वामन महा पुराण
17 मङ्कगक वृत्तान्त
ऋपय ऊचुः।
कथं मकणक: मिद्धः कस्माजादो महानृषिः ।
नृत्यमानस्तु देवेन किमर्थं स निवारितः ॥ १
लोमहर्षण उवाच ।
कश्यपस्य सुतो जज्ञे मानसो मङ्कणो मुनिः ।
स्नानं कर्तुं व्यवसितो गृहीत्वा वल्कलं द्विजः ॥ २
वत्र गवा ह्यासरसो रम्भाद्याः प्रियदर्शनाः ।
स्नायन्ति रुचिराः स्निग्धाम्तेन सार्धमनिन्दिताः ।। ३
वतो मुनेस्तदा क्षोभाद्रेतः स्फन्नं यदम्भसि ।
ततः स तु जग्राह कलशे वै महातपाः ॥ ४
हुई। (३३)
वे महात्मा मकग द्वारा आहूत होकर ऋषि के सम्मा- नार्थ कुरुक्षेत्र के उत्तम तीर्थ में प्रविष्ट हुई। (३४)
केदार तीर्थ में जो सरस्वती "सुवेणु" नाम से प्रसिद्ध है वे ऋषियों और सिद्धों के द्वारा सेविन तथा सर्वपाप-नाशक रूप से विदित है।
उसे भी उन मुनि ने परमेश्वर की आराधना कर
ऋपियों के उपकारार्थ इस कुरुक्षेत्र में प्रविष्ट किया । (३६)
गङ्गाद्वार मे यज्ञ कर रहे दक्ष ने विमलोदा नामक भगरती मरस्वती को प्रकट किया। (३७)
कुरुक्षेत्र में कुरु द्वारा पूजित सरस्वती मङ्कण द्वारा बुलायी जानेपर यहाँ गई। (३८)
बुद्धिमान् माईण्डेय पवित्र जल वाली महाभागा सर-स्पती की स्तुति कर उन्हें सरोवर के मध्य में ले गये। वहीं सप्तसारस्वततीर्य में सिद्धि प्राप्तकर स्थित नृत्य कर रहे मङ्का को शंकर ने रोका था। (३९-४०)
श्रीवामनपुराण के सरोमाहात्म्य में सोलहा अध्याय समाप्त ॥१६॥
ऋषियों ने कहा-मङ्कणक कैसे सिद्ध हुए ? वे महान् ऋपि किसके पुत्र हुए थे ? नृत्य कर रहे उन्हें महादेव ने क्यों रोका ?
लोमहर्षण ने कहा-मङ्कणक मुनि महर्षि कश्यप के मानसपुत्र थे। (एक समय ) वे द्विज वल्कल लेकर स्नान रम्भादि सुन्दरी अप्सरायें भी वहाँ गई एवं वे सभी अनिन्द्य, फोमल एवं मनोहर (अप्सराय) उनके साथ स्नान करने लगी।
तदनन्तर क्षोभवश मुनि का वीर्य जल मे स्खलित हो गया जिसे उन महातपस्वी ने घड़े में उठा लिया। (४)
समघा प्रविमागं तु फलगाथं जगाम ह ।
सार्प यः सम जाता पिदुर्यान् मरवां गणान् ।। ५
पायुपैगो यायुषलो यापुहा यापुमण्डलः ।
यापुज्जालो वारेतो पापुचक्रच वीर्यवान् ॥ ६
एते पपत्यान्तम्यर्षेधारयन्ति चराचरम् ।
पुरा मरणः मिडः सुशाग्रेणेति में श्रुतम् ॥ ७
धतः फिल करे पिताम्तम्य शाफरमोऽययन् ।
स ये शारूरमं दृष्ट्या हपाविष्टः प्रनृतवान् ॥ ८
ततः सर्व प्रनृत्तं च स्थापरं जगमं च यत् ।
अनृचं च जगद् दृष्ट्वा तेजमा तस्य मोदितम् ॥ ९
मदादिभिः मुररतत्र मापिनिय तपोधनः।
पिशमो चे महादयो मुनेर विजोत्तमाः ।। १०
नायं नृत्येद् यथा देव तया त्वं कर्तुमईमि ।
सवो देयो मनि रष्ट्या हापिटमती हि ॥ ११
मुराणी हितरामार्थ महादयोऽभ्यभाषत ।
हर्पत्यानं फिमर्थ च उमेदं मनिममम ।
वपम्बिनो धर्मप स्थितम्य द्विवमत्तम ॥ १२
ऋषिरुवार।
किं न पश्यामि में प्रान् कराकरगं सुवम् ।
यं दृष्ट्वाऽहं अन्त्तो वे हम महताऽरितः ॥१३
तं प्रहम्याप्रवीद् देवो मुनि रागेग मोहितम् ।
अहं न पिम्मयं विप्र गळामीह प्रपश्यताम् ।। १४
एवमुस्त्वा मुनिश्रेष्टं देवदेवो महापतिः ।
अद्गुन्पग्रेप विप्रेनाःम्याइगुप्ट वाडयद् मयः ॥ १५
ततो मम्म तात् तस्मानिर्गतं हिममनिमम् ।
तद् दृष्ट्वा ग्रीडिवो विप्रः पादयोः पतितोऽप्रवीत् ॥ १६
नान्यं दंवादहं मन्ये शूलपाणेर्महात्मनः ।
परापरस्य जगतो परम्सममि शूलधक् ॥ १७
त्वदायाब रस्यन्ते मुरा प्रमादयोऽनय ।
पूर्वस्त्वममि देवानां फसी फारयिता महन् ॥ १८
उत्प्रसादान् गुराः म मोदन्ने पातोमयाः।
एवं स्तुत्वा महादेवमृपिः स प्रणतोऽब्रवीत् ।। १९
भगवंस्त्वत्प्रसादाद्धि तपो मे न क्षय बजेत् ।
ततो देव. प्रसन्नात्मा तमूर्षि वाक्यमत्रवीत् ।। २०
ईश्वर उवाच ।
तपस्ते वर्द्धतां विप्र मत्प्रसादात् सहसधा ।
आश्रमे चेह वत्स्यामि त्वया साईमहं सदा ॥२१
सप्तसारस्वते स्नात्वा यो मामचिष्यते नरः ।
न तस्य दुर्लभं किश्चिदिह लोके परत्र च ॥ २२
सारस्तं च तं लोक गमिष्यति न संशयः।
शिवस्य च प्रसादेन प्राप्नोति परमं पदम् ॥ २३
इति श्रीवामनपुराणे सरोमाहात्म्ये सप्तदशोभ्याय ॥१७॥