అగ్ని మహా పురాణము

348 - అథై కాక్షరకోశః

ఆగ్ని దేవుడు పలికెను. ఏకాక్షర కోశమును, మాతృకా నామములు, మంత్రములు చెప్పెదను. - ఆ = విష్ణువు, ని షేరము. ఆ=బ్రహ్మ, సీమా అర్థమున ఇది అవ్యయము. వాక్యము నందు కూడ ఉపయోగించబడును. క్రోధము పీడ ఆని కూడ అర్థము. ఇ=మన్మథుడు. ఈ-రతి, లక్ష్మీ. ఉ= శివుడు. ఊ=రక్షకాదులు. ఋ=శబ్దము, ఋ= ఆదితి. గణ=దితి, కుమారస్వామి. ఏ= దేవి. ఐ=యోగినీ. ఓ=బ్రహ్మ. ఔ= మహేశ్వరుడు. అం= మన్మ థుడు. ఆ:=ప్రశస్తము. ఖ=బ్రహ్మాదులు. కు=కుత్సితమం, ఖ= శూన్యము, ఇంద్రియము, గ = గంధర్వుడు, వివాయకడు (న. పు. గీతము) ఘ-ఘంట, కింకిణీ మొదలగునవి, లాతనము కూడ దీని అర్థము; జ= విషయము, స్పృహ, భైరవుడు, చ = దుర్జనుడు, నిర్మలము;ఛ= ఛేదన ము;జి =వివేకము; జ=గీతము; రు=ప్రశ స్తము; =బలము; ట= గానము; ఠ=చంద్రమండలము, శూన్యము, శివుడు, ఉరిపోసుకొనుట; డ = డుద్రుడు, ధ్వని, త్రాసము, ఢ=ఢక్కా, ఢక్కా ధ్వని, ఐ= నిష్కర్షము, నిశ్చయము తతస్కరుడు, వరాహ వుచ్చము. థ = భక్షణము. ద-భేదనము , ధారణము, శోభనము. ధ=బ్రహ్మ, తుత్తూరము. న= సమూహము బుద్ధుడు. పక్ష్ఉపవనము. ఫ=రంరవాతము. పు=పూర్కారము, నిష్ఫలము. బి-పక్షి భజవక్షత్రము. మాలక్ష్మి, మానము, మాత. యజ్ఞయాగము, యాత, ఈ రణ వృక్షము ర= అగ్ని, ఐకము, ఇందుకు. ల= విధాతా. వ= విశ్లేషణము, వరుణుడు. శ= శయనము, సుఖము, ష= శ్రేష్టము. స= పరోక్షము. సా–లక్ష్మి. స=(నపు) కేశము. హ—ధారము, రుద్రుడు. క్షస్ షేత్రము, అక్షరము, నృసింహుడు, హరి, క్షత్రజాతి, పాలకుడు. ఏకాక్షర మంత్రము. దేవతా రూపము, భుక్తి ముక్తి ప్రదము. "క్షాం హయ శిరసే నమః'. ఇది అన్ని విద్యలను ఇచ్చు మంత్రము; అకారాది అక్షర నవకము మంత్రములే. వీటికి ఉత్తమ మాతృకా మంత్రములని పేరు. వీటిని ఒక కమల దళమున స్థాపించి పూజించవలేను. వీటి పై భగవతి, కాత్యా యని, కౌశికి, చండక, ప్రచండ, సురనాయిక, ఉగ్రపార్వతి, దుర్గలు అను నవ దుర్గలను పూజించవలెను. ఓం చండికాయై విద్మహే, భగవత్యై ధీమహి తన్నో దుర్గా ప్రచోదయాత. ఇది దుర్గా మంత్రము. షడంగాది క్రమమున పూజించవలెను. అజిత, అపరాజిత, జయ, విజయ, కాత్యాయనీ, భద్రకాళి, మంగళ సిద్ధి, రేవతి, సిద్ధాదివటుక. ఏక పాద, భీమరూప, హేతుక, కపాలికలను పూజించవలెను. మధ్యభాగమున తొమ్మండుగురు దిక్పాలకులను పూజించవలెను. మంతసిద్ధి కొరకై హీందుర్గే దగ్గే రక్షణిస్వాహా ఆనుమంత్రము జపించవలేను. గౌరీ పూజ చేసి ధర్మాదులను స్కందాదులను, శక్తులను పూజించవలెను. ప్రజ్ఞా, జానా, క్రీయ, వాచా, వాగీశి, జ్వాలినీ. వామ, జ్యేష్ఠా, రౌద్ర, గౌరి, హి, దేవతలను పూజించి పురస్సరా దేవిని "హీం సహ మహాగౌరి రుద్ర దై తేస్వాహా" ఆనుమంత్రముతో పూజించి మహాగౌరి జ్ఞాన శక్తి, క్రియా క్తి. సుభగా, లలిత, కామినీ, కామమాలా ఇంద్రాది శ క్తుల పూజ కూడ ఏకాక్షర మంత్రముతో చేయవలెను. ఓం, గం, స్వాహా. ఇది గణపతి మూల మంత్రము లేదా గంగణ పతయే నమః ఆనుమంత్రమతో కూడ పూజ చేయవచ్చును. రక్త శుక్ల దంత, నేత, పరుశు ఉత్కట, మోద ఇవి షడంగములు, “గంధోల్కాయ” ఇల్యది క్రమమున గ్రంధాదులు సమర్పిం చవలెను. గజ మహా గణపతి మహోల్క పూజ కూడ చేయవలెను. “కూష్మాండాయ” మొదలు గణాధి పతయే స్వాహా వరకు నున్న మూలో క్త మంత్రములకు కకారాది ఏకాక్షర బీజములు ముందు చేర్చి ఆంతమున “నమః స్వాహా” శబ్దములు ప్రయోగించి వినియోగించవలెను. తిల హోమము చేసి దేవతా పూజ చేయవలెను. ద్విరేఫ ద్విర్ముఖ, ద్వ శాది మంత్రములు వేర్వేరుగా వుండ వచ్చును. ఇపుడు స్కందుడు కాత్యాయమనకు చెప్పిన వ్యాకరణము చెప్పెదను.

ఆగ్ని మహా పురాణమున ఏకాక్షర కోశ నిరూపణమున మూడు వందల నలుబది ఎనిమిదవ అధ్యాయము సమాప్తము.

Summary of chapter 349 of the Agni Purāṇa is as follows:

The grammar (vyākaraṇa) section of the Agni Purāṇa begins, with Skanda (Kumārasvāmin) as teacher and Kātyāyana as the student receiving instruction. The fourteen Māheśvara-sūtras — the foundational phoneme-groupings revealed from Śiva's ḍamaru-drum that underlie Pāṇini's Aṣṭādhyāyī — are recited, and from them the primary pratyāhāras (shorthand notations for groups of phonemes) are derived: Aṇ (vowels), Aṇ (stops and nasals), Iṇ (palatal affricates and beyond), Yaṇ, and others. The chapter establishes the saṃjñā (technical terminology) of Sanskrit grammar as sacred knowledge, not a human invention but a revelation granted by Mahādeva himself, thus establishing the divine pedigree of the grammatical tradition.