53 - నిరుక్తలక్షణనిరూపణమ్

సినందన మహర్షి పలికెను :- వేదమునకు శ్రోత్రాంగరూపమైన నిరుక్తమును నీకు చెప్పెదను. ఈ నిరుక్తము అయిదు విధములు. వైదికము, ధాతురూపముగా నుండును. కొన్ని చోట్ల వర్ణాగమము, కొన్ని చోట్ల వర్ణవిపర్యయము, కొన్ని చోట్ల వర్ణవికారము, కొన్ని చోట్ల వర్ణనాశము, వర్ణవికారనాశములచే ధాతుయోగము వలన అతిశయమును పొందినచో సంయోగమనబడును. హస అను శబ్దమున అనుస్వారము ఆగమముగా వచ్చినచో హంసః అనురూపము సిద్ధించును. హింస అనువర్ణములు విపర్యయము నొందినచో సింహః అను రూపమును పొందును. గూఢ ఆత్మా అనుచోట ఆ అను వర్ణము ఓ రూపముగా మారినందున ‘గూఢత్మా’ అను పదము సిద్దించును. “పృషసదృశః ఉదరః” అను వాక్యమున ‘సదృశ’ అనువర్ణములకు నాశమేర్పడుటచే ‘పృషోదరః’ అనురూపము సిద్ధించును. భ్రమరాది శబ్దములలో సంయోగమున్నదని తెలియవలయును. ఈ విధముగా నిరుక్తము అయిదు విధములు. వేదమున బాహులకమును విధించిరి. బాహులకము వలన పునర్వసు, నభస్వల్, వృషణ, అపర స్మెపది, ఇత్యాదీరూపములు సిద్ధించును. ధాతువునకు పరముగా వ్యవధానముగా ఉన్న అవ్యయాదులు గతిసంజ్ఞను పొందును. ఇచట హి, ఆ మొదలగునవి దృష్టాంతము. వైదికమున విభక్తి వివర్యాసము కూడా జరుగును. ‘దధ్ని జుహాతి’ అనునది ఉదాహరణము. అభ్యుత్సాదయామ కేతు, ధ్వనయీత్ మొదలగునవి కూడా ఇటులనే తెలియవలయును. నిష్టరీ మొదలగునవి, గృభాయ మొదలగునవి, సుప్, తీజ్, ఉపగ్రహ, లింగ, నర, కాల, హాల్, చ్, స్వర, కర్త, యజాదికమునకు కూడా శాస్త్రకారులు వ్యత్యయమునభిలషింతురు. ఈ వ్యత్యయము కూడా బాహులకముచే సిద్ధించును. రాత్రీ, చింబీ, కద్రూః, ఆవిష్ణ్వో, వాజసనేయినః, కర్ణేభిః, యశోభాగ్య, ఇత్యాది చతురక్షర పదములు, దేవాసః, సర్వదేవతాతి, త్వావత, అనునవి; ‘ఉభయావినం’ మొదలగునవి, ప్రలయాది శబ్దములు, సృచం అనునది ఆపస్పృధ్ధాంతో, అవ్యాదాయః, అస్మాన్ముఖాః, సగర్భ్యః, స్థాపదీ, ఋత్యోః, అజిష్ఠం, త్రిపంచకమ్, హిరణ్యయేవ, నరం, పరమే వ్యోమని, ఉర్వియా, స్వప్రయా, వారవధ్వా, దుదుహ, వైవధీ, యజధ్వం, నమేమసి, స్నాత్వీ, గత్వా, పచాస్థఖీః, గోనాం, అపరిహవృత్తా, ఆతురికి, గ్రసితా మొదలగునవి, పశ్యేత్ , అధదు, అభూద్, ప్రమీణాంత, అవీవృధత్, మిత్రయుః, దురస్వా, హాత్వా, సుధీతం అనునవి, దధర్తి మొదలగునవి, స్వవద్భిః, ససూవ, ధిష్య, ప్రపాయం,హరివతా, ఈక్షణ్వతః, సుపధితరః, రధీతరీ, నసత మొదలగునవి, అమ్నః, భువః, రధ, బ్రూహి మొదలగువాటికి, శ్రావయ ఇత్యాదులలో ప్లుతమునుచ్చరించవలయును. దాస్వాన్, స్వతవాన్, యాపీ, త్రిభిడ్జ్వం, నృభిప్టుతః, అభీషుణ, ఋతావహం, నషీదత్, నృణా ఇత్యాది రూపములు బాహులకమువలన సిద్దించును. బాహులకము నాలుగు విధములుగా నుండును. శాస్త్రము ప్రవర్తించుట, ప్రవర్తించకపోవుట విభాషగా ప్రవర్తించుట అనగా ఒకసారి వచ్చుట, ఒకసారి రాకపోవుట, అన్యథాభావము అని. ఇట్లు నాలుగు విధములగు బాహుంకము వలన వైదికరూపములన్నియూ సిద్ధించును.

భూ మొదలగు ధాతువులు పర స్మెపదులు. ఏధమొదలగు ముప్పదియారు ధాతువులు ఆత్మనే పదులు. అత మొదలగు ధాతువులు ముప్పది యెనిమిది పర స్మెపదులు. శోక మొదలగు నలుబది రెండు ధాతువులు ఆత్మ నేపదులు. పక్వ మొదలగు ధాతువులు యాబది ఉదాత్తవర్ణము ఇత్తుగా గలవి. అనగా పర స్మెపదములు. వర్చమొదలగు ఇరువది యొకటి ధాతువులు అదుదాత్తము ఇత్తుగా గలవి. అనగా ఆత్మనే పదులు. గుపూ మొదలగు నలుబది రెండు ధాతువులు ఉదాత్తము ఇత్తుగా కలవి కావున పర స్మెపదులు, ధిణీ మొదలగు పదిధాతువులు అనుదాత్తము ఇత్తుగా కలవి. అనగా ఆత్మనే పదములు. అణ మొదలగు ఇరువదియేడుధాతువులు ఉదాత్తము ఇత్తుగా గలవి కొవున పర స్మెపదములు. ఆమాదిధాతువులు ముప్పదినాలుగు ఆత్మదే పదములు. మన్య మొదలగు డెబ్బది రెండు ధాతువులు పర స్మెపదములు. హావుధాతువు ఒక్కటే స్వరితము ఇత్తుగా గలది. అనగా ఉభయపది. క్షుధ్ మొదలగు యాబది రెండు ధాతువులు అను దాత్తము ఇత్తుగా గలవి కావున ఆత్మ నే పదములు. ఘష్ మొదలగు ఎనుబది ఎనిమిది ధాతువులు ఉదాత్తము ఇత్తుగా గలవి. అనగా పర స్మెపదములు. ద్యుతాదులు ఇరువది రెండు ధాతువులు అనుదాత్తము ఇత్తుగా గలవి కావున ఆత్మ నే పదములు. ఘటాదులలోనున్న పదమూడు షిత్తులను ధాతువులు అనుదాత్తము ఇత్తుగా గలవి. కావున ఆత్మ నే పదములు. జ్వలదాదులు యాబది రెండు ధాతువులు ఉదాత్తము ఇత్తుగా గలవి. అనగా పర స్మెపదములు. రాజధాతువులు అనుదాత్తము ఇత్తుగా కలవి అనగా ఉభయ పది స్తనభోజ అను మూడు ధాతువులు అనుదాత్తము ఇత్తుగా కలవి. కావున ఆత్మ నే పదములు. భాది ధాతువులు ఉదాత్తము ఇత్తుగా కలవి. అనగా పర స్మె పదములు. సహాధాతులు ఒకటి అనుదాత్తము ఇత్తుగా కలది. అనగా ఆత్మ నే పదము. రమ్ ధాతువు కూడా ఆత్మ నే పదియే. సదమొదలగు మూడు ధాతువులు ఉదాత్తెత్తులు అనగా పర స్మెపదములు. కుచమొదలగునవి కూడా ఉదాత్తము ఇత్తుగా కలవే. కావున పర స్మెపదములు. హిక్కమొదలగు ముప్పదియైదు ధాతువులు స్వరితము ఇత్తుగా కలవి. అనగా ఉభయపదులు. శిహోర్, భృఢ్ మొదలగు నాలుగు ధాతువులు కూడా స్వరితము ఇత్తుగా కలవే. కావున ఉభయపదులు, ఫేట్ మొదలగు నలుబది యారుధాతువులు పర స్మె పదులు. సీజ్ మొదలగు పదునెనిమిది ధాతువులు ఆత్మ నే పదములు. పూజ్ మొదలగు మూడు ధాతువులు అనుదాత్తము ఇత్తుగా గలవి. అనగా ఆత్మనే పదములు. హృధాతువు పర సెపది. గుపొదులు మూడు ధాతువులు ఆత్మ నే పదులు. రబాదిధాతువులు రెండు అనుదాత్తెత్తులు. అనగా ఆత్మనే పదములు కలవి. ఇక్ష్యిధాతువు ఉదాత్తము ఇత్తుగా కలది కావున పరస్మెపది. స్కంబ్వాది పదిహేనుధాతువులు పరస్మె పదులు. కితధాతువు కూడా పర స్మెపదియే. దాన శాన ధాతువులు స్వరితము ఇత్తుగా కలవి కావున ఉభయపదులు. ఇట్లు భ్వాదిగణమున ఒక వేయి ఆరు ధాతువులుండును. వద హన ధాతువులు కూడా పర స్మెపదులు. ద్విషమొదలగు నాలుగు ధాతువులు స్వరితము ఇత్తుగా కలవి. అనగా ఉభయపదులు. చక్షిజ్ అను ఒక ధాతువు మాత్రము ఆత్మ నేపది. ఇరాదులు పదమూడు ధాతువులు అనుదాత్తము ఇత్తుగా కలవి. అనగా ఆత్మ నే పదులు. షూజ్, శీజ్ అను రెండు ధాతువులు ఆత్మ నేపదులు. ఘ మొదలగునేడు ధాతువులు పర స్మెదులు. ఊర్లుణ్ ధాతవోకటి మాత్రము స్వరితము ఇత్తుగా కలది కావున ఉభయపది. ఘు మొదలగు మూడు ధాతువులు - పర స్మెపదులు. ష్ణు హో ధాతువొకటి రా మొదలగు పదునెనిమిది ధాతువులు పర స్మెదులు. ఇజ్ ధాతువు ఆత్మ నేపది. విదోదీ ధాతువులు నాలుగు పర స్మెదులు. ఇక మొదలగు ధాతువులు కూడా పర సేపదేకమే. సమాదులు కూడా పరస్మై పదులేనని నేను చెప్పియుంటిని. దీ, ధీ, వే, వీ, ధాతువులు ఆత్మ నే పదులు. ప్రధాదులు మూడు ధాతువులు ఉదాత్తము ఇత్తుగా కలవి. అనగా పర స్మెపదములు. చర్కరీతం, హజ్ అనునవి అనుదాత్తము ఇత్తుగా కలవి. అనగా ఆత్మ నేపదులు. అద్దిగణమున డెబ్బదిమూడు ధాతువులున్నవి. దా మొదలగు ధాతువులు పర స్మెపదులు. భృణ్ ధాతువు స్వరితము ఇత్తుగా కలది కావున ఉభయపది. హాక్ ధాతువు. ఉదాత్తెత్తు అనగా పర స్మెపది. మాజ్, హాజ్, అను రెండు ధాతువులు అనుదాత్తము ఇత్తుగా కలవి కావున ఆత్మ నే పదులు. దానధాతువులో స్వరీతము ఇత్తుగా నుండును. అనగా ఉభయపది. వా, అణ మొదలగు మూడు ధాతువులు కూడా స్వరితోత్తు లే. కావున ఉభయపదులు. ఘు మొదలగు పన్నెండు ధాతువులు పర స్మెపదులు. హ్వాదిగణమున ఇరువది రెండు ధాతువులుండును. దీవాదులగు ఇరువది అయిదు ధాతువులు పర స్మె పదులు. ఘాజ్, దూజ్ అను రెండు ధాతువులు మాత్రము ఆత్మనే పదులు. ఓ కారము ఇత్తుగా గల పూజ్ మొదలగు ఏడు ధాతువులు ఆత్మ నేపదులు. దీజ్ మొదలగు ధాతువులు కూడా ఆత్మ నే పదులే. స్యతి మొదలగునవి పర స్మెపదులు. జని మొదలగు పది హేను ధాతువులు ఆత్మ నేపదులు. మృషాదులగు అయిదు ధాతువులు స్వరితము ఇత్తుగా కలవి. అనగా ఉభయపదులు. పదాదులను పదునొకండు ధాతువులు ఆత్మ నేపదులు. స్వాదులలో చురాదులో సకర్మకత్వమే యుండును. అది కూడా రాధు ధాతువు కర్మణో యుండును. తుద్దులు పదమూడు ధాతువులు ఉదాత్తము ఇత్తుగా గలవి. అనగా పరస్మెపదులు. రధాదులు ఎనిమిది కూడా పరస్మె పదులే సమాది ధాతువులు నలుబది యారు కూడా ఉదాత్తము ఇత్తుగా గలవే. కావున పర స్మెపదులే. దీవాదులలో నూటనలబది ధాతువులున్నవి. స్వాదులు స్వరితము ఇత్తుగా గలవి. కావున ఉభయపదులు. దునోతో మొదలగు ఏడు ధాతువులు పరస్మెపదులు. అషీ, ధా ధాతువులు రెండు అనుదాత్తము ఇత్తుగా గలవి కావున ఆత్మ నేపదులు. తికాది ధాతువులు పదునాలుగు పరస్మెపదులు. స్వాదిగణములో ముప్పది రెండు ధాతువులున్నవి. తువాదులు ఆరు ధాతువులు స్వరితము ఇత్తుగా కలవి కావున ఉభయపదులు. ఋషి ధాతువు పర స్మెపది. జుషి మొదలగు నాలుగు ధాతువులు ఆత్మ నేపదులు. ప్రశ్చ మొదలగు నూటా అయిదు ధాతువులు ఉదాత్తము ఇత్తుగా కలవి. కావున పరస్మె పదులు ఒక్క గూరి ధాతువు మాత్రము ఉదాత్తము ఇత్తుగా కలది. కావున పర స్మెపది. ణూ మొదలగు నాలుగు ధాతువులు కూడా పరస్మెపదులే. కుజ్ ధాతువు అనుదాత్తెత్తు కావున ఆత్మ నేపదము.కుటాదులు పరస్మెపదులు. పృజ్, మృజ్ ధాతువులు మాత్రము ఆత్మ నేపదులు. మిగిలిన ఆరు ధాతువులు పర స్మెపదులు. దృజ్, ధృజ్ అను రెండు ధాతువులు ఆత్మనే పదులు. ప్రచ్ఛాదులు పదునొరు ధాతువులు పరస్మెపదులు. మిల మొదలగు ధాతువులు నారు స్వరితము ఇత్తుగా గలవి. అనగా ఉభయపదులు. కుతీ, మొదలగు మూడు ధాతువులు పర సెపదులు. తుదొదులలో నూటా యాబది యేడు ధాతువులున్నవి. రుధ నంద ధాతలీవులు స్వరితము ఇత్తుగా గలవి. కావున ఉభయపదులు, కు మొదలగు ధాతువులు పర స్మెపదులు. ఇ! ఇంధీ మొదలగు మూడు ధాతువులు అనుదాత్తము ఇత్తుగా కలవి కావున ఆత్మ నేపదులు. శిష, పిష రుధాది ధాతువులు ఇరువది అయిదు ఉదాత్తము ఇత్తుగా గలవి కావున పర స్మేపదులు. తను ధాతువు నుండి ఏడు ధాతువులు స్వరితము ఇత్తుగా గలవి. అనగా. ఉభయపదులు. మను, వను ధాతువులు ఆత్మ నేపదులు. కృ ధాతువు స్వరితత్తు కావున ఉభయపది. తరువాత పన్నెండు ధాతువులను శాబ్దికులు చెప్పిరి. క్రీ మొదలగు ఏడు ధాతువులు ఉభయపదులు. సూత్రములో పఠించిన స్తంభ్వాదులు నాలుగు ధాతువులు పర స్మెదులు. క్రుధాదులగు ఇరువది రెండు ధాతువులు ఉదాత్తము ఇత్తుగా గలవి. అనగా పర స్మెపదులు. వృధాతువు ఆత్మ నేపది. శ్రంధాదులగు ఇరువది యొక్క ధాతువులు పర స్మెపదులు. గ్రహధాతువు స్వరితము ఇత్తుగా కలది యనగా ఉభయుపది. క్ర్యాదులలో యాబది. రెండు ధాతువులు పండితులచే చెప్పబడినవి. చురాది ధాతువులు నూట ముప్పది యారు. చితి మొదలగు పదునెనిమిది ధాతువులు ఆత్మ నేపదులు. ఈ చురాదులు ణ్యంతములని చెప్పబడినవి. అదంతములగు ధాతువులు నలుబది యెనిమిది. పదాదులగు ధాతువులు పది ఆత్మ నేపదులు. సూత్రాదులగు ఎనిమిది ధాతువులు కూడా ఇ్యంతములుగా చెప్పబడినవి. అనగా ఉభయపదులు. ప్రాతిపదికము కంటే పరముగా ధాత్వర్ధమున ఇష్టవదాదులు బహులముగా వచ్చునని సిద్ధాంతము.

తత్ కరోతి (దానిని చేయుచున్నాడు) తత్ ఆచష్ట (అట్లు చెప్పుచున్నాడు, ఆచరించుచున్నాడు) అను అర్దములో, హేతుమదర్థములో ధాతువునకం టే పరముగా ణీచ్ ప్రత్యయము వచ్చును. కర్తృకర్మ చాచక శబ్దముల కంటే పరముగా ధాత్వర్థమున ప్రత్యయములను చేర్చుకొన్నచో చిత్రమొదలగు శబ్దములు కూడా ధాతువులగును. సంగ్రామాది శబ్దములు ధాతువులుగా మారినపుడు సంగ్రామాదులు ఎనిమిది అనుదాత్తైత్తులగును. అనగా ఆత్మ నే పదమువచ్చును. అని శబ్దశాస్త్రవిదులు చెప్పిరి. సో మాది శబ్దములు పదునారు అదంత ధాతువులకు ఉదాహరములు. ఇట్ల బాహులకమును ఆశ్రయించుట వలన సూత్రములలో చెప్పబడినవి, లోకములో వ్యవహరించబడునవి, వేదములో ప్రయోగించబడినవి చాలా ధాతువులు సిద్ధించును. ఈ ధాతువులన్నియు అన్ని గణష్కులో నుండును. అనేకార్ధములను చెప్పుచుండును. సనాద్యంత ధాతువులు, నామ ధాతువులు అని ఇట్లు ధాతువులు అనన్తములని తెలియవలయును. ఇచట సంక్షేపముగా చెప్పితిరి. ఆయా సందర్భములలో విస్తరముగా చెప్పియుండును. చూచీ తెలియవలయును, ఊకారాంతములు, ఋకారాంతములు, యు,గు, క్లు, గీజ్, స్ను, ను, కు, క్వి, ఈజ్, గ్రి, వజ్, వృషన్ అను ధాతువులు తప్ప మిగిలిన అజంతములగు ధాతువులలో ఒక అచ్చుగల ధాతువలు అనుదాత్తము ఇత్తుగా గల వగును. శుక్ల, పచ్, ముచ్, రిచ్, వర్, విచ్, సిచ్, ప్రచ్చి, త్యజ్, నిజార్, భజ్, భంజ్, భుజ్, భస్ట్, మస్ట్, యజ్, యుజ్, రుజ్, రంజ్, విజిర్, స్పంజ్, సంజ్, సృజ్, ఆద్, కుద్, భద్, ఛిద్, తుద, నుది, పద్య, ఖిద్, విద్య, వినద్, శద్, సద్, స్విద్య, స్కందిర్, హది, క్రుధ్, కుధి, బుధ్య, బంధిర్ యుధి, రుధి, రాధి, వ్యథ్, శుధ్, సాధి, సిధ్య, మన్య, హన్, ఆప్, క్రిప్, చుపి, తప్, తప, తృప్, దృష్, లిబ్, లుబ్, వప్, శప్, స్వపూ, సపి, యభ, రభ, లభ, గమ్, నమ్, యమ్, రఫీ, క్రుసి , దంగి, దిగి, దృశ్, మశ్ , రిశ్, రుశ్, లిశ్, విశ్ , స్పృశ్, కృష్, త్విష్, తుష్, దుష్, పుష్య, పిష్, విష్, శుష్, భీష్య, ఘసి, వస, దహ, దిహి, దుహ్, నహ్, ముహ్, రుహ్, లేహ్, వహీ అను నూటారెండు హాలంతములగు ధాతువులు అనుదాత్తము ఇత్తుగా గలవి. చ మొదలగునవి, దేశములలో కాలములో ఏర్పడిన ప్ర మొదలగునవి నిపాతములనబడును. శబ్దములు అనేకార్థములు కలవి మూడు లింగములు కలవిగా చెప్పబడినవి. గణపాఠము, సూత్రపొఠము, ధాతు పాఠము, అనునాసిక పొఠము ఈ విషయమున ప్రమాణముగా చెప్పబడినది. శబ్దములు సిద్దములే, లౌకిక శబ్దములు వైదిక శబ్దములు కూడా సిద్దములే. కావున శబ్దములను తెలియవలయునన్నచో శబ్దపారాయణము చేయవలయును. సులభము లఘువు అయిన మార్గములో శబ్దములకు సాధుత్వము తెలియుటకు ప్రకృతి, ప్రత్యయ, ఆదేశ, లోప, ఆగమములను తెలియవలయును. ఇట్లు నీకు నిరుక్తమును సంక్షేపముగా కొంచెమే చెప్పితిని. శబ్దములు అనంతములు కావున సంపూర్ణముగా ఎవ్వరూ చెప్పజాలరు.

ఇది శ్రీబృహన్నారదీయ పురాణమున పూర్వభాగమున బృహదుపాఖ్యానమున ద్వితీయ పాదమున నిరుక్త లక్షణ నిరూపణమను యాబది మూడవ అధ్యాయము సమాప్తము.