मत्स्य महा पुराण
महर्षि अत्रिके वंशका वर्णन
मत्स्य उवाच
अत्रिवंशसमुत्पन्नान् गोत्रकारान् निबोध मे।
कर्दमायनशाखेयास्तथा शारायणाश्च ये॥ १
उद्दालकिः शौणकर्णिरथः शौक्रतवश्च ये
गौरग्रीवो गौरजिनस्तथा चैत्रायणाश्च ये॥ २
अर्धपण्या वामरथ्या गोपनास्तकिबिन्दवः ।
कर्णजिह्वो हरप्रीतिलैंद्राणि: शाकलायनिः॥ ३
तैलपश्च सवैलेयो अत्रिर्गोणीपतिस्तथा।
जलदो भगपादश्च सौपुष्पिश्च महातपाः॥ ४
छन्दोगेयस्तथैतेषां व्यायाः प्रवरा मताः।
श्यावाश्वश्च तथात्रिश्च आर्चनानश एव च॥ ५
परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः।
दाक्षिर्बलि: पर्णविश्च ऊर्जुनाभिः शिलार्दनिः॥ ६
बीजवापी शिरीषश्च मौञ्जकेशो गविष्ठिरः।
भलन्दनस्तथैतेषां त्र्यायाः प्रवरा मताः॥ ७
अत्रिर्गविष्ठिरश्चैव तथा पूर्वातिथिः स्मृतः।
परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः॥ ८
आत्रेयपुत्रिकापुत्रानत ऊर्ध्वं निबोध मे।
कालेयाश्च सवालेया वामरथ्यास्तथैव च॥ ९
धात्रेयाश्चैव मैत्रेयास्त्र्याचेयाः परिकीर्तिताः।
अत्रिश्च वामरथ्यश्च पौत्रिश्चैव महानृषिः ।
परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः॥१०
इत्यत्रिवंशप्रभवास्तवोक्ता
महानुभावा नृप गोत्रकाराः।
येषां तु नाम्ना परिकीर्तितेन
पापं समग्रं पुरुषो जहाति॥११
मत्स्यभगवान्ने कहा-राजेन्द्र ! अब मुझसे महर्षि अत्रिके वंशके उत्पन्न हुए कर्दमायन तथा शारायणशाखीय गोत्रकर्ता मुनियोंका वर्णन सुनिये। ये हैं-उद्दालकि, शौणकर्णिरथ, शौक्रतव, गौरग्रीव, गौरजिन, चैत्रायण, अर्धपण्य, वामरथ्य, गोपन, अस्तकि, बिन्दु, कर्णजिह्व, हरप्रीति, लैद्राणि, शाकलायनि, तैलप, सवैलेय, अत्रि, गोणीपति, जलद, भगपाद, महातपस्वी सौपुष्पि तथा छन्दोगेय-ये शरायणके वंशमें कर्दमायनशाखामें उत्पन्न हुए ऋषि हैं। इनके प्रवर श्यावाश्व, अत्रि और आर्चनानश- ये तीन हैं। इनमें परस्परमें विवाह नहीं होता। दाक्षि, बलि, पर्णवि, ऊर्जुनाभि, शिलार्दनि, बीजवापी, शिरीष, मौञ्जकेश, गविष्ठिर तथा भलन्दन-इन ऋषियोंके अत्रि, गविष्ठिर तथा पूर्वातिथि-ये तीन ऋषि प्रवर माने गये हैं। इनमें भी परस्पर विवाह-सम्बन्ध निषिद्ध है। इसके बाद अब मुझसे अत्रिकी पुत्रिका आत्रेयीसे उत्पन्न प्रवरकर्ता ऋषियोंका विवरण सुनिये-कालेय, वालेय, वामरथ्य, धात्रेय तथा मैत्रेय-इन ऋषियोंके अत्रि, वामरथ्य और महर्षि पौत्रि-ये तीन प्रवर ऋषि माने गये हैं। इनमें भी परस्पर विवाह नहीं होता। राजन् ! इस प्रकार मैंने आपको इन अत्रिवंशमें उत्पन्न होनेवाले गोत्रकार महानुभाव ऋषियोंका नाम सुना दिया, जिनके नामसंकीर्तनमात्रसे मनुष्य अपने सभी पाप-कर्मोंसे छुटकारा पा जाता है॥१-११॥
इति श्रीमात्स्ये महापुराणे प्रवरानुकीर्तनेऽत्रिवंशानुकीर्तनं नाम सप्तनवत्यधिकशततमोऽध्यायः॥१९७॥
इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणके प्रवरानुकीर्तनप्रसङ्गमें अत्रिवंशवर्णन नामक एक सौ सत्तानवेवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ॥ १९७ ॥
Summary of chapter 199 of the Matsya Mahā Purana is as follows:
Bhagavān Matsya details the extensive Gotra lineages and Pravaras originating from Maharshi Kaśyapa, the vast progenitor of Devas, Asuras, and living beings. The chapter catalogs sub-lineages like Śāṇḍilya, Naidhruva, and Avatsāra, explaining their ancestral Pravara structures used in traditional Vedic society.