269 - మండప లక్షణము.

సూతుడు ఋషులకు ఇట్లు చెప్పెను: ఇంతవరకును తెలిసికొనిన దేవాలయ నిర్మాణాదికమునకును దేవతా పూజోత్సవాదులకును ఉపయుక్తము కావున ఇపుడిక మండపముల లక్షణమును తెలి పెదను; ప్రాసాదదేవాలయమునకు అనురూపముగా నుండు మండప శేషములను తేలి పెదను వినుడు; జ్యేష్టము మధ్యమము కనిష్టము అని మూడు విధములుగా మండప నిర్మాణము చేయవచ్చును; ఋషిన ములారా! వాటిని నామగ్రహణముతో మొదట తెలివి తరువాత వారి లక్షణ మును తెలి పెద వీనుడు; ఇవి మొ త్తము ఇరువది ఏడు విధములు; ఇవి అరువది నాలుగు స్తంభములు మొదలు పం డెండు స్తంభముల వరకు రెండేసి స్తంభముల వంతున తగ్గుటతో ఏర్పడును; 1. పుష్పకము.64 స్తంభములు కలది; 2. పుష్ప భద్రము.62 స్తం; 8. సు వతము-60 సం; 4. అమృత మంథనము- 58 స్తం; 6. కౌశల్యము -66 స్తం; 6. బుద్ధి సంకీ గ్లము.54 స్తం; 1. గజభద్రము. 52 స్తం; 8. జయావహము- 50 స్తం; 9. శ్రీవత్సము. 48 స్తం; 10. విజయము.46 స్తం; 11. వాస్తుకీ ర్తి 44 స్తం; 12. శ్రుతింజయము.42 స్తం; 18. యజ్ఞభద్రము-40 స్తం; 14. విశాలము -88 స్తం; 16. సుల్లి ష్టము.36 స్తం; 16. శత్రుమర్గనము.34 స్తం; 17. భాగపంచము 82 స్తం; 18. నందనము. 30 సం; 19. మానవము - 28 స్తం; 20. మానభద్రకము 26 స్తం; 21. సుగ్రీవము-24 స్తం; 22. హరితము-22 స్తం; 28. కర్ణికారము -20 స్తం; 24. శతర్ధికము. 18 స్తం; 25. సింహము-16 స్తం; 26. శ్యామభద్రము-14 స్తం; 27. శశక సుభద్రము. 12 స్తం.

ఇంతవరకును నీకు యథావత్ గా (శాస్త్రమునందును సంప్రదాయమునందును ఉన్న వి యున్నట్లు) లక్షణము లతో కూడిన మండపములను తెలిపితిని; మండప సంస్థానము ( మండప నిర్మాణమునకై సిద్ధపరచు భూప్రదేశపు ఆకృతి. The ground plan for a Mandapa) 1. త్రిభుజముగాగానీ 2. వృ త్తముగా గాని 8. అష్టభుజాకృతితోగాని 4. షోడశ భుజాకృతితోగాని లీ. చతుర్భుజాకృతి (Square shape)తోగాని యుండవచ్చును; ఇవి వరుసగా 1. రాజులకు విజయ మును 2. శత్రూచ్చాటనమును (భయ పెట్టి పారదోలుట) 3. పుత్రలాభము 4. శ్రీ సమృద్ధి 5. పుష్టి కలిగించును; ఈ చెప్పిన విధములలో ఏదో యొక రూపమున నిర్మించిన మండపము శుభావహము; మరియొక విధముగ నిర్మించినధి భయా వహము. (చూ. పుట . 293)

మండప నిర్మాణ వ్యవస్థ: మండప నిర్మాణమునకై నిర్ణయించుకొనిన ప్రదేశమును (సంస్థాన భూమి పైనుండు ప్రదేశమును) చతుఃషష్టిపద రూపమున (64సమ చతురస్రములుగా) విభజించుకొనవలయును; ఇట్టి విభాగములలో నట్టనడిమి వీభాగములందుండునట్లు (4.5 పదములయందుండునట్లు ద్వారమునుంచవలయును; ద్వారపు వెడలుపు ఎంతయుండునో ఆవాకిటి ఎత్తు అంతకు ద్విగుణముండవలయుమ; *ద్వారపు కటి(గడియ) ద్వారపు వెడల్పులో మూడవవంతు పొడవున నుండవలయును; మండపమందు మండప గర్బము ఉండును; ఇదీ మండపపు మొత్తము వెడల్పులో నగముండవలయును; అనగా చతుషష్టి పద విభజనానుసారము ఎటునుండి చూచినను 8.4.5.7 పదములలో ఏర్పడు. చదరమున ఇదియుండ వలయును; ఈ మండపమునకును నాలుగువైపులను గోడలుండును; దీనికిని ముందువైపున ద్వారము గర్భపు వేడలుపుతో నుండును; ఈ ద్వారపు పొడవు (ఎత్తు) ఈ వేడలుపునకు మూడింతలుండవలయును; లేదా ఈ గర్భమండప ద్వారపు వెడల్పు ఇంతకు రెట్టింపు ఉన్నను (అనగా గర్భమండపపు వెడల్పులో సగము) ఉండవచ్చును; ఈ ద్వారపు తలుపులు మేడి కొయ్యతో చేయవలయును; ద్వార శాఖలు (నిలువుకమ్ములు) ద్వారపు వెడల్పులో నాల్గవవంతు మందముతో (వేడ ల్పుతో నుండవలయును; తలుపును మూడు గాని ఐదుగాని ఏడుగాని, చెక్క-లను కలిపి చేయవచ్చును; 1. ఇది ద్వార నిర్మాణమునందు ఒక పద్దతి; ఇట్లు కాక జ్యేష్ట మధ్యమ కనిష్ఠ భేదమున. ఒక్కొక్క భేదములో మరల మూడేసి విధము లతోనైన ద్వార మేర్పరచవచ్చును; ఎట్లన- 2. సూట నలువది 8 నూట ముప్పది 4. నూట ఇరువది అంగుళముల ఎత్తుతో నుండునవి జ్యేష్ఠ పరిమాణపు ద్వారములు; ఇవి ధన్యములును ఉత్తమములును; 5. నూట నాలుగు 6. నూటపది 7. నూట పదునారు అంగుళముల ఎత్తుతో నుండు ద్వారములు మధ్యమ పరిమాణక ద్వారముల వర్గమునందలివి; 6. నూరు 9. తొంబది 10. ఎనుబది అంగుళముల ఎత్తుతో నుండు ద్వారములు మూడును కనిష్ట పరిమాణక ద్వారముల వర్గము నందలివి; ఈ క్రమమున చెప్పిన పది ద్వారములును నర్వదా గ్రాహ్యములు; ఇతర విధములగు కొలతలతో నుండు ద్వార ములు వర్ణించవలయును; ఏలయన అవి మానసోద్వేగకరములు.

 * మత్స్య-2.69 ఆ. కటిః. గడియ (ఇది తెలుగు పదమే సంస్కృతమున చేరెనా? ఆనిపించు ప్రయోగము; ఇచ్చటనే శాఖా చెక్క'; తలుపులు మొదలగు వానిని ఎన్నీ చెక్కలు కలిపి చేయవచ్చును? అను విషయమున కై) ఇదియు తెలుగుపదమే సంస్కృతమున చేరేనా? అనిపించు ప్రయోగము.

సర్వ వాస్తులయందును ప్రయత్నముతో ద్వారవేధము లేకుండునట్లు చూడవలయును; వృక్షము.కోణము -భ్రమి గాలిచక్రము కుమ్మరిసారె.గానుగ లోనగునవి) ఇతరులఇంటిద్వారము. స్తంభము. బావి-ధ్వజము-(జెండా)-గోడ గోయి. ఇట్టివాని వేధ పొందిన ద్వారము హాని కలిగించును; వీనిచే క్షయము.దుర్గతి ప్రవాసము. వుద్భయము. దౌర్భాగ్యము.బంధ నము.రోగము.దారిద్ర్యము కలహము.విరోధము.ధననాశము. ఇట్టి ఫలములు కలుగును.

ఈ మండపపు ఆవరణములో తూర్పున పండ్ల చెట్లు.పాలుగల (మర్రివంటి చెట్లు దక్షిణమందును వశ్చిమమునను కలువలతో తామరలతో అలంకృతమయియుండు జలము (జలాశయము)ను ఉత్తరమున సరళ తాళాది వృక్షములును పుష్ప వాటికయును ఉండవలయును; ఇవికాక ఈ అన్ని దిక్కులందును అవకాశమున్న చోటులందు స్థిరమయినదో (ప్రవ హించనిది) ఆస్థిరమయినదో (ప్రవహించునది) నీరు ఉండుటమంచిది.

ఇదే ఆవరణమునందు దక్షిణమున తపోధన (అనుష్టానమో జపములో తపములో పొరాయణ మే యోగసాధ నమో చేసికొను వారి స్థానమును ఉత్తరమున (సప్త మాతృకాగృహములును ఆగ్నేయమున వంటశాలయు నైరృతమున వినాయక గృహమును పడమట విష్ణుని గృహమును వాయవ్యమున (యాత్రికుల వనతి ) గృహముల వరుసయు ఉత్తరమున యజ్ఞశాలయు ఉత్తరముననే న్మీల్య స్థానమును పడమటగాని సోమదేవతాక స్థానమునందు (ఉత్తరమున) గాని బలి నిర్వహణ స్థానమును ముందు వైపున వృషభ స్థానమును (పడమట) శేష స్థానమునందు మన్మథ స్థానమును ఈశాన్యము నందు జలమునందు శయనించియుండు విష్ణుని స్థానమును. ఈ విధముగ కుండములతోను మండపములతోను కూడిన ఆయతన దేవాలయమును నిర్మింపజేయవలయును. ప్రక్కలందు పరివార శాలలుండవలెను.

 ఘంటలు మేలుకట్టులు వివిధ తోరణములు (మహాద్వారములు) నిత్సోత్సవములు దర్శింపవచ్చి ఆనందముతో నిండియుండు జనులు వివిధధ్వజ విశేషములు ఉండునట్లు దేవాలయమును ఎవరు నిర్మింతురో వారిని ఇహమున లక్ష్మి, ఎన్నడును విడువదు; వారు పరమున స్వర్గమునందు పూజలనందుకొనుచు సుఖములనందుదురు; ఇదే విధముగ గృహ మందును యథాశ క్తి గా సకల మంత్రములతో శాస్తోక్ష విధానములతో ఆర్చన విధానమును వ్యవస్థ చేసికోనవలయును; ఆయా ప్రక్రియా సందర్భములయందు గురువులకును ద్విజులకును గోవస్త్ర హిరణ్య , భూదానములను చేయవలయును; ఎల్లరకును అన్న దానము చేయవలయును.

ఇది శ్రీమత్స్యమహాపురాణమున ప్రాసాద (దేవాలయ) లక్షణమునందు మండప లక్షణాది కథన మను రెండు వందల అరువది తొమ్మిదవ యధ్యాయము.