్గాంగుళా దువో రాజీ ప్రణాళసదృశీ సమా॥

ఆర్ధాంగుళ సమ స్తద్వ దుత్తరోష్ణస్తు విస్తరే ।

 నిష్పావసదృశం తద్వ నాసాపుటదళం భవేత్॥

సృక్విణీ జ్యోతిస్తుల్యేతు కర్ణమూలా తడంగు ళే ।

 కర్ణాతు భూసమౌ జైట్లో ఊర్ధ్వంచ చతురంగుశా॥

 ద్వ్యంగు కర్ణపార్శ్వౌతు మాత్రా మేకాంతు విస్తృతౌ ।

 కర్ణయో రుపరిష్టాచ్చ మస్తకం ద్వాదశాబ్ధుళమ్॥

లలాటా తృష్ణతోఒర్ధన ప్రోక్త మష్టాదశాంగుళమ్ ।

 *ష ట్రింశదంగుళం చాస్య పరిణాహ శ్శిరోగతః॥

 స కేశ నిచయో యస్య ద్విచత్వారింశదంగుళః ।

కేశాంతా ద్దనుకా తద్వ దంగుళాని తు షోడశ॥

(*షట్త్రింశదంగుళం చాస్య.)

ఆయా అవయవముల వెడల్పులు-చుట్టుకొలతలు.

 మౌళి (శిరము) (రెండు మూపుల నడుమనుండి తల పై వరకు) 14 అం. లలాటపు నిలువుటెత్తు నాల్గంగుళ ములు; ముక్కు నిలువు యెత్తు నాలుగంగుళములు; హనువు ఒక్కొక్కటియు పెదవులును రెండేసి అంగుళముల వెడల్పు ఆడ్డపు కొలత): లలాటపు ఆడ్డపు కొలతలు ఎనిమిదంగుళములు; కనుబొమలు రెండును కలిసి ఎనిమిది అంగుళములు; కనుబొమ రేఖ నడుమ ధనువువలే వంగియుండుచోట దాని వంపుయెత్తు ఆరొంగుళము; కనుబొమ పార్శ్వమునందు కోన ఉన్న తమ సునుపుగను పొడిగను నుండవలయును: ఇట్టి నిర్మాణము ప్రశస్తము: కన్నులు రెండును వేరువేరుగ రెండేసి అంగుళముల అడ్డు పొడవును ఆంగుళము వేడలుపును (ఎత్తును) ఉండవలయును. కనుగుడ్లు నడుమ ఊబ్బుగను కను గోనలు (కుడి కంటి కుడి కొనయు ఎడమకంటి ఎడమకొనయు) ఎరుపుగను ఉండవలయును; ఇట్టివి శుభలక్షణ నేత్రములు; మొత్తము కంటి పొడవులో ఐదవ (1/5) వంతు కొలతతో కంటి గ్రుడ్డులోని అర్ధభాగము ఉండవలయును: (కనుగుడ్డు : కంటి మొ త్తము పొడవు 2:8); రెండు కనుబొమల నడిమి కొలత రెండు అంగుళములు; నాసా మూలము (ముక్కు మొదలు. ముక్కు కనుబొమలతో కలియు చోటు) ఒక ఆంగుళము; నాసాగ్రము కూడ ఇంతే ఒకంగుళము) వెడల్పుండవలయును; రెండు ముకు పుటములును కుడి ఎడమలకు వంగి ఉండవలయును; నాసాపుట బిలము ఆర్గాంగు శము; కర్లమూలమునుండి వెలికి వచ్చునంతవరకు క పోలములు రెండంగుళములు; హనువు (దౌడ) కొన ఒక అంగుళము; హనువు వెడల్పు రెండంగుళములు; కనుబొమల వెంట్రుకల వరున మందము ప్రణాళీ (నీరు పారు గొట్టముతో) సదృశమై నమమయి అర్ధాంగుళము వెడల్పుతో నుండవలయును; పై పెదవి వేడలుపుకూడ ఆర్ధాంగుళము: ముకుడిప్పల బ్రద్ద ఒక్కొక్కటియు ఆనుపగింజల పప్పు బద్దవలే ఉండవలయును: నేలవులు జ్యోతిస్సుల దీపజ్వాల) వలే నుండవలెను; అవి కర్ల మూలమునుండి ఆరంగుళముల దూరమందు ఉండవలెను; కనుబొమల పై అంచునకు తిన్న గా చెవుల పై అంచులు ఉండవలెను; వాటి నిలువు బెత్తు నాలుగంగుళములు; చెవుల అడ్డపు నిడివి రెండంగుళములకు కొంచెము చిల్లర ఎక్కువగ ఉండవలెను; మాత్రా - ఒక ప్రధాన పరిమాణమందలి ఆల్ఫాంశము. దీనిని వాడుకలో పైచిల్లర అందురు;) చేవుల పై అంచునుండి మస్తకపు తల) పైకొనవరకు (నిట్టనిలువుగా లంబ రేఖలో కొలిచినపుడు) ఎత్తుసరి పండ్రెండంగుళములు; లలాటపు (కుడి ఎడమలలో) ఏ అంచునుండియైనను తల వెనుక వైపు నడిమి ప్రదేశమునకు పదునెనిమిదంగుళములు; అనగా లలాటమునకు తిన్న గానుండు తల చుట్టుకొలత ముప్పదీయారంగుళములు; కేశ నిచయము (రాశి) ఉండు శిరో భాగము (లలాటపు పై అంచునుండి తల వెనుక వైపున వెంట్రుకలు ఉండు భాగపు చివరవరకు) నలువది రెండంగుళములు: తల వెనుక వైపునకు నడిమి భాగములో వెంట్రుకలు మొలచుట ఆగిపోవు చోటినుండి దౌడల ఆరంభము వరకు ఉండు దూరము పదునారంగుళములు.

గ్రీవామధ్యవరీణాహ శ్చతుర్వింశతికాంగుళీః ।

 ఆష్టాంగుళా భవేద్గ్రీవా వృథుత్వేన ప్రశస్యతే॥

 స్తనగ్రీవా నరం ప్రోక్త మేక తాళం స్వయమ్భువా ।

 స్తనయో ర న్తరం తద్వ ర్ద్వాదశాంగుళ మిష్యతే॥

 స్తనయో ర్మణ్డలం తద్వ ద్వ్యంగుళం పరికీర్తితమ్ ।

 చూచుకౌ మణలస్యా న్త ర్యవమాత్రా వుభౌ స్మృత్తా॥

 ద్వితాళం చైవ విస్తారా ద్వక్షస్థల ముదాహృతమ్ ।

క షే షడంగు ళే ప్రో క్రే బాహుమూల స్తనా నరే॥

 చతుర్దశాంగులౌ పాదా వంగుష్ఠా తంగులౌ స్మృతా ।

ప్చంగుళపరీణాహ మంగుష్టాగ్రం తథోన్న తమ్॥

 అంగుష్ఠక సమా తద్వ దాయామా స్యా తదేశినీ ।

తస్యా షోడశ భాగేన హీయతే మధ్యమాంగుళీ॥

అనామికాఇష్టభాగేన కనిష్ణాపి చ హీయతే ।

 పర్వత్రమేణ చాంగుళ్యో గుల్ఫౌ ధ్వ్యంగుళకౌ మతో॥

పార్షి ర్ద్వ్యంగుళమాతస్తు కలయోచ్చః ప్రకీర్తితః ।

 ద్వీపర్వాంగుష్ఠకః ప్రోక్తః పరిణాహశ్చ ద్వ్యంగుళ॥

ప్రదేశినీపరీణాహ యంగుళ స్సముదాహృతః ।

 కనిష్ణా చాష్టభాగేన హీయతే క్రమశో ద్విజోః॥

ఆంగు నోచ్చయః కార్యో హ్యంగుష్ఠస్య వి శేషతః ।

 తద ఫ్ఘనతు శేషాణా మంగుళీనాం తథోచ్చయః॥

 జజ్ఘాగ్రే పరిణాహస్తు అంగుళాని చతుర్దశ ।

 జజ్ఘామద్యే పరీణాహ స్తథై వాష్టాదశాంగుళః॥

మెడ నిలువుటెత్తులోని నడిమి భాగమున దాని చుట్టుకొలత ఇరువది నాలుగంగుళములు; మెడ ముందువై పు వెడల్పు ఎనిమిదంగుళములు; స్తనముల నడిమి బిందువునుండి మేడ క్రింది నడిమి బిందువు వరకు ఒక తాళ ప్రమా ణము; రెండు స్తనముల నడిమీ బిందువుల నడిమి దూరము పం డేండంగుళములు; ఒక్కొక్క స్తనపు చుట్టుకొలత రెండంగుళములు; ఈ స్తనమండల (వృత్తమునకు నడుమ చూచుకములు (స్తనాగ్రములు చను మొనలు. ఉబ్బెత్తు భాగములు. యవ పరిమాణము-) 1/8 భారతీయాంగుళము; వక్షఃస్థలపు వెడలుపు రెండు తాళములు; బాహ మూలపు క్రింది అంచునుండి స్తనపు నడుమ వరకుగల నడిమీ దూరము {క క్ష..చంక) ఆరంగుళములు! పాదముల నిడివి పదునాలు గంగుళములు: బొటన వేళ్ళ నిడివి మూడంగుళములు; పాదాంగుష్ఠము ఉన్నత భాగమున ఐదంగుళముల నిలువు చుట్టు కొలతతో నుండవలయును; పాదపు రెండవ వ్రేలుకూడ బొటనవేలి యంత పొడవే; పొదపు నడిమి వేలి పొడవు దీని కంటే షోడశాంశము (1/16) తగ్గును; పాదపు అనామిక పాదపు నడిమి వేలి పొడవు (1/8) అష్టాంశమును పొదపు చిటి కెన వ్రేలి పొడవు ఆనామిక పొడవులో అష్టాంశమును తగ్గును; కాలి బొటనవేలికి తప్ప మిగిలిన వేళ్ళకు అన్నిటికిని మూడేసి కణుపులు ఉండవలయును; చీలమండ నిడివి (వ్యాసము) రెండంగుళములు; మడమ ఎత్తు రెండంగుళముల కంటే కలా మాత్రము (1/16) ఎక్కువ; పాదపు బొటనవ్రేలికి కణుపులు రెండే; దాని అడ్డు (పై) చుట్టుకొలత మూడంగు శములు; పాదపు రెండవ వ్రేలి నిలువు చుట్టుకొలత మూడు అంగుళములు; ఇవి క్రమముగ కనిష్ఠిక వరకు ఒక దానికంటే ఒకటి అష్టమాంశము (1/8) తగ్గును; పాదాంగుష్ఠమును ముందునుండి చూచినప్పుడు దాని నిలువు పెత్తు ఒక అంగుళము; మిగిలిన నాలుగు వేళ్ళకును ఈ ముందు ఎత్తు అర్ధాంగుళము; పిక్కల పైభాగపు చుట్టుకొలత పదునాలుగంగుళములు; పిక్కల నడుమ (ఎక్కువ లావుగ ఉండుచోట) చుట్టుకొలత పదునెనిమిది అంగుళములు.

జానుమధ్యే వరీణాహ ఏక వింశతికాంగుళః।

 జానూచ్ఛ్రయోఒంగుళః ప్రోక్తో మణ్డలంతు త్రిరంగుళమ్॥

 ఊరుమద్యే పరీణాహో హ్యష్టావింశతికాంగుళః ।

ఏకత్రింశోపరిష్టాచ్చ వృషణౌ చ త్రిరంగుశా॥

ద్వ్యంగుళం తు తథా మేడ్రం పరిణాహ షడంగుళమ్ ।

 మణిబన్గా దధో విన్ద్యా త్కేశ రేఖా స్తథై వచ॥

మణిబంధపరీణాహ శ్చతురంగుళ మిష్యతే ।

 విస్తరేణ భవే త్తద్వత్కటి రష్టాదశాంగు॥

 ద్వావింశతీస్ తథా స్త్రీణాం స్తనౌ చ ద్వాదశాంగు ।

 నాభిమధ్యపరీణాహో ద్విచత్వారింశదంగుళః

 పురుషే పజ్చపణ్చాక తట్యాం చైవ తు వేష్టనమ్ ।

 కక్ష యో రుపరిష్టాత్తు స్కన్దా ప్రోక్తా షడంగుశా॥

 అష్టాంగుళం తు విస్తారే గ్రీవాం చైవ తు నిర్ది శేత్ ।

పరిణా హే తడా గ్రీవాం కలా ద్వాదశ నిర్ది శేత్॥

ఆయామో భుజయో సద్వ ద్విచత్వారింశ దంగుళః ।

కార్యం తు బాహు శిఖరం ప్రమాణే షోడశాంగుళమ్॥

 ఊర్ధ్వం యద్బాహుపర్య స్తం విన్గ్యా దష్టా దశాంగుళమ్।

 తథే కాంగుళహీనం తు ద్వితీయం పర్వ ఉచ్యతే॥

 బాహుమధ్యే పరీణాహో భవే దష్టాదశాంగుళ ।

షోడశోక్తః ప్రబాహుస్తు షట్కలోగ్రకరో మతః॥

మోకాళ్ళకు నిర్దేశించిన మొత్తము పొడవులో నడిమి భాగమున ఒక్కొక్క మోకాలి చుట్టుకొలత ఇరువది. యొక 5 అంగుళములు; మోకాటి చిప్ప ఎత్తునరి ఒక అంగుళము; అచట దాని (ఒక్కొక్క మోకాటి చిప్ప) చుట్టుకొలత మూడు అంగుళములు; తొడల మొత్తము దైర్యములో నడిమి భాగమున పొనిలో ఒక్కొక్క దాని చుట్టుకొలత ఇరువది ఎనిమిదంగుళములు; తొడ ఒక్కొక్కటియు పై భాగమున ముప్పదియొక్క అంగుళముల చుట్టుకొలతతో నుండును; వృషణముల రెంటి ప్రమాణము మూడంగుళములు; మేడ్రము (రహస్యాంగము) రెండంగుళములు: దాని నిలువు చుట్టు కొలత ఆరంగుళములు; మణి బంధమునకు దిగువలో కేశ రేఖలను చూపవలయును; మణిబంధపు (సగపు?) చుట్టుకొలత నాలుగంగుళములు; కటి ప్రదేశపు (ముందు భాగపు) విస్తారము (వెడలుపు) పదునెనిమిదంగుళములు; స్త్రీల కటి విస్తారము ఇరువది రెండంగుళములు; స్త్రీలకు) స్తనముల చుట్టుకొలత పండ్రెండంగుళములు; (శ్రీలకే) నాభికి తిన్న గా నుండు నడుము చుట్టుకొలత నలువది రెండంగుళములు: పురుషునకయినచో కటి ప్రదేశపు చుట్టుకొలత ఏబదియెదంగుళములు; కక్ష (చంక)లకు పైథాగమందు స్కన భుజమూలములు ఆరంగుళములు; మెడ వెడలుపు (వీపు వైపునకు ఉండు భాగ మును వదలగా) ఎనిమిదంగుళములు: గ్రీవ (మెడ చుట్టుకొలత పండ్రెండు కలలు తాళ ప్రమాణమును పదునారు 12 శ్రీ భాగములు చేసి వానిలోనుండి పండ్రెండు భాగములు గ్రహించవలెనని యర్థము; అనగా (12/16 =3/4 తాళము) భుజ ముల పొడవు నలువది రెండంగుళములు; భుజ శిఖర మొక్కొక్కటి పదునారంగుళ ములు; బాహంపర్యంతము గల పై నిడివి పదునెనిమిదంగుళములు; (మోచేతి సంధినుండి పైభాగము); రెండవ పర్వభాగము (మోచేతినుండి దిగువ భాగము) ఒక ఆంగుళము తక్కువ పదునేడంగుళములు); బాహువులలో ఒక్కొక్కటియు దాని నడిమి భాగమున గల చుట్టుకొలత పదునెనిమిదంగుళములు; మోచేతికి సరిగా దిగువ భాగపు చుట్టుకొలత పదునారంగుళములు; ఆగ్రకరపు ముంజేతి) చుట్టు కొలత ఆరు కలలు (6/16 = 3/8 తాళము).

సప్తాంగుళం కరతలం పఞ్చమధ్యాంగుళీ మతా ।

అనామికా మధ్యమాయా స్సప్తభాగేన హీయతే॥

 తస్యాశ్చ పఞ్చభాగేన కనిష్ఠ పరిహీయతే ।

మధ్యమాయాస్తు హీనా వై పళ్చా భాగేన తర్జనీ॥

 అంగుష్ఠస్తర్జనీమూలా దధః ప్రో కర్ణు తత్సమః ।

అంగుష్టపరిణాహను (పర్వమానను) విజ్ఞేయ శ్చతురంగుళ ॥

 శేషాణా మంగుళీనాం తు భాగో భాగేన హీయతే ।

 మధ్యమాపర్వమానం తు అంగుళద్వయ మాయతమ్॥

 యవో యవస్తు సర్వాసాం తస్యా స్తస్యాః ప్రహీయతే ।

అంగుష్ఠ పర్వమధ్యం తు తర్జన్యా సదృశం భవేత్॥

 యవద్వయాధికం తద్వ దగ్రపర్వ ఉదాహృతమ్ ।

 పర్వార్డేన నఖా న్విన్ద్యా దంగుళీషు సమ న్తతః॥

 స్నిగ్ధం క్లక్షం ప్రభుర్వీత ఈషద్రక్తం తథాఒగ్రతః ।

నిమ్న కృష్ణం భవే న్మధ్యే పార్శ్వతః కలయోచితమ్॥

 తథైవ కేశ వల్లీయం సనోపరి దశాంగుళా ।

స్త్రీయః కార్యాస్తు తన్వజ్యః స్తనోరుజఘనాది కాకి॥

 చతుర్దశాంగుళాయామ ముదరం తత్తు నిర్ధి శేత్ ।

 నానాభరణసమ్పన్నా : కిష్చో చ్లక్ష ముఖా స్తథా॥

కిళ్చి దీర్ఘం భవేద్వక్త మలకావళి రుత్తమా ।

నాసా గ్రీవాలలాటంచ సార్ధమాత్రం త్రిరంగుళమ్॥

 ఆధ్యర్ధాంగుళ విస్తార శ్శస్యతే ధరపల్లవః ।

ఆధికం నేత్రయుగ్మంతు చతుర్బాగేన నిర్ధి శత్॥

 గ్రీవావళిశ్చ కర్తవ్యా కిడ్ఛాదర్గాంగుళోచయా ।

 ఏవం నారీషు సర్వాసు దేవానాం ప్రతిమాసుచ॥

 నవతాళ మిదం ప్రోక్తం లక్షణం పాపనాశనమ్॥

ఇతి శ్రీమత్స్య మహాపురాణే విష్ణుప్రతిమాలక్షణాది కథనం నామసప్తపఞ్చాశదు త్తర ద్విశతత మోధ్యాయః॥

ఆర చేతి పొడవు ఏడంగుళములు; చేతి నడిమి వేలు ఐదందుళ ములు; అనామిక పొడవు, దానిలో (1/7) ఏడవ వంతు తగ్గును; కనిష్ఠిక పొడవు దానిలో ఏడవవంతు తగ్గును; నడిమి వేలి పొడవులో ఐదవవంతు తగ్గి తర్జని పొడ వుండును; తర్జనీ మూలమునుండి దిగువ భాగమునకు వచ్చిన అంగుష్ట (భాగ)ము దానితో (ఊర్ధ్వ భాగమున ఉండిపోయిన ఆంగుష్టాంశముతో) సమముగా నుండును; అంగుష్ఠపు రెండు కణుపుల వె త్తము పరిమాణము నాలుగంగుళములు; మిగిలిన వేళ్ళ కణుపులు ఒక్కొక్కటియు బొటనవేలి ఒక్కొక్క కణుపుకంటే కొంచెము తగ్గుచుపోవును. మధ్యమా వర్వపు (కణుపు) కొలత రెండంగుళములు; మిగిలిన వేళ్ళ కణుపుల పొడవులు ఒక దానికంటే మరియొక దాని కణుపు యవయవ పరిమాణము తగ్గుచుపోవును; అంగుష్ట పర్వ మధ్యము మాత్రము తర్జనితో సమానముగా నుండును; అంగుష్టపు మొదటి పర్వము (కణుపు) మాత్రము తర్జనీ పర్వ పరిమాణముకంటే రెండుయవలు ఎక్కువ; ప్రతియొక వ్రేలియందును ఆ వేలి చివరి సగములో ఆ వేలి గోరుండును; ఆవి నునుపుగా సొగసుగా చివరలో కొంచెము ఎరుపుగా నుండునట్లు చేయ వలయును; ఆందును పై భాగము కొంచెము పల్లముగా నుండును: ప్రక్కల కంటే నడుమ భాగము కొంచెమేత్తుగ నుండ వలయును; కేశవల్లిక భుజమూలములకు పైగా పది యంగుళములవరకు వ్యాపించియుండవలయును.

 స్త్రీల మూర్తులు- స్తనములు తొడలు కటి ప్రదేశము - ఈ భాగములందు ఎత్తుగా నుండునట్లు నిర్మించవలయును; స్త్రీల శరీర ములు అంత స్థూలము కాకుండ ఉండవలయును: వారి ఉదరము పదునాలుగంగుళముల పొడవున ఉండును; వారు సోనాభరణ సంపన్నలై నున్న ని ఇం పైన ముఖములతో నుండవలయును; వారి మొగము కొంచెము పొడవుగా నుండవలయును; ఆలకావళి (ముంగురుల వరుస చాల ఉత్తమముగా ఉండవలయును: నాసిక-గ్రీవ లలాటము. ఇవి మూడున్న రేసి అంగుళములుండవలయును; క్రింది పెదవి చిగురాకువలేను ఒకటిన్నర అంగుళము వెడల్పుతోను (స్త్రీలకు ఉండుట మంచిది; వారి కన్నులును పురుషులనేత్ర దైర్యముకంటే అందులో నాల్గవపాలు ఎక్కువగ ఉండవలయును; వారికి) గ్రీవయును పురుషుల గ్రీవకంటే ఇంచుమించుగ ఆర్ధాంగుళమధికముగ నుండుట ప్రశ స్తము.

(ఈ చేప్పినదంతయు దేవతా ప్రతిమలయందును ఆందును స్త్రీమూర్తులయందును ఉండవలసిన ఆయా అవ యవముల లక్షణములును పరిమాణములును: ఇవి నవరాళ లక్షణము (అనగా పీఠ భాగము కాక కేవలమూర్తి భాగము తొమ్మిది తాళములుండునట్లు చేయునపుడు ఉండవలసిన కొలతలు! మూర్తి మొ త్తపు పరిమాణమునుబట్టి ఆదే అను పాతములో ఆయా అవయవముల కొలతల మార్పులను ఎరుగవలయును.)

ఇది శ్రీమత్స్యమహాపురాణమున ప్రతిమా లక్షణ- విష్ణు ప్రతిమలక్షణ-కథనమను  రెండు వందల ఏబది ఏడవ అధ్యాయము.