गरुड महा पुराणम् - आचार खंड
215 - तर्पण - विधिका वर्णन
(इस अध्यायमें तर्पणकी अवश्यकर्तव्यता एवं उसकी दिशाका संकेतमात्र किया गया है। तर्पणक्रम एवं विधिका ज्ञान अपनी शाखाके ग्रन्थोंसे करना चाहिये। माध्यन्दिन शाखाके लोगोंको ‘नित्यकर्म - पूजाप्रकाश’ (प्रकाशित गीताप्रेस) - से सरलतम प्रामाणिक तर्पणविधि जान लेनी चाहिये।)
ब्रह्माजीनी कहा - इसके बाद तर्पणविधिका वर्णन करता हूँ। इस विधिके अनुसार तर्पण करनेसे देवगण और पितृगण तुष्ट होते हैं। सर्वप्रथम ‘ॐ मोदास्तृप्यन्ताम्’ इत्यादि मन्त्रोंसे एक - एक अञ्जलि जल प्रदान करे। तर्पणके मन्त्र इस प्रकार हैं -
ॐ मोदास्तृप्यन्ताम्। ॐ प्रमोदास्तृप्यन्ताम्।
ॐ सुमुखास्तृप्यन्ताम्। ॐ दुर्मुखास्तृप्यन्ताम्।
ॐ विध्नास्तृप्यन्ताम्। ॐ विघ्नकर्तारस्तृप्यन्ताम्।
ॐ छन्दांसि तृप्यन्ताम्। ॐ वेदास्तृप्यन्ताम्।
ॐ ओषधसयस्तृप्यन्ताम्। ॐ सनातनस्तृप्यताम्।
ॐ इतराचार्यास्तृप्यन्ताम्। ॐ संवत्सरस्सावयवस्तृप्यताम्।
ॐ देवास्तृप्यन्ताम्।
ॐ अप्सरसस्तृप्यन्ताम्। ॐ देवान्धकास्तृप्यन्ताम्।
ॐ सागरास्तृप्यन्ताम्। ॐ नागास्तृप्यन्ताम्।
ॐ पर्वतास्तृप्यन्ताम्। ॐ सरिन्मनुष्या यक्षास्तृप्यन्ताम्।
ॐ रक्षांसि तृप्यन्ताम्। ॐ पिशाचास्तृप्यन्ताम्।
ॐ सुपर्णास्तृप्यन्ताम्। ॐ भूतानि तृप्यन्ताम्।
ॐ भूतग्रामाश्चतुर्विधास्तृप्यन्ताम्। ॐ दक्षस्तृप्यताम्।
ॐ प्रचेतास्तृप्यताम्। ॐ मरीचिस्तृप्यताम्।
ॐ अत्रिस्तृप्यताम। ॐ अङ्गिरास्तृप्यताम्।
ॐ पुलस्त्यस्तृप्यताम। ॐ पुलहस्तृप्यताम्।
ॐ क्रतुस्तृप्यताम्। ॐ नारदस्तृप्यताम्।
ॐ भृगुस्तृप्यताम्। ॐ विश्वामित्रस्तृप्यताम्।
ॐ कश्यपस्तृप्यताम्। ॐ जमदग्निस्तृप्यताम्।
ॐ वसिष्ठस्तृप्यताम्। ॐ स्वायम्भुवस्तृप्यताम्।
ॐ स्वारोचिषस्तृप्यताम्। ॐ तामसस्तृप्यताम्।
ॐ रैवतस्तृप्यताम्। ॐ चाक्षुषस्तृप्यताम्।
ॐ महातेजास्तृप्यताम्। ॐ वैवस्वतस्तृप्यताम्।
ॐ धृवस्तृप्यताम्। ॐ धवस्तृप्यताम्।
ॐ अनिलस्तृप्यताम्। ॐ प्रभासस्तृप्यताम्।
इसके बाद निवीती होकर अर्थात् यज्ञोपवीतको मालाके रूपमें गलेमें धारणकर ‘ॐ सनकस्तृप्यताम्’ इत्यादि निम्न मन्त्रोंसे तर्पण करे-
ॐ सनकस्तृप्यताम्। ॐ सनन्दनस्तृप्यताम्।
ॐ सनातनस्तृप्यताम्। ॐ कपिलस्तृप्यताम्।
ॐ आसुरिस्तृप्यताम्। ॐ वोढुस्तृप्पताम्।
ॐ पञ्चशिखस्तृप्यताम्। ॐ मनुष्याणां कव्यवाहस्तृप्यताम्।
ॐ अनलस्तृप्यताम्। ॐ सोमस्तृप्यताम्।
ॐ यमस्तृप्यताम्। ॐ अर्यमा तृप्यताम्।
तदनन्तर प्राचीनावीती होकर अर्थात् दाहिने कंधेपर यज्ञोपवीत धारणकर अधोलिखित मन्त्रोंसे तर्पण करे -
ॐ अग्निष्वात्ता: पितरस्तृप्यन्ताम्। ॐ सोमपाः पितरस्तृप्यन्ताम्।
ॐ बर्हिषदः पितरस्तृप्यन्ताम्।
ॐ यमाय नम:। ॐ धर्मराजाय नम:। ॐ मृत्यवे नम:।
ॐ अन्तकाय नमः। ॐ वैवस्वताय नमः। ॐ कालाय नमः।
ॐ सर्वभूतक्षयाय नम:। ॐ औदुम्बराय नम:। ॐ दध्नाय नम:।
ॐ नीलाय नमः। ॐ परमेष्ठिने नमः। ॐ वृकोदराय नमः।
ॐ चित्राय नमः। ॐ चित्रगुप्ताय नमः।
ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं जगत्तृप्यतु। ॐ पितृभ्य: स्वधा नमः।
ॐ पितामहेभ्य: स्वधा नम:। ॐ प्रपितामहेभ्य:स्वधा नम:।
ॐ मातृभ्य: स्वधा नमः। ॐ पितामहीभ्यः स्वधा नम:।
ॐ प्रपितामहीभ्य: स्वधा नमः। ॐ मातामहेभ्य: स्वधा नम:।
ॐ प्रमातामहेभ्य: स्वधा नम:। ॐ वृद्धप्रमातामहेभ्य:स्वधा नमः। तृप्यतामिति।
अधोलिखित मन्त्रोंका पारायण पितरोंका ध्यान करते हुए करे -
‘ॐ उदीरतामवर०’, ‘ॐ अग्निरसो नः०’, ‘ॐ आयन्तु नः०’, ‘ॐ ऊर्जं०’, ‘ॐ पितृभ्य० ‘,’ॐ येचेह०’तत्पश्चात् ‘ॐ मधुवाता०’ इसके बाद ‘ॐ नमो वः पितरो०’
इत्यादि मन्त्रसे ध्यान करते हुए अधोलिखित मन्त्रसे जल दे-
ॐ पितृभ्य: स्वधायिभ्य: नम:।
ॐ पितामहेभ्य: स्वधायिभ्य: स्वधा नम:।
ॐ प्रपितामहेभ्य: स्वधायिभ्य: स्वधा नम:।
ॐ मातामहेभ्य: स्वधा नमः।
ॐ प्रमातामहेभ्य: स्वधा नमः।
ॐ वृद्धप्रमातामहेभ्य: स्वधा नम:। आदि ..।
ये चास्माकं कुले जाता अपुत्रा गोत्रिणो मृता:।
ते तृप्यन्तु मया दत्तं वस्त्रनिष्पीडनोदकम्॥
इस मन्त्रका पाठकर वस्त्रनिष्पीडित जलसे अपने कुलमें उत्पन्न पुत्र - हीनजनोंके लिये तर्पण करे।