347 - అథ కావ్యదోషవివేకః

ఆగ్ని దేవుడు పలికెను. దోషము సభ్యులకు ఉద్వేగమును కల్గించును. వక్తృ - వాచక - వాచ్యములలో ఏక, ద్వీతి, యోగముచే ఇది ఏడు విధములు. వక్త అనగాకవి. సందిహానులు, అవినీతుడు, అజ్ఞుడు, జ్ఞాత, అని వక్త నాలుగు విధములు. నిమిత్తమును సంకేతమును అనుసరించి అర్థమును బోధించు శబ్దము వాచకము; పదము వాక్యము అను దీని రెండు భేదములు వెనుక చెప్పబడినవి. అసాధుత్వము, అప్రయుక్తత్వము అని పదదోషములు రెండు; వ్యాకరణ శాస్త్రమునకు విరుద్దముగ నుండుట అసాధుత్వము. అప్రసిద్దమగు పదమును ప్రయోగించుట అప్రయుక్తత్వము. ఛాందసత్వము, ఆవి స్పష్టత్వము, కష్టత్వము ఆసామయకత్వమా గ్రామ్యత్వము యని ఆ ఐదు విధములు. లోకములో ప్రయోగించని వైదిక పదములు ప్రయోగించుట ఛాందసత్వము. అర్థము స్పష్టము కాకుండుట అవి స్పష్టత్వము. దీనిలో గూడార్థత్వము, విపర్యసార్థత్వము, సంశయితార్థత్వము యనీ మూడు భేదములు, ఆర్థము శ్రమచే తెలిసినచో ఆది గూడార్థత్వము. వివక్ష తార్థమునకు విపరీతమగు అర్థమును బోధించుట విపర్యసార్థత్వము. అన్యార్థత్వము, అసమర్థత్వము అను దోషములు కూడ విపర్యసార్థత్వములో అంతర్గతమగును. అర్థము సందిగ్ధముగా వున్న చో ఆది సంశయితార్థత్వము. ఇది సహృదయు లకు ఉద్వేగకరము గానిచో దోషము కాదు. ఉచ్చారణకు కష్టముగా నుండుట కష్టత్వము, కవి సమయ వీరుద్దత్వము ఆసా మయికత్వము. దీనికి నేయ యని కూడ పేరు. నీచార్డమును బోధించుట గ్రామ్యతా దోషము. నింద్య మగు గ్రామ్యార్థమును చెప్పుట, తత్స్మరణ, తద్వాచక పదసామ్యము ఇవి గ్రామ్యతా దోషములో మూడు భేదములు. సాధారణము ప్రాతిస్వికము యని ఆర్థ దోషము రెండు విధములు. ఆనేక గత దోషము సాధారణము. క్రియాశ్రుళము కారక భ్రంశము, విసంధి పునరుక్తత, వ్యస్త సంబంధత అని ఇది ఐదు విధములు. క్రియ లేకపోవుట క్రియభ్రంశము. కర్త్రాది కారకములు లేకుండుట కారక భ్రంశము. సంది దోషము విసంది.

సంధ్యభావము విరుద్ధ సంధి ఆవి విసంధి రెండు విధములు. విరుద్ధముంగు పదార్థంతరమున భోధించుటచే విరుద్ధ సంధి దష్టమైనది. మాటిమాటికి చెప్పుట పునరుక్తత్వము, ఆర్థావృత్తి పదావృత్తి యని ఆది రెండు విధములు. ఆర్థావృత్తి రెండు విధములు. కావ్య ప్రయుక్త మగు శబ్దము చేతను, శబ్దాంతరము చేతను ఏర్పడు పదా వృత్తిచే ఆర్థావృత్తి కలుగదు. పదమాత్రమునకే ఆ వృత్తి ఏర్పడును. దూరముగ నున్న పదముల అన్వయము వ్యస్త్ర సంబంధత. సంబంధాంతర ప్రతీతి, సంబంధాంతర జన్యత్వము ఏతదుభయ అథావము వీటిచే వ్యస్త సంబంధిత్వమునకు మూడు భేదములుండును. పైమూడింటి యందును పదవ్యవధానవాక్య వ్యవధానములచే మూడేసి భేదములు ఏర్పడును. పద వాక్యములందు అర్థ ఆర్థ్యమాన భేద ముచే వాచ్యార్థము రెండు విధములగును. వ్యుత్పాదితము వ్యుత్పాద్యముయని పద వాచ్యార్థము రెండు విధములు, హేతువు అభీష్ట సిద్ధికి వ్యాఘాతమైనచో ఆది దుష్టము, అసమర్థత్వ - ఆసిద్ధత్వ - విరుద్ధత్వ - అనైకాంతికతా, - సత్రతిపక్షత్వకాలాతీతత్వ - సంకర . ఇషాభావ - సపషాభావ . విపక్షాస్థిత్వ - నిరర్థత్వములు పండ్రెండు హేతుదోషములు. ఇష్ట వ్యాఘాత కారిత్వదోషము సహృదములకును సభాసదులకును మార్మిక పీడ కల్గించును. దుష్కరములగు చిత్రబంధాది కావ్యములో నిరర్థత్వము దోషముకాదు. గూర్ఖత్వము కూడ దోషము కాదు. లోకశాస్త్రములందు ప్రసిద్ధమైనచో గ్రామ త్వము దోషము కాదు. క్రియను ఆధ్యాహారమును చేసుకొనుటకు అవకాశమున్నచో క్రి యాభ్రంశ ము; కారకమును ఆధ్యా హారము చేసుగ్గొనుటకు వీలున్న చో కారక భ్రంశము దోషములు కావు - ప్రగృహ్య సంజ్ఞను బట్టి ప్రకృతి భావము వచ్చిన చోట విసంధిత్వము దోషముకాదు. సంధి చేసినచో ఉచ్చరించుట కష్టమైనపుడు విసంధిత్వము దోషముకాదు.

అనుప్రాసలో పదావృత్తి వున్నపుడు వ్యస్తసంబంధత్వము దోషముకాదు. అర్థ సంగ్రహమున ఆర్థావృత్తి దోషము కాదు. కాని వ్యుత్ర్కమాదులు మాత్రము దోషము. ఉపమానోపమేయముని విభక్తి సంజ్ఞా లింగవచనములో భేదమున్నను బుద్ధిమంతులకు ఉద్వేగము కలుగనంత వరకు అవి దోషములు కావు. ఉద్వేగమును కల్గించని దోషములు దోషకరములు కావు. అనేక వస్తువులకు ఒక వస్తువు తోను, అనేక వస్తువులకు ఆనేక వస్తువులతోను ఔపమ్యము చెప్పినను దోషములేదు. కవిజన పరంపరా అంగీకృతమగు సదాచారమునకు సమయమని పేరు. దానిని సకల సిద్ధాంతవాదులును నిస్సంశయముగా అను సరింతురు. కొన్ని సమయములన కొంతమందియే అనుసరింతురు. ఈ విధముగా సమయములు రెండు విధములు; ఏ దేవా ఒక సిద్ధాంతమును అనురించుట చేతను భ్రాంతి చేతను ఈ మత భేదము ఏర్పడును. కొంతమంది ముమల సిద్ధాంతమునకు తర్కము ఆధారము; కొంతమందికి క్షణ థంగవాదము ఆధారము; పంచభూత సంఘాతముచే శరీరమున చైతన్యము వచ్చునని కొందరందురు. స్వతః ప్రకాశమగు జ్ఞానమే చైతవ్యమని కొందరందురు. కొందరు, ప్రజాత స్థూలతావాదులు కొందరు శబ్దానేకాంతవాదులు ఈ జగత్తుకు బ్రహ్మకారణమని, శైవ వైష్ణవ క్షసౌర, సిద్దాంతవాదులు అంగీకరింతురు. కాని సాంఖ్యులు దృశ్య జగత్తునకు ప్రధానమే కారణమని చెప్పుదురు. ఈ విధముగా సరస్వతీ లోకమున సంచరించు విచార కులు పరస్పర విపర్యస్త దృష్టితో చూచుచుయుక్తులతో పరస్పర ఖండనము చేసుకొను చున్నారు. వీరు చెప్పు విభిన్న మార్గములు విశిష్ట సమయము. అసత్తునే గ్రహించుట, సత్తును పరిత్యజించుట, దీనిచే ఈ విశిష్ట సమయము రెండు విధ ములు. ప్రత్యక్షాది ప్రమాణములచే బాధితమైనది ఆసత్తు. దేని యందు జ్ఞాన ప్రకాశముండునే ఆమతమనే కవులు గ్రహించ వలెను. ఏది ఆర్థ క్రియాకారియో ఆదియే పరమార్థసత్; ఆజ్ఞాన జ్ఞానాతీతమై వున్న ఏక మాత్ర బ్రహ్మయే పరమార్థసత్. అదిష్ణయము. ఆదియే సృష్టిపాలన సంహార హేతువగు విత్తవు. ఆదియే శబ్ద ఆలంకార రూపమా. ఆదియే పరాపర విద్యలు. దానిని తెలిసిన వాడే సంసార బంధ ముక్తుడగును.

అగ్ని మహాపురాణమున కావ్య దోష వివేకమను మూడు వందల నలుబది యేడవ అధ్యాయము సమాప్తము.