वामन महा पुराण
सुकेशि के उपाख्यान के अग्तर्गत ऋषियों द्वारा उसके लिये धर्मोपदेश तथा देवादि द्वादश योनियों के धर्म का कथन भुवनकोश एव इक्कीस नरकों का वर्णन
नारद उवाच।
यदेतद् भवता प्रोक्तं मुकेशिनगरोऽम्परान् ।
पातितो मुवि सूर्येण तत्कदा कुत्र कुन च ॥ १
सुशीति च कथासी केन दत्तः पुरोऽस्य च ।
किमर्थ पातितो भूम्यामाकाशाद् भास्करण हि ॥२
पुलस्त्य उवाच।
मृणुमायहितो मृत्वा कथामेवा पुरावनीम् ।
ययोक्तवान् स्वयंभूमी कथ्यमानां मयाऽनय ॥ ३
आसीनिशाचरपतिपिंधुत्केशीति विश्रुतः ।
वस्य पुत्रो गुणज्येष्ठः सुकेशिरमयत्ततः॥४
तस्य तुष्टस्तयेशानः पुरमाकाशचारिणम् ।
प्रादादजेयत्वमपि नुमिवाप्यवध्यताम् ॥ ५
स चापि शंकरात् प्राप्य परं गगनगं पुरम् ।
रेमे निशाचरः साई सदा धर्मपथि स्थितः ।। ६
स कदाचिद् गतोऽरण्यं मागधं राक्षसेश्वरः।
वाश्रमांस्तु ददृशे ऋषीणां भावितात्मनाम् ॥ ७
महीन् स वदा दृष्ट्वा प्रणिपत्याभिवाय च ।
प्रत्युवाच ऋपीन् सर्वान् कृवामनपरिग्रहः॥८
सुकेशिरुयाच ।
प्रष्टुमिन्छामि भवत' मंशयोऽयं हदि स्थितः ।
कथयन्तु भवन्तो मे न चैवाज्ञापयाम्यहम् ॥ ९
किंम्बिच्छेयः परे लो फिमु चेह द्विजोत्तमाः ।
केन पूज्यस्तथा सत्सु केनासी मुखमेधते ॥ १०
पुलस्त्य उवाच ।
इत्यं सुकेशिवचनं निशम्य परमर्पयः।
प्रोचुर्विमृश्य श्रेयोऽर्थमिह लोके परत्र च ॥ ११
मपय ऊचुः॥
श्रूयतां कथयिष्यामस्तब राक्षसपुंगव ।
नारद ने कहा-"आपने जो यह कहा था कि सूर्यने | मुफेशी पे नगर को आकाश से पृथ्यी पर गिरा दिया था, तो यह घटना पर और यहाँ हुई ?
"यह मुकेशी कौन था ? उसे नगर किसने दिया था ? तथा भास्कर ने आकाश से पृथ्वी पर उससे क्यों गिरा दिया था ?" (२)
पुलम्स्य ने कहा-हे अनघ ! मघा ने मुझसे जिस प्रकार इस प्राचीन कथा को यहा था उसे में कह रहा हूँ श्राप सावधान होरर मुनें।
यिपुरेशी नाम का निशाचरों का एक प्रसिद्ध राजा था। उसने गुणों से वरिष्ठ मुरेशी नाम का पुत्र
उस पर प्रसन्न दोर शिव ने उसे एक आकाशपारी नगर और शत्रुओं से अमेय तथा अवश्य होने पर भी दिया।
यह घर से भेउ पाचगारी नगर पार राक्षसों के साथ सदा धर्म पथ पर रहते हुये आनन्द मनाने लगा। एक समप मापारण्य में जागर उस पसेपर ने यहाँ ध्यान परायण ऋपियों के आश्रमों को देखा। (७) उस समय महर्पियों यो देसम्र अभियादन और प्रणाम परने के उपरान्त आसन पर येठकर उसने समस्त पियों (८)
मुपेशी ने कहा-में आप पाता नहीं दे रहा हूँ, अपितु, मेरे इदय में यह संदेह है उसे में आपसे पूछना चाहता हूँ। धाप मुझसे कहिये ।
हे द्विजोत्तमो! इस शेर और परटोक में प्रेग क्या है? मनुष्य सप्तनों में प्रेमे पाय होता है और कैसे उसे मुग की लपटम्धि होती है? (१०)
पुन्टास्य ने कहा-मुरशी के इस प्रसार के पपनको मुनम भेट ऋपियों ने इसोक भोर परलोक में मेय पस्नु का विचार कराया।
ऋषियों ने था-"यस बेष्ठ! वीर! इस श्रेष्ट
यदि श्रेयो भवेद् वीर इह चामुत्र चाव्ययम् ।। १२
श्रेयो धर्मः परे लोके इह च क्षणदाचर ।
तस्मिन् समाश्रितः सत्सु पूज्यस्तेन सुखी भवेत् ॥ १३ ||
सुकेशिरुवाच ।
किंलक्षणो भवेद् धर्मः किमाधरणसक्रियः ।
यमाश्रित्य न सीदन्ति देवाद्यास्तु तदुच्यताम् ॥ १४
ऋपय ऊचुः।
देवानां परमो धर्मः सदा यज्ञादिकाः क्रियाः
स्वाध्यायवेदवेत्तत्वं विष्णुपूजारति. स्मृता ॥ १५
दैत्यानां बाहुशालित्वं मात्सर्य युद्धसत्क्रिया ।
वेदनं नीतिशास्त्राणां हरभक्तिरुदाहृता ॥ १६
सिद्धानामुदितो धर्मों योगयुक्तिरनुत्तमा ।
स्वाध्यायं ब्रह्मविज्ञानं भक्तिीभ्यामपि स्थिरा ॥ १७
उत्कृष्टोपासनं क्षेयं नृत्यवायेपु वेदिता ।
सरस्वत्यां स्थिरा भक्तिर्गान्धर्वो धर्म उच्यते ॥ १८
विद्याधरत्वमतुलं विज्ञानं पौरुपे मतिः ।
विद्याधराणां धर्मोऽयं भवान्यां भक्तिरेव च ॥१९
गन्धर्व विद्यावैदित्वं भक्तिर्भानौ तथा स्थिरा ।
कौशल्यं सर्वशिल्पानां धर्मः किंपुरुषः स्मृतः ॥ २०
ब्रह्मचर्यममानित्य योगाभ्यासरतिढा
सर्वत्र कामचारित्वं धर्मोऽयं पैतृकः स्मृतः ॥२१
ब्रह्मचर्य यताशित्वं जप्यं ज्ञानं च राक्षस ।
नियमाद्धर्मवेदित्वमापों धर्मः प्रचक्ष्यते ॥ २२
स्वाध्यायं ब्रह्मचर्य च दानं यजनमेव च ।
अकार्पण्यमनायास दयाऽहिंसा क्षमा दमः ॥ २३
जितेन्द्रियत्वं शौचं च माङ्गल्यं भक्तिरच्युते ।
शंकरे भास्करे देव्यां धर्मोऽयं मानवः स्मृतः ॥ २४
धनाधिपत्यं भोगानि स्वाध्यायं शकरार्चनम् ।
अहंकारमशौण्डीर्य धर्मोऽयं गुह्यकेष्विति ॥ २५
परदारावमर्शित्वं पारक्येऽर्थे च लोलुपा।
स्वाध्यायं त्र्यम्बके भक्तिर्धर्मोऽयं राक्षसः स्मृतः ॥२६
और परलोक में जो श्रेय तथा अव्यय वस्तु है उसके विषय में हम कहते हैं । उसे सुनो। (१२)
हे निशाचर ! इस लोक और परलोक में धर्म श्रेय है। उसमे आश्रित व्यक्ति सजनों में पूज्य होता है तथा सुसी होता है। (१३)
सुकेशी ने कहा-"धर्म का लक्षण क्या है ? उसमें कौन से आचरण एव सकर्म होते हैं जिनका आश्रय लेकर देवादि कभी दुसी नहीं होते। कृपया उसका वर्णन
ऋषियों ने कहा-सदा यज्ञादि कार्य, स्वाध्याय, वेदज्ञान और विष्णु पूजा मे रति-यह देवताओं का परम धर्म है।
पाहुबल, इष्योभाव, युद्धकाये, नीतिशास्त्र का ज्ञान और हर मक्ति-ये दैत्यों के धर्म कहे गये हैं। (१६)
श्रेष्ठ योगसाधन, वेदाध्ययन, प्राविज्ञान और इन दोनों (विष्णु और शिव) में स्थिर भक्ति यह सिद्धों का धर्म कहा गया है। (१७)
उत्कृष्ट उपासना, नृत्य और पाय का ज्ञान तथा सरस्वती के प्रति स्थिर भक्ति-यह गन्धर्षों का धर्म कहा जाता है। (१८)
अतुलनीय विद्वत्ता, विज्ञान, पौरुषवुद्धि और भगानी के प्रति भक्ति-यह विद्याधरों का धर्म है। (१६)
गन्धर्वविद्या का ज्ञान, सूर्य के प्रति स्थिर भक्ति और सभी शिल्प कलाओं मे कुशलता-यह फिम्पुरुषों का धर्म माना जाता है। (२०)
ब्रह्मचर्य, अमानित्य, योगाभ्यास मे हद रति एव सर्वत्र इच्छानुसार भ्रमण-यह पितरों का धर्म कहलाता है । (२१)
हे राक्षस! ब्रह्मचर्य, नियताहार, जप, आत्मज्ञान, और नियमानुसार धर्मज्ञान यह पियों का धर्म कहा जाता है। (२२)
स्वाध्याय, ब्रह्मचर्य, दान, यजन, अकार्पण्य, परिश्रम- रहित्य, दया, हिंसा, क्षमा, दम, जितेन्द्रियता, शौच, माङ्गल्य, तथा विष्णु, शकर, भारफर और देवी में भक्ति- यह मनुष्यों का धर्म है। (२३-२४)
घनाधिपत्य, भोग, स्वाध्याय, शंकरार्चन, अहंकार एवं अशौण्डीर्य (अवीरता) यह गुपकों का धर्म है। (२५)
परस्त्रीगमन, दूसरे के धन में लोलुपता, स्वाध्याय और शिवभक्ति यह राक्षसों का धर्म कहा जाता है। (२६)
अविवेकमथाज्ञान शौचहानिरसत्यता।
पिशाचानामयं धर्मः सदा चामिपगृनुता ॥ २७
योनयो द्वादशैतास्तासु धर्माश्च राक्षस |
ब्रह्मणा कथिताः पुण्या द्वादशैव गतिप्रदाः ॥ २८
सुकेशिरुनाच ।
भवद्भिरुक्ता ये धर्माः शाश्वता द्वादशाव्ययाः ।
तत्र ये मानवा धर्मास्तान् भूयो वस्तुमर्हथ ॥ २९
ऋपय ऊचुः।
शृणुष्व मनुजादीनां धर्मास्तु क्षणदाचर ।
ये वसन्ति महीपृष्ठे नरा द्वीपेषु सप्तसु ॥ ३०
योजनानां प्रमाणेन पञ्चाशत्कोटिरायता ।
बलोपरि महीयं हि नौरिवास्ते सरिजले ॥ ३१
तस्योपरि च देवेशो ब्रह्मा शैलेन्द्रमुत्तमम् ।
कर्णिकाकारमत्युच्चं स्थापयामास सत्तम ॥ ३२
तस्येमां निर्ममे पुण्यां प्रजा देवश्चतुर्दिशम् ।
स्थानानि द्वीपसंज्ञानि कृतवांश्च प्रजापतिः ।। ३३
तत्र मध्ये च कृतवाञ्जम्बूद्वीपमिति श्रुतम् ।
तल्लक्षं योजनानां च प्रमाणेन निगद्यते ॥ ३४
ततो जलनिधी रौद्रो याह्यतो द्विगुणः स्थितः ।
तस्यापि द्विगुणः प्लक्षो बाह्यतः संप्रतिष्ठितः ॥ ३५
ततस्त्विक्षुरसोदश घाबतो वलयाकृतिः ।
द्विगुणः शाल्मलिद्वीपो द्विगुणोऽस्य महोदधेः ॥ ३६
सुरोदो द्विगुणस्तस्य तस्माच द्विगुणः कुशः ।
घृतोदो द्विगुणश्चैव कुशद्वीपात् प्रकीर्तितः ॥ ३७
घृतोदाद् द्विगुणः प्रोक्तः क्रौञ्चद्वीपो निशाचर ।
ततोऽपि द्विगुणः प्रोक्त. समुद्रो दधिसंज्ञितः ॥ ३८
समुद्राद् द्विगुणः शाक शाकाद् दुग्धान्धिरुत्तमः ।
द्विगुणः सस्थितो यत्र शेपपर्यङ्कगो हरिः।
एते च द्विगुणा सर्ने परस्परमपि स्थिताः ।। ३९
चत्वारिंशदिमाः कोट्यो लक्षाश्च नवति. स्मृताः ।
योजनानां राक्षसेन्द्र पञ्च चाति सुविस्तृताः।
जम्यूद्वीपात् समारभ्य यावत्क्षीराब्धिरन्ततः ॥ ४०
अविवेक, अज्ञान, शौचहीनता,असत्यता एव सदा मास लोलुपता यह पिशाचों का धर्म है। (२७)
हे राक्षस। ये द्वादश योनियाँ है। पितामह ब्रह्मा ने उनके द्वादश पवित्र तथा उत्तम गतिदायक धर्मो वो कहा है।
सुकेशी ने कहा- आपने जिस शाश्वन एव अव्यय बारह धर्मो को कहा है उनमें मनुष्यों के धर्मो को पुन कहें।
ऋषियों नेकहा- हे निशाचर। पृथ्वी के सात द्वीपों में निवास करनेवाले मनुष्य आदि के धर्मों को सुनो।
पचास करोड़ योजन के विस्तारवादी यह पृथ्वी जल के ऊपर इस प्रकार स्थित है जैसे नदी पर वोक्या।
हे सजनश्रेष्ठ उसके ऊपर देवेश ब्रह्मा ने कर्णिका के आकार वाले अत्यव्कत ऊचे शैलेन्द्र को स्थापित किया है।
तदनन्तर उस पर ब्रह्मा ने चतुर्दिक पविन्न प्रजाओं का निर्माण तथा द्वीप सज्ञक स्थानों को भी बनाया है।
उसके मध्य में जम्बूद्वीप धनाथाष। इसका प्रमाण एक रुक्ष योजन का कहा जाता है। (३४)
उसके बाहर द्विगुण परिमाण में रौद्र समुद्र है तथा उसके उपरान्त उसका द्विगुण प्लक्ष द्वीप स्थित है। (३५)
उसके बाहर द्विगुण प्रमाण घाला वलयाकार इक्षु रस सागर है। इस महोदधि का दुगुना शाल्मलि द्वीप है । (३६)
उससे दुगुना सुरासागर है तथा उससे दुगुना कुश द्वीप है । कुशद्वीप से दुगुना घृतसागर है। (३७)
हे निशाचर । घृत सागर से दुगुना नौचद्वीप कहा गया है तथा उससे दुगुना दधि नामक समुद्र है। (३८)
दधिसागर से दुगुना शाकद्वीप है । एव शाकद्वीप से द्विगुण उत्तम क्षीरसागर है जिसमें शेष पर्यवशायी श्री हरि स्थित है। ये सभी परस्पर एक दूसरे से द्विगुण प्रमाण में स्थित हैं। (३६)
हे राक्षसेन्द्र । जम्बूद्वीपसे रेकर क्षीरसागर के अन तक का विस्तार चालीस करोड़ नब्बे लाख पाँच योजन है। (४०)
१. पोजन के अनेक परिमाग विभिन्न शास्त्रों में मिलते हैं, जिनमें बहुत मल्प परिमाण भी है।
तस्साच पुष्करद्वीपः स्वादस्तदनन्तरम् ।
कोट्यश्चतस्रो लक्षाणां द्विपश्चाशच राक्षस ॥ ४१
पुष्करद्वीपमानोऽयं तावदेव तथोदधिः ।
लक्षमण्डकटाहेन समन्तादभिपूरितम् ।। ४२
एवं द्वीपास्त्विमे सप्त पृथग्धर्माः पृथक्रियाः ।
गदिष्यामस्तर वय भृणुष्व त्वं निशाचर ॥ ४३
प्लक्षादिपु नरा वीर ये वसन्ति सनातनाः ।
शाकान्तेषु न तेष्वस्ति युगावस्था कथंचन ॥ ४४
मोदन्ते देववत्तेपां धर्मो दिव्य उदाहृतः ।
कल्पान्ते प्रलयस्तेषा निगधेत महाभुज ॥ ४५
ये जनाः पुष्करद्वीपे वसन्ते रौद्रदर्शने।
पैशाचमाश्रिता धर्म कर्मान्ते ते विनाशिनः ॥ ४६
सुकेशिरुवाच ।
किमर्थ पुष्फरद्वीपो भवद्भिः समुदाहृतः ।
दुर्दर्शः शौचरहितो घोरः कर्मान्तनाशकृत् ॥ ४७
ऋषय ऊचुः।
तस्मिन् निशाचर द्वीपे नरकाः सन्ति दारुणाः ।
रौरवाद्यास्ततो रौद्रः पुष्करो घोरदर्शनः ॥ ४८
सुकेशिरुवाच ।
कियन्त्येतानि रौद्राणि नरकाणि तपोधनाः।
कियन्मात्राणि मार्गेण का च तेपु स्वरूपता ॥ ४९
ऋपय ऊचुः।
भृणुष्व राक्षसश्रेष्ठ प्रमाणं लक्षण तथा ।
सर्वेषां रौरवादीनां संख्या या त्वेकविंशतिः ॥५०
द्वे सहस्र योजनानां ज्वलिताङ्गारविस्तृते ।
रौरवो नाम नरकः प्रथमः परिकीर्तितः ।। ५१
तप्रतासमयी भूमिरधस्ताद्वतितापिता ।
द्वितीयो द्विगुणस्तस्मान्महारौरव उच्यते ॥ ५२
ततोऽपि द्विःस्थितश्चान्यस्वामिस्रो नरकः स्मृतः ।
अन्धतामिसको नाम चतुर्थो द्विगुणः परः॥५३
हे राक्षस । इसके बाद पुष्करद्वीप एवं तदनन्तर सुस्वादु जल का सागर है। चार करोड बावन लाख योजन पुष्कर दोष का परिमाण है। तदुपरान्त उसी परिमाग का समुद्र भी है। इसका एक लक्ष योजन चतुर्दिक अण्डफटाह से परिपूर्ण है। (४१-५२)
इस प्रसर ये सात द्वीप पृथक धर्मों और पृथक क्रियाओं से युक्त है । हे निशाचर । हम इनका वर्णन करते हैं। उसे तुम सुनो। (४३)
हे वीर । प्लक्ष से शाम तक के द्वीपों मे जो सनातन पुरुप निवास करते हैं उनमे किसी प्रकार की युग की व्यवस्था नहीं है। (४४)
हे महाबाहो । वे देवताओं के समान आनन्द करते हैं। उनका धर्म दिव्य कहा जाता है। कल्प के अन्त में उनका प्रलय होना वर्णित है।
भयकर दीखने वाले पुष्काद्वीप में जो लोग रहते हैं वे पैशाचिक धर्मों के आश्रित होते हैं। कर्म के अन्त मे उनका नाश होता है। (४३)
मुकेशी ने कहा-आप लोगों ने पुष्करद्वीप को क्यों भयकरदर्शन, पवित्रतारहित, पोर एवं कर्म के अन्त में नाश करने वाला कहा है। (४७)
ऋपियों ने कहा-हे निशाचर । उस द्वीप में रौरव आदि भयानक नरक है। इसी से रौद्र पुष्कर द्वीप देखने में भयर है। (४८)
सुकेशी ने कहा- हे तपस्वीगण । वे रौद्र नरक क्तिने है ? उनका मार्ग कितना है? उनस स्वरूप कैसा है?
ऋपियों ने यहा हे राक्षसश्रेष्ठ । उन समस्त रौरव आदि नरकों का लक्षण और प्रमाण सुनो। उनकी सख्या इशीस है। (५०)
प्रथम रौरव नामक नरक कहा जाता है। यह दो हजार योजन विस्तृत एव ज्वलित अगार से युक्त है। (५१)
इससे द्विगुणित महारीख नामक द्वितीय नरक है। उसकी भूमि जलते हुये ताबे से बनी है, जो नीचे से अग्नि द्वारा तापित होती रहती है। (५२)
उससे द्विगुणित विस्तृत तीसरा तामिस्र नामक नरक कहा जाता है। उससे द्विगुणित अघतामिस्र नामक चतुर्थ नरक है। (५३)
तवस्तु कालचक्रेति पञ्चमः परिगीयते ।
अप्रतिष्ठं च नरकं घटीयन्त्रं च सममम् ।। ५४
असिपत्रवनं चान्यत्सहस्राणि द्विसमतिः ।
योजनानां परिरन्यातमष्टमं नरकोचमम् ॥५५
नवमं तमहम्मं च दशमं कूटशाल्मलि।
करपत्रस्तयोक्तस्तथाऽन्यः श्वानभोजनः ।। ५६
संदंश लोहपिण्डय करम्भसिकता तया ।
पोरा क्षारनदी चान्या क्यान्यः कमिभोजनः ।
वयाऽधादशमी प्रोक्ता घोरा वैतरणी नदी ।। ५७
तथाऽपरः शोणितपूयमोजनः
भुराग्रधारो निशिवश्व चक्रकः ।
संशोपणो नाम तयाप्यनन्तः
प्रोक्तास्तोते नरकाः सुकेशिन् ॥ ५८
इति श्रीयामनपुराणे एकादशोऽध्यायः ॥११॥