339 - అథ శృంగారాది రస నిరూపణమ్

అగ్ని దేవుడు పలికెను. అక్షరము, సనాతనము, జన్మ రహితము సర్వవ్యాప్తము  పర బ్రహ్మ స్వరూపము, అద్వితీయము, జ్యోతి రూపము అగు ఏ చైతన్యము వేదాంతములో చెప్పబడుచున్నదో దానికి ఆనందము సహజము. యది అపుడపుడు అభివ్యక్త మగును. ఈ అభివ్య క్తియే చమత్కారమనియు చెప్పబడును. దాని ప్రథమ వికారమునకు అహంకార మని పేరు. దాని నుండి ఆభినూనము పుట్టినది. ఈ భువనత్రయము ఈ ఆభిమానము వందే ఆంతర్గతమై యున్నది. అభిమానము నుండి రతి పట్టును. యది వ్యభిచార్యాది భావసామాన్యముచే పరిపుష్టమై శృంగార మని చెప్పబడును. ఇతర మైన హాస్యాదులు ఈ శృంగార భేదములే. వాటికి ఆయా స్థాయీ భాములుండును. వాటి పరిపోషమే ఆ రసముల లక్షణము.

సత్త్వాది గుణ సముదాయములు పరమాత్మ నుండి జనించును. రాగము నుండి శృంగారము తీన్జత్వము నుండి రౌద్రము, ఉత్సాహము నుండి వీరము, సంకోచము నుండి బీభత్సము పుట్టును. శృంగార హాస్య కరుణ రౌద్ర వీర భయా నక బీభత్స అద్భుత శాంతములు తొమ్మిది రసములు. నాల్గు రసములు (శృంగార రౌద్ర వీర బీభత్సములు) సహజములు. త్యాగము లేని ధనము వలె, రసము లేని వాక్కు ప్రకాశించదు. అపారమైన కావ్య సంసారములో కవియే ప్రజాపతి. ఆత నికి ఈ సంసారము ఎట్లు ఇష్టమగునో అట్టి మార్పు చెందు చుండును. కవి శృంగారియైనచో కావ్య జగత్తు రసమయు మగును. అతడు రసహీనుడై నచో కావ్యము నీరస మగును. ధావహీన మరు రసము, రస వర్జితమగు భావము వుండవు. భావములు రసములను అభివ్య క్తము చేయును, “భావ్యంతే రసాః ఏభిః” యను వ్యుత్పత్తిచే భావములు చెప్పబడును. రతి మొదలగు స్థాయీ భావములు ఎనిమిది. స్తంభాడులు ఎనిమిది. మనస్సు కనుకూల మగు సుఖానుభవము రతి. హర్షాదులచే చిత్త వికాసము హాసము. చిత్రాది దర్శనము వలన కూడ హాసము కలుగును. చిత్తమునకు విక్లబత్వను భయ మని చెప్పు దురు. చెడ్డ వ స్తుల నిండ జుగుప్స. ఉత్కృష్ట మగు వస్తువులను చూచుటచే కలుగు చిత్త విస్తారము విస్మయము, స్తంబాదులను ఎనిమిది భావములు సత్వము వల్ల కలుగును. రజస్తమస్సులకు అతీతము. భయరాగాదులచే కల్గిన చేష్టా విఘా తము స్తంభము. శ్రమరాగాదులతో కూడిన ఆంతర క్షోభము కలిగిన శరీర జలము స్వేదము. హరాదులచే దేహము పులక రించుట పులకోద్దమము. హరాది జన్య మగు వచన ఆస్పష్టత్వము స్వర భేదము. ఇష్ట క్షయాదులచే కలిగిన మనో వై క్ల బ్యము శోక ము. ప్రతికూలముగా ప్రవర్తించు వాని విషయమున తీక్షత్వము. క్రోధము పురుషార్థమును పూర్తి చేయుటకు యత్నము ఉత్సాహము. చిత్త క్షోభము కలిగిన ఉత్త. భము వేపథువు. విషాధారుల వలన కాంతి కోల్పోవుట వై వర్ణ్యము. దుఃఖా నా దాడుల వలన కల్గిన నేత్ర జలము అశ్రువు. లంఘనాదులచే ఇంద్రియములు పనిచేయకుండుట ప్రళయము.

వైరాగ్యాదులచే మనఃక్లేదము నిర్వేదము. మానసిక పీడాదుల వలన కలిగిన శరీర దౌర్బల్యము గ్లాని, అనిష్ట ప్రాప్తిని ఊహించుట శంక. మత్సరము ఆసూయ. మదిరాదుల ఉపయోగ ము వలన కలిగిన మానసిక మోహమ మదము. ఎక్కువ పని చేయుటచే కలిగిన శరీర క్లాంతిశ్రమము. చిత్తముకు శృంగారాది క్రియల యందు ద్వేషము ఆలస్యము, సత్వము నుండి తొలగుట దైన్యము. విషయములను గూర్చి ఆలోచించుట చింత. చేయదగిన ఉపాయము తెలియ జాల కుండుట మోహము. అనుభ వించిన వస్తువును మరల ప్రతిబింబింప చేసుకోనుట స్మృతి. యథార్థ జ్ఞానము వలన విషయ నిర్ణయము మతి. అనురాగాదుల వలన కలిగిన ఒకానొక విధ మగు చేత స్సంకోచము క్రీడా, ఆస్థిరత్వము చపుతా. చిత్త ప్రసన్నతాహర్షము; ప్రతీకార వాంఛచే కలీగిన అంతః కరణ వైకల్యము ఆవేశము. కర్తవ్యము విషయమున ఏమి తోచు కుండుట ఇడతా. ఆభీష్ట వస్తు ప్రాప్తిచే కలిగిన ఆనందము ధృతి. ఇతరుల యందు ఆవారమును, తన యందు ఉత్కర్ష భావన గర్వము. ఆభిష్ట వస్తువు యుదు దై వాది విఘాతము విషాదము. ఈప్సిత సిద్ది కొరకై చంచలమైన మానసిక స్థితి ఔత్సుక్యము. చితేంద్రియాదులు పనిచేయ కుండుట అపస్మారము. యుద్ధము అందు బాధాదుల వలన స్థిరముగ వుండ జాలక పోవుట ఠాజము చిత్త చమత్కారము ఏప్స. క్రోదము శమించకుండుట అమర్షము. చేతన హృదయము ప్రబోధము, ఇంగితాకారమును దాచుకొనుట ఆవహిత్థము. గురువుల విషయమున కోపముచే వాక్పారుష్యదండ పారుష్యములు ఉగ్రత, ఊహ వితర్కము. మనస్సు శరీరము సరిగా వుండకపోవుట వ్యాధికామాదులచే అసంబద్ధ ప్రలాపము ఉన్మాదము. తత్త్వ జ్ఞానాదులచే చిత్రమాలిన్యము తొలగుట శమము.

కావ్యాదులందు కవులు భావములను రసములను కూర్చవలెను. దేనిచే రత్యాదులు విభావితములగునో యది విభా వము. విఖావ్యతేయేవ యని విగ్రహము. ఆకాంబవము ఉద్దీపనము యని యది రెండు విధములు. ఈ రత్యాది భావర్గము దేనిని ఆధారముగా తీసుకుని పుట్టునో ఆది ఆలంబన విభావము. ఇది నాయకారులను ఆధారముగా చేసుకుని పుట్టును. ధీకో దాత్త దీరోద్ధత, ధీరలలిత, ధీర ప్రశాంతులని నాయకులు నాలుగు విధములు. అనుకూలుడు, దక్షిణుడు, శరుడు, దృష్టుడు యని మరి నాలుగు విధములు. శృంగార మున నాయకునకు పీఠ మర్దుడు, విలుడు, విదూషకుడు యని ముగ్గురు ధర్మ సచివు లుగా వుందురు. వీరు అనునాయకులు. పీఠమర్దుడు శ్రీమంతుడై నాయకుని వలె బలవంతుడై వుండును. విటుడు వాయకుని దేశమునకు చెందిన వాడై వుండును. నవ్వించువాడు విదూషకుడు. నాయకుని నాయికలు కూడ ఎనీవిధములుగా వుందురు. స్వకీయ, పరకీయ, వనర్భూ యని కౌశికుడు చెప్పెను. మరికొందరు, పునర్భూరికి బదలుగ సామాన్యను అంగీకరింతురు. ఈ నాయికలలో చాల భేదము లున్నవి. ఉద్దీపన విభావములు వివిధ సంస్కార రూపముల నుండి ఆలంబన విభాము నందు భావోద్దీపనము చేయును. కర్మాదుల చేతను గీతికాదుల చేతను, చతుష్షష్టి కళలు ఆరు విధములు, సాధారణముగ కోకన్మృతులు హసోపహాకారములు. ఉద్బుద్ధములు సంస్కృతములు యగు భావములచే ఇచ్చాద్వేష ప్రయత్నముల సంయోగములచే కలుగు మనోవాడి బుద్ది శరీర కార్యములను విద్వజ్జనులు అనుభావములందురు. "స అనుభూయతే" అత్ర యని కాని స అనుభవతి యని కాని దీని నిర్వచనము. మానసిక వ్యాపారము అధికముగా నున్నది మానసికారంధము. పౌరుషముణము యని యది రెండు విధములు.

శోభా, విలాస, మాధుర్య స్థైర్య గాంభీర్య లలిత ఔదార్య తేజస్సులను ఎనిమిది పౌరుషములు నీచులనింద ఉత్తములతో స్పర్ధ శౌర్యము చాతుర్యము వీటి చేమను ధర్మమునందు శోభకలుగును. యిది ఇంటిలో శోభవంటిది. భావ, హావ, హేళా, శోభ, కాంతి, దీప్తి, మాధుర్య, శౌర్య, పాగల్భ్య, ఉదారతా, స్థైర్య గంబీర తలు యను పండ్రెండు స్త్రీల విభావములు. విలాస హావములను భావమందురు. ఇది కొంచెము హర్షముచే పుట్టును. పాక్సంబంధము వాగారం భము వీనికి పండ్రెండు భేదములున్నవి. మాటలాడుట ఆలాపము, ఎక్కువ మాటలాడుట ప్రలాపము దుఃఖవచనము విలా పము. మాటిమాటికి చెప్పుట యనులాపము, ఉక్తి ప్రత్యుక్తులు సల్లాపము, మరొక విధముగ చెప్పుట అపూపము. వార్తను మోసికొని పోవుట సందేశము. ఒక విషయమును ప్రతిపాదించుకు నిర్దేశము. తత్త్వమును చెప్పుట అతిదేశ ము. యన్యవర్ణనము అపదేశ ము; శిక్షా పూర్వ కవచనము ఉపదేశ ము; వ్యాజోక్తి వ్యపదేశము. ఇతరులకు విషము బోధించుటకై ఉత్తమ బుద్దినాశ్రయించి వాగోరంభము చేయవలెను. దానికి భీతి, వృత్తి, ప్రవృతియని మూడు భేదములు.

అగ్ని మహాపురాణమన శృంగారాది రసనిరూపణమను మూడువందల ముప్పదితొమ్మిదవ అధ్యాయము సమాప్తము.