सरोमाहात्म्ये 3 वामनचरित-कश्यप के साथ देवताओं का ब्रह्मलोकगमन

ऋपय ऊचुः।

देवानां हि नः कर्म यवृत्तास्ते पराजिताः ।

कथं देवातिदेवोऽसौ विष्णु मनतां गतः ॥ १

लोमहर्पण उवाच ।

वलिसंस्थं च त्रैलोक्यं दृष्ट्वा देवः पुरंदरः ।

मेरुप्रस्थं ययौ शक्रः स्वमातुनिलयं शुभम् ॥ २

समीपं प्राप्य मातुश्च कथयामास तां गिरम् ।

आदित्याश्च यथा युद्धे दानवेन पराजिताः ॥ ३

अदितिरुवाच ।

यद्येवं पुत्र युष्माभिर्न शक्यो हन्तुमाहवे ।

यलिविरोचनसुतः सर्वैश्चैव मरुद्गणैः ॥ ४

सहस्रशिरसा शक्यः केवलं हन्तुमाहवे ।

तेनैकेन सहस्राक्ष न स ह्यन्येन शक्यते ॥५

तद्वत् पृच्छामि पितरं कश्यपं ब्रह्मयादिनम् ।

पराजयार्थ दैत्यस्य बलेस्तस्य महात्मनः ॥ ६

ततोऽदित्या सह सुराः संप्राप्ताः कश्यपान्तिकम् ।

तत्रापश्यन्त मारीचं मुनि दीसतपोनिधिम् ।। ७

आय देवगुरुं दिव्यं प्रदीमं ब्रह्मवर्चसा

तेजसा भास्कराकारं स्थितमग्निशिसोपमम् ॥ ८

न्यस्तदण्डं तपोयुक्त बद्धकृष्णाजिनाम्मरम् ।

वल्कलाजिनसंघीतं प्रदीप्तमिव तेजसा ॥९

हुताशमिय दीप्यन्तमाज्यगन्धपुरस्कृतम् ।

स्वाध्यायवन्तं पितरं वपुष्मन्तमिवानलम् ॥ १०

ब्रह्मवादिसत्यवादिसुरासुरगुरुं प्रभुम् ।

ब्राह्मण्याऽप्रतिमं लक्ष्म्या कश्यपं दीप्ततेजसम् ॥ ११

यः स्रष्टा सर्वलोकानां प्रजानां पतिरुत्तमः ।

आत्मभावविशेपेण तृतीयो यः प्रजापतिः ॥ १२

अथ प्रणम्य ते वीराः सहादित्या सुरर्यभाः।

ऋषियों ने कहा-आप हमें यह बतलायें कि देवता लोग कौन कम करने से पराजित हुये तथा देवाधिदेव विष्णु किस प्रकार वामन बने?

लोमहर्षण ने कहा-पुरंदर (इन्द्र) देव त्रैलोक्य को बलि के अधिकार में देखकर अपनी माता के मेरुस्थित क्ल्याणयुक्त गृह को गये। (२)

माता के समीप जाकर उनसे उन्होंने युद्ध में देवगण दानव यलि से जिस प्रकार पराजित हुये थे उसका वर्णन किया।

अदिति ने कहा-हे पुत्र । यदि ऐसा है तो समस्त मरद्गण के साथ मिलकर भी तुमलोग युद्ध मे विरोचन के  पुत्र बलि को नहीं मार सक्ते ।

हे सहस्राक्ष । (उसे) युद्ध मे केवल सहस्रशीर्ष (भगवान् विष्णु) ही मार सकते हैं। उनके अतिरिक्त अन्य किसी से भी वह (मारा) नहीं जा सकता।

अत उस महात्मा बलिनामक दैत्य की पराजय के लिये मैं तुहारे पिता ब्रह्मवादी कश्यप से पूदूंगी। (६)

तदनन्तर अदिति के साथ देवतालोग कश्यप के समीप गये। वहाँ उन लोगों ने तेजस्वी, तपोनिधि, मरीचिमुनि के पुत्र, आद्य, दिव्य, देवगुरु, ब्रह्मतेज से प्रदीप्त, सेज से भारवर तुल्य, अग्निशिखा के सदृश, न्यस्तदण्ड, तपोयुक्त, कृष्ण मृगचर्म से आवृत, वल्कल और मृगचर्म पहने हुए, तेज से प्रदीप्त आज्यगन्ध पुरस्कृत हुताशन के सदृश प्रदीप्त, स्वाध्यायरत, शरीरधारी अग्नितुल्य, ब्रह्मवादी, सत्यवादी, सुरासुरमुरु, अप्रतिम ब्रह्मतेजयुक्त, रक्ष्मी के कारण दीप्ततेज सम्पन्न समर्थ पिता कश्यप को बैठे हुये देखा। (७-११)

वे सभी रोकों के स्रष्टा, श्रेष्ठ प्रजापति एवं आरमभाव की विशेषता के कारण तृतीय प्रजापति है। (१२)

तदनन्तर अदिति के साथ समस्त देववीर प्रणाम कर कश्यप से) इस प्रकार बोले जैसे ब्रह्मा से उनके मानस

ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे ब्रह्माणमिव मानसाः ॥ १३

अजेयो युधि शक्रेण बलिदैत्यो बलाधिकः ।

तस्माद् विधत्त नः श्रेयो देवानां पुष्टिवर्धनम् ।। १४ ।

श्रुत्वा तु वचनं तेषां पुत्राणां कश्यपः प्रभुः ।

अकरोद् गमने बुद्धिं ब्रह्मलोकाय लोककत् ॥ १५

कश्यप उवाच।

शुक्र गच्छाम सदनं ब्रह्मणः परमाद्भुतम् । ह

तथा पराजय सर्वे ब्रह्मणः ख्यातुमुद्यताः ॥१६

सहादित्या ततो देवायाताः काश्यपमाश्रमम् ।

प्रथिता ब्रह्मसदनं महर्पिगणसेवितम् ।। १७

ते मुहून संप्राप्ता ब्रह्मलोक सुवर्चसः ।

दिव्यैः कामगमैर्यानैर्यथा स्ते महापलाः ।। १८

ब्रमाण द्रष्टुमिच्छन्तस्तपोराशिनमव्ययम् ।

अध्यगच्छन्त विस्तीणा प्रह्मणः परमा सभाम् ॥

पटपदोद्गीतमधुरा सामगैः समुदीरिताम् ।

श्रेयस्करीममित्रघ्नीं दृष्ट्वा संजहपुस्तदा ॥२०

ऋचो यहचमुख्यैश्च प्रोक्ताः क्रमपदाक्षराः ।

शुश्रुचिबुधव्याघ्रा विततेषु च कर्मसु ॥ २१

यज्ञविद्याचेदपिदः पदक्रमनिदस्तथा ।

स्वरेण परमपीणां सा बभूव प्रणादिता ॥ २२

यज्ञसंस्तवविद्भिश्च शिक्षाविद्भिस्तथा द्विजैः

छन्दसा चैव चार्थ सर्वविद्याविशारदैः ॥ २३

लोकायतिकमुस्त्यैश्च शुश्रुयुः स्वरमीरितम् ।

तत्र तत्र च विप्रेन्द्रा नियताः शसितमताः ॥ २४

जपहोमपरा गुख्या ददृशुः कश्यपात्मजाः ।

तस्यां सभायामास्ते स ब्रह्मा लोकपितामहः ।। २५

सुरासुरगुरुः श्रीमान् विद्यया वेदमायया ।

उपासन्त च तत्रैव प्रजानां पतयः प्रभुम् ।। २६

दक्षः प्रचेताः पुलहो मरीचिश्व द्विजोत्तमाः।

भृगुरविर्वसिष्ठश्च गौतमो नारदस्तथा ॥ २७

पुत्र कहते हैं-  (१३)

यलशाली वलिदैत्य युद्ध मे इन्द्र द्वारा अजेय हो गया है। अब हम देवों के वृद्धि के लिए आप मङ्गल को सपन्न करें(१४)

उन पुत्रों का वचन सुनकर लोककर्ता प्रभु कश्यप ने ब्रह्म लोक जाने का विचार किया।

कश्यप ने कहा-हे इन्द्र । ब्रह्मा जी से अपनी पराजय कहने को उद्यत होकर हम उनके परम अद्भुत लोक को  चलें।

तदनन्तर अदिति के साथ कश्यप के आश्रम मे आये सभी देवता महर्पिगणों से सेवित ब्रह्मसदन की ओर प्रस्थान  किये। (१७)

यथायोग्य, दिव्य एव कामचारी यानों के द्वारा महा चली एय तेजस्वी वे सभी लोग मुहूर्त मान में ब्रह्मलोक (१८)

तपोराशि, अव्यय ब्रह्मा को देखने की इच्छा वाले वे लोग ब्रह्मा की विस्तीर्ण श्रेष्ठ सभा मे गये। भ्रमरों के गीत से मधुर, सामगान से मुसरित,कल्याण कारिणी और शत्रुओं की विनाशिरा उस सभा को देखकर वे स्लोग प्रसन्न हुए। (२०)

उन देव श्रेष्ठों ने अनेक विस्तृत फर्मानुष्ठानों के समय श्रेष्ठ ऋग्वेदियों के द्वारा प्रयुक्त क्रमपदादि से युक्त ऋचाओं का श्रवण किया। (२१)

वह सभा यज्ञ विद्या के जानकार और पदक्रम से युक्त वेदों के जानने वाले परमपियों के स्वर से प्रतिध्वनित हो रही थी। (२२)

देवों ने यहाँ यज्ञ के संस्लवों के ज्ञाताओं, शिक्षाविदों वेदमत्रों के अर्थ जानने वालों, सर्वविद्याविशारद द्विजों एव श्रेष्ठ लोकायतिकों द्वारा उच्चरित स्वर को सुना । कश्यप पुत्रों ने वहाँ सर्वत्र नियम पूर्वक तीक्ष्णव्रतधारी जप होमपरायण श्रेष्ठ विनों को देखा। उसी सभा मे लोक- पितामह ब्रह्मा बैठे हुये थे। (२३-२५)

सभा में विद्या एव वेदमायासम्पन श्रीमान् सुरासुरगुरु ब्रह्मा भी विराजमान थे एव यहाँ पर प्रजापतिगण उन प्रभु की उपासना कर रहे थे। (२६)

हे द्विजोत्तमो । दक्ष, प्रचेता, पुलह, मरीचि, भृगु,अनि वशिष्ट, गौतम और नारद, सभी विद्यायें, आकाश, वायु, तेज,जल, पृथ्वी, शब्द, स्पर्श, रूप, रस और गन्ध, प्रकृति, विकृति, अन्यान्यमहत् कारण, साङ्गोपाङ्ग पारो वेद, और रोकपति नीति, यज्ञ, सकल्प, प्राण, तथा अन्य अनेक लोग ब्रह्मा की उपासना कर रहे थे। हे द्विजोत्तमो । अर्थ, धर्म, काम, क्रोध, हर्प, शुक, वृहस्पति, सवर्ण और बुध,

विद्यास्तथान्तरिक्षं च वायुस्तेजो जलं मही ।

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च ॥ २८

प्रकृतिश्च विकारश्च यच्चान्यत् कारणं महत् ।

साङ्गोपाङ्गाश्च चत्वारो वेदा लोकपतिस्तथा ॥ २९

नयाश्च क्रतवश्चैव सङ्कल्पः प्राण एव च ।

एते चान्ये च बहवः स्वयंभुवमुपासते ॥ ३०

अर्थो धर्मश्च कामश्च क्रोधो हर्पश्च नित्यशः ।

शुक्नो बृहस्पतिश्चैव संवर्नोऽथ युधस्तथा ॥ ३१

शनैश्चरश्च राहुश्च ग्रहाः सर्वे व्यवस्थिताः ।

मस्तो विश्वकर्मा च वसवश्च द्विजोत्तमाः ॥ ३२

दिवाकरश्च सोमश्च दिवा रात्रिस्तथैव च ।

अर्द्धमासाच मासाश्च मतमः पट् च संस्थिताः ॥ ३३

वां प्रविश्य सभां दिव्यां ब्रह्मणः सर्वकामिकाम् ।

कश्यपस्त्रिदशैः साई पुर्धर्मभृतां वरः ॥ ३४

सर्वतेजोमयीं दिव्यां ब्रह्मर्पिगणसेविताम् ।

प्रामथा श्रिया सेव्यमानामचिन्त्यां विगतक्लमाम् ।। ३५

ब्रह्माणं प्रेक्ष्य ते सर्वे परमासनमास्थितम् ।

शिरोभिः प्रणता देव देवा प्रापिभिः सह ।। ३६

वतः प्रणम्य चरणी नियवाः परमात्मनः ।

विमुक्ताः सर्वपापेभ्यः शान्ता विगतफल्मपाः ॥ ३७

दृष्ट्वा तु तान् मुरान् सर्वान कश्यपेन सहागवान् ।

आह ब्रह्मा महातेजा देवानां प्रभुरीश्वरः ॥ ३८

इति श्रीवामनपुराणे सरोमाहात्म्येतृतीयोऽध्यायः ॥ ५ ॥