20 कुरुक्षेत्र के तीर्थ

लोमहर्पण उवाच ।

समुद्रास्तत्र चत्वारो दर्बिणा आहृताः पुरा ।

प्रत्येक तु नर. स्नातो गोसहस्रफलं लभेत् ॥ १

यत्किचित् क्रियते तस्मिस्तपस्तीथे द्विजोत्तमाः ।

परिपूर्ण हि तत्सर्वमपि दुष्कृतकर्मणः ॥ २

शतसाहसिक तोयं तवैव शतिक द्विजाः ।

उभयोहि नर. स्नातो गोमहस्रफलं लभेत् ।। ३

सोमतीथं च तत्रापि सरस्वत्यास्तरे स्थितम् ।

यस्मिन् स्नातस्तु पुरुषो राजसूयफलं लभेत् ॥ ४

रेणुकाश्रममासाथ श्रदधानो जितेन्द्रियः।

मातृभक्त्या च यत्पुण्यं तत्फलं प्राप्नुयान्नरः ॥५

ऋणमोचनमासाद्य तीयं ब्रह्मनिपेवितम् ।

ऋणैर्मुक्तो भयेन्नित्यं देवर्षि पितृसंभवः ।

कुमारस्याभिषेकं च ओजसं नाम विश्रुतम् ॥ ६

तस्मिन् म्नातस्तु पुरुषो यशसा च समन्चित ।

कुमारपुरमाप्नोति कृत्वा श्राई तु मानवः ।। ७

चैत्रपख्या सते पक्षे यस्तु श्राद्ध करिष्यति ।

गयाश्राद्धे च यत्पुण्यं तत्पुण्य प्राप्नुयाभरः ।। ८

संनिहित्यां यथा श्राइ राहुग्रस्ते दिवाकरे ।

तथा श्राद्ध तत्र कृत नात्र कार्या विचारणा ॥९

ओजसे ह्यक्ष्य श्राद्धं वायुना कथितं पुरा ।

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन श्राडू तत्र समाचरेत् ।। १०

यस्तु स्नानं श्रद्दधानक्षेत्रपष्ठ्य। करिष्यति ।

अक्षय्यमुदक तत्य पितृणामुपजायते ।। ११

तत्र पञ्चवट नाम तीर्थ त्रैलोक्यविश्रुतम् ।

महादेव. स्थितो यत्र योगमूर्तिधर, स्वयम् ॥ १२

तत्र स्नात्वाऽर्चयित्वा च देवदेव महेश्वरम् ।

गाणपत्यमवाप्नोति दैवतैः सह मोदते ॥ १३

२०

लोमहर्पण ने कहा-प्राचीनकाल मे दर्वि पि वहाँ चार समुद्रों को ले आये। प्रत्येक में स्नान करने से मनुष्यों को सहस्र गोदान का फल मिलता है।

हे द्विजोत्तमो । उस तीर्थ में जो कुछ तप किया जाता है वह पापी द्वारा किये जाने पर भी परिपूर्ण होता है । (२)

हे द्विजो । शतसाहसिक एवं शतिक नामक दोनों तीर्थों में स्नान करने वाला मनुष्य सहस्र गोदान का फल प्राप्त करता है।

चहीं सरस्वती के तट पर सोमतीय विद्यमान है जिसमें स्नान करने से पुरुप राजसूय यज्ञ का फल प्राप्त करता है।

रेणुका तीर्थ में जाकर श्रद्धालु और जितेन्द्रिय पुरप मातृभक्ति से होने वाला पुण्य प्राप्त करता है। ब्रह्मनिपेवित ऋणमोचन तीर्थ में जाकर मनुष्य देव, ऋपि एव पितरों से उत्पन्न होने वाले ऋणों से मुक्त हो जाता है। कुमार (कार्तिकेय ) के अभिषेवस्थल ओजस नामक प्रसिद्ध तीर्थ में स्नान करने से मनुष्य यशस्वी होता।

है एव वहाँ श्राद्ध करने से उसे कुमार पुर की प्राप्ति होती है। (६-७)

चैत्र शुक्ल पप्टी में जो मनुष्य वहाँ श्राद्ध करेगा उसे गया में श्राद्ध करने का फल प्राप्त होगा। सूर्य के राहुग्रस्त हो जाने पर अर्थात् सूर्यप्रहण के समय सन्निहत में किये गये श्राद्ध के सदृश यहाँ का श्राद्ध होता है। इसमे सन्देह नहीं करता चाहिये। (६)

पूर्व समय में वायु ने कहा था कि ओजसतीर्थ मे किया गया श्राद्ध अहा होता है। अत प्रयत्नपूर्वक वहाँ श्राद्ध करना चाहिये। (१०)

चैत्र मास की शुक्ल पष्ठी के दिन जो श्रद्धापूर्वक स्नान करेगा उसके पितरों को अक्षय उदक की प्राप्ति होगी । (११)

वहाँ त्रैलोक्य विश्रुत पञ्चवट नामक तोय है, जहाँ स्वय योगमूर्ति धारी महादेव विराजमान हैं। (१२)

वहाँ स्नान तथा देवाधिदेव महेश्यर की पूजा कर मनुष्य गाणपत्य प्राप्त करता है एव देवताओं के साथ आनन्द करता है। (१३)

कुरुतीथं च पिरयातं कुरुणा यत्र चै तपः ।

तमं सुघोरं क्षेत्रस्य कर्षणार्थ द्विजोत्तमाः ॥ १४

तस्य घोरेण तपसा तुष्ट इन्द्रोऽब्रवीद् वचः ।

राज परितुष्टोऽस्मि तपसाऽनेन सुव्रत ॥ १५

यज्ञं ये च कुरुक्षेत्र करिष्यन्ति शतक्तोः।

ते गमिष्यन्ति सुकृताल्लोकान् पापविवर्जितान् ॥ १६

अवहस्य ततः शक्रो जगाम त्रिदिवं प्रभुः ।

आगम्यागम्य चैवैनं भूयो भूयोऽवहस्य च ॥ १७

शतक्रतुरनिर्विणः पृष्ट्वा प्रष्ट्या जगाम ह ।

यदा तु तपसोग्रेण चकर्ष देहमात्मनः ।

ततः शक्रोऽब्रवीत् प्रीत्या ब्रूहि यचे चिकीर्पितम् ॥ १८

कुरुरुवाच ।

ये श्रद्दधानास्तीर्थेऽस्मिन् मानवा निवसन्ति है।

ते प्राप्नुयन्तु सदनं ब्रह्मणः परमात्मनः ॥ १९

अन्यत्र कृतपापा ये पञ्चपातकर्तिताः ।

अस्मिस्तीर्थे नराः स्नात्वा मुक्तायान्तु परांगतिम्॥२०

कुरुक्षेत्रे पुण्यतमं कुरुतीर्थ द्विजोत्तमाः ।

तं दृष्ट्वा पापमुक्तस्तु परं पदमवाप्नुयात् ॥ २१

कुस्तीर्थे नरः स्नातो मुक्तो भवति किल्पिपैः

कुरुणा समनुज्ञातः प्राप्नोति परमं पदम् ॥ २२

स्वर्गद्वारं ततो गच्छेत् शिवद्वारे व्यवस्थितम् ।

तत्र स्नात्या शिवद्वारे प्राप्नोति परमं पदम् ॥ २३

ततो गच्छेदनरकं तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ।

यत्र पूर्वे स्थितो ब्रह्मा दक्षिणे तु महेश्वरः ।। २४

रुद्रपत्नी पश्चिमतः पद्मनाभोत्तरे स्थितः।

मध्ये अनरकं तीर्थ त्रैलोक्यस्यापि दुर्लभम् ॥ २५

यस्मिन् स्नातस्तु मुच्येत पाकैरुपपातकैः ।

वैशाखे च यदा पष्ठी मङ्गलस्य दिनं भवेत् ।। २६

तदा स्नानं तत्र कृत्वा मुक्तो भवति पाक्कैः ।

यः प्रयच्छेत करकाश्चतुरो भक्ष्यसंयुतान् ।। २७

कलशं च तथा दधादपूपैः परिशोभितम् ।

हे द्विजोत्तमो! वहाँ प्रसिद्ध कुस्तीर्थ है जहाँ कुरु ने क्षेत्र-कर्पणार्थ घोर तप किया था। (१४)

उनके घोर तप से सन्तुष्ट होकर इन्द्र ने कहा-हे सुन्दर व्रतों वाले राजपि । तुम्हारे इस तप से में सन्तुष हूँ। (१५)

कुरुक्षेत्र में इन्द्र का यज्ञ करने वाले लोग पाप रहित पुण्य लोकों को जाते हैं। (१६)

तदनन्तर हँसकर इन्द्रदेव स्वर्ग चले गये । खेद रहित शतक्रतु (इन्द्र) पुन पुन आकर एवउपहास पूर्वक पूछ पूछकर चले गये। कुरु ने जब उग्रतप द्वारा अपनी देह का कर्पण किया तो इन्द्र ने प्रेम पूर्वक कहा "आपरा जो इच्छित हो उसे कहें।"(१७- १८)

कुरुने कहा-इस तीर्थ मे निवास करने वाले श्रद्धालु मनुष्य ब्रह्मलोक प्राप्त करें। (१९)

अन्यत्र पाप करने वाले एव पञ्चपातकों से दूषित मनुष्य इस तीर्थ में स्नान करने से मुक्त होकर परमगति को प्राप्त करें। (२०)

१. ब्रह्महत्या, सुरापान, चोरी, गुरुपत्नीगमन बार इन पापियों में से किसी के साथ सम्पर्क-ये पाँच महापातक माने गये हैं।

हे द्विजोत्तमो। कुरुक्षेत्र में कुरतीर्थ अत्यन्त पवित्र है। उसका दर्शन पर पापी मनुष्य परमपद प्राप्त करता है। (२१)

कुरुतीर्थ में स्नान कर मनुष्य सब पापों से छूट जाता है और कुरु की आज्ञा से परमपद प्राप्त करता है। (२२)

तदनन्तर शिवद्वार में स्थित स्वर्गद्वार को जाना चाहिये। शिवदार मे स्नान करने से मनुष्य पामपद को प्राप्त करता है। (२३)

तदुपरान्त त्रैलोक्य प्रसिद्ध अनरक तीर्थ मे जाना चाहिये। उसके पूर्व में ब्रह्मा, दक्षिण मे महेश्वर, पश्चिम मे रुद्रपत्नी एव उत्तर में पद्मनाभ तथा इनके मध्य में त्रैलोक्य दुर्लभ अनरक तीर्थ स्थित है। (२४- २५)

इसमे स्नान करने वाला पातकों एव उपपातकों से मुक्त जाता है। वैशाख की पष्ठी तिथि को जब मङ्गलवार हो उस समय स्नान करने से मनुष्य पातकों से मुक्त हो जाता है।

देवताः प्रीणयेत् पूर्व फरकैरनमंयुतैः ॥ २८

ततस्तु कलशं दयात् सर्वपातकनाशनम् ।

अनेनेर विधानेन यस्तु स्नानं समाचरेत् ॥ २९

स मुक्तः कलुपै. सर्वैः प्रयाति परमं पदम् ।

अन्यत्रापि यदा पष्ठी मङ्गलेन भविष्यति ॥ ३०

वत्रापि मुक्तिफलदा क्यिा तम्मिन् मरिष्यति ।

तीर्थं च सर्वतीर्थानां यस्मिन् स्नातो द्विजोत्तमाः ।। ३१

सर्वदेवैरनुज्ञात. परं पदमवाप्नुयात् ।

काम्यकं च वनं पुण्यं सर्वपातकनाशनम् ॥ ३२

यस्मिन् प्रविष्टमात्रस्त मुक्तो भरति किल्लिपैः।

यमाश्रित्य वनं पुण्यं सविता प्रकट. स्थितः ।। ३३

पूषा नाम द्विजश्रेष्ठा दर्शनान्मुक्तिमाप्नुयात् ।

आदित्यस्य दिने प्राप्ते तम्मिन् स्नातस्तु मानवः ।

विशुद्धदेहो भवति मनसा चिन्तितं लभेत् ॥ ३४

इति श्रीवामनपुराणे सरोमाहात्म्ये पिशोऽध्याय ॥२०॥