వ్యాస వచనము విని జితేంద్రియు లగు మునులు సంప్రీతులై సంతసించి యచ్చెరు వంది మఱిమఱి యిట్లనిరి.
భారత వర్ష ప్రభావమెంత జక్కగ నీవు వర్ణించితివి. అట్లే పురుషోత్తమ క్షేత్ర మహిమను తాము సెల విచ్చినది విని వింత సెందితిమి. చిరకాలము నుండి మా యెద నొక సందియము పాదుకొని యున్నది. దానిని వదలింప దమకంటె మఱి యొకడు భూతలమున లేడు. బలరామ కృష్ణు లవని నవతరించుటకు గారణమేమి? భద్రా దేవి యవతారము నెందులకు వచ్చినది? వసుదేవుని కుమారులై నంద గృహమం దయ్యన్న దమ్ము లెందుల కుండిరి? ఈ లోకము దుఃఖ ప్రాయము. మృత్యు రూపము. నీటి బుడగ వలె నస్థిరము. పరమ పురుషులు వారు ఈమల పూరితమైన గొందెలో నీ ఘోరమైన గర్భమున నెందులకు నివాసమును గోరిరి? అవని నవతరించి వారేమేమి పనులు చేసిరి? అవెల్ల సమగ్రముగ మాకానతిమ్ము. అతి మానుషమైన వాసుదేవ భగవానుని కథ పరమ పుణ్యము. పుణ్యాత్ముల చరిత్రలతో ముడిపడి యున్నది. దివి నుండి యవనికి స్వామి వచ్చుటకు గతమేమి? చక్రపాణి సర్వసృష్టి చక్రముద్రిప్పు ప్రభువు మనుష్య లోకము నెడల నెట్లు తలుపు గొనెను. సర్వ జగద్గోపకు డైన హరి సామాన్య గోపమూర్తి యెందుల కయ్యెను. మహా భూతములను భరించు సర్వ భూతాత్మకు డైన ప్రభువు శ్రీగర్భుడు (అణిమాద్యైర్వర్య సంపన్నుడు) అగు శ్రీపతి యొక మానవ స్త్రీ గర్భమున నెట్లు భరింప బడెను? దేవతల మేలు కొఱకు ముల్లోకములను మూడడుగులచే నాక్రమించిన త్రి విక్రమ మూర్తి భూర్భువ స్వర్లోకములను మూడు దారులను ధర్మార్థ కామములను మూడు పురుషార్థములను నొడుదుడుగు లేకుండ నిలుపు స్థితి కర్త యాతడు లయ కాలమున జలమయ మూర్తి దాల్చి లోక మేకార్ణవ మొనరించి దృశ్యాదృశ్య స్వరూపమున జగమెల్ల దిగద్రావి యుండు పురాణ పురుషుడు పురాణాత్మ రూపుడు వరాహ రూప ధారియై తన కొమ్ముతుద నివ్వ సుమతి నుద్ధరించిన మధుసూదనుడు వసుంధర నెల్లగెలిచి దేవతల కిచ్చిన దేవపతి నరాకృతి సింహాకృతి యునై హిరణ్యకశిపు సంహరించిన శ్రీహరి ఔర్వాగ్ని (బాడబాగ్ని) స్వరూపుడై ప్రలయ మూర్తియై పాతాళమున కేగి సముద్రము నెల్ల నాపోశనము పట్టిన నారాయణుడు ఈయవని నరాకృతియై యేల యవతరించెను. సహస్ర చరణుడు సహస్ర శీర్షుడు సహస్ర పాదుడు సహస్రాంశువు నని యేదేవుని (పురుష సూక్తమున) వేదజ్ఞులు స్తుతింతురో యుగ యుగమందు నెవ్వని నాభి నుండి పితామహుని పుట్టి నిల్లైన పద్మ ముద్భవించునో లోక మేకావర్ణవ మైనపుడు హిరణ్మయ మైన యా కమలము ఎవ్వని నుదడి పొడమెనో నెవ్వనిచే దారకాసుర సంగ్రామమున దైత్యులు హతులైరో యెవ్వడు సర్వదేవ తాత్మకమైన సర్వాయుధ ధరమైన మేనుగొని మద మెక్కిన కాలనేమిని గూల్చెనో తుట్ట తుదను క్షీర సముద్ర మందు అమృత నిధి యందు యోగ మూర్తియై జగత్తు అంధకార బంధుర మైనప్పుడు నెవ్వడు నిద్రించునో యాస్వామి యవనిపై నవతరించుటకు కారణమేమి!
తపో బలమున దేవత లవతరించుటకు నరణియైన అదితి (అగ్ని పుట్టుటకు నాధార భూతమైన జమ్మి కర్ర యరణి యన బడును) గర్భ మందు ధరించిన దైత్య గణ బద్ధుడైన దేవేంద్రుని నెవడు జాగరూకతతో రక్షించెనో మూడ డుగులను యోగ మయములైన పదములనుగ చేసి దైత్యులను సముద్రము పాలొనరించి దేవతలను దేవేశ్వరులను దేవేంద్రుని కాపాడెనో గార్హపత్య విధానమున అన్వాహార్య కర్మచే అహవనీ యాగ్నిని వేదమును దీక్షను సమిధలను ధ్రువ పాత్రను బ్రోక్షణ పాత్రను న్రువమును అవబృధ్యమును నే మహానుభావుడు ముఖము చేయియు మఱి యే యవయవ స్ఫూర్తి లేని నిరాకారుడు దేవతలను గవ్యములను ఆరగించు పితృ దేవతలను గల్పించి భోగార్థము యజ్ఞాచరణ మందు యజ్ఞ విథిని సమ్మేశనము సేసెనో యజ్ఞ పాత్రలు దక్షిణ దీక్ష చెరువు సోమ సాధనము లైన యూపము సమిధ సోమము స్రువము పవిత్రములు పరిధులు మఱియు యజ్ఞార్హములైన ద్రవ్యములు చమసలు సదస్యులను యజమానులను మేధాదులను క్రతు శ్రేష్ఠములను నెవ్వడు పారమేష్ఠ్య మగు కర్మచేత (బ్రహ్మా చేయ వలసిన పనిగా) విభాగము చేసి యయ్యై యుగముల కనువుగా నొనరించెనో యయ్యజ్ఞ పురుషుడు విష్ణువే కృష్ణుడై యవతరించెను.
క్షణములు నిమేషములు కాష్ఠలు కలలు వీని మానము ననుసరించి యేర్పడు భూత భవిష్య ద్వర్తమాన కాలములు ముహూర్తములు తిథులు నెలలు దినము సంవత్సరము ఋతువులు కాల యోగములు త్రైకాలిక కాల ప్రమాణము ఆయువు క్షేత్రములు (శరీరము) వాని యువచయము (పెరుగుదల) లక్షణము రూప సౌష్టవము ముల్లోకములు ముమ్మూర్తులు త్రివిధ కార్యము త్రేతాగ్నులు త్రికాలములు కర్మ త్రయము త్రి వర్ణములు సత్వ రజ స్తమ గుణములు నెవ్వనిచే నంతులేని కర్మ ప్రభావముచే సృష్ఠింప బడునో యా సృష్ఠికర్త హరియై యవతరించెను. సర్వ భూతాంతర్యామి యై సర్వభూత గుణ మూర్తియై మానవుల యందు నిద్రియముల వెంటనగు యోగముచేత వినోదించునో గడచిన గడువ నున్న కర్మముల యొక్క సంబంధము చేత సర్వ విధాయకు డైన యీశ్వరుడు తానై (కర్మ ఫలదాన సమర్థుడై) ధర్మపరులకు నెవ్వడు గతియు పాప కర్ములకు నగతియు నై దోచునో చాతుర్వర్ణ్య విభాగమునకు మూలమై రక్షకుడై యున్నాడో చాతుర్వర్ణ్యమున (చతుర్వేద విజ్ఞాన మునకు) నెవ్వ డెరుంగునొ బ్రహ్మచర్యాది చతు రాశ్రమముల కెవ్వ డాశ్రయుడో సర్వ దిక్కుల నడిమి భాగము నాకసము భూమి వాయువు సూర్యుడు చంద్ర సూర్య మయమైన జ్యోతిస్సు చతుర్యుగముల కధీశ్వరము నెవ్వడు పరం జ్యోతియని పరమ తపప్సని వేదము లందు విన బడునో యెవ్వని పరుని యపరినిగా కూడ (జీవాత్మగా పరమాత్మగా కూడ) బేర్కొందురో యెవ్వడు పరుడు పరమాత్మయునో యాదిత్యుల కధి నాదుడును దైత్యుల కంతకుడును నేవిభుడో యుగాంత మందంతకు దెవ్వడో యెవ్వడు లోకాంతకులకు కూడ నంతకుడో లోక సేతువుల కెవ్వడు సేతువో మేధ్యకర్ముల కెవ్వడు మేధ్యుడో (మేథ్యము = పవిత్రము) వేదము లెరింగిన వారి కెవ్వడెరుంగ తగిన వాడో సృష్టి హేతువు తైన వారికి గూడ నెవ్వడు సృష్టి బీజమో లేక ప్రభుశక్తి కలవాని కెవ్వడు ప్రభువో సౌమ్య ద్రవ్యముల కెవ్వడు సోముడో అగ్ని వర్చస్సుల కెవ్వడు అగ్నియో సర్వ లోకేశులగు శక్రులకు (ఇంద్రులకు) నీశ్వరుడో తపస్సులకు దపస్స్వ రూపుడో వినయ శీలురులలో నెవ్వడు వినయమో తేజశ్శాలుర లలో నెవ్వడు తేజస్సో.
కలహ శీలురులలో నెవ్వడు కలహమో గతి మంతులలో నెవడు గతియో యట్టి హరి పుడమి రవతరించెను. ఆకాశము నుండి వాయువు ప్రాణ వాయువు నుండి అగ్ని పుట్టినవి. ఆకాశము అగ్ని ప్రాణము ఈ మూడును విష్ణు రూపములే. రసము నుండి శోణితము, శోణితము నుండి మాంసము, మాంసము నుండి మేదస్సు, మేదస్సు నుండి (క్రొవ్వు) (హృదయస్థ మైన) యెముక, యెముక నుండి మజ్జ (ఎముకలలోని క్రొవ్వు), మజ్జ్య నుండి శుక్రము, శుక్రము నుండి రస నిర్మాణ క్రియచే గర్భము బుట్టును. అందు మొదటి భాగము అప్పులు (ఉదకము) అదే సౌమ్య రాశియని చెప్ప బడును. గర్భగత మగు ఊష్మము నుండి రెండవ రాశి పుట్టును. శుక్రము సోమాత్మకము ఆర్తవము (స్త్రీ శోణితము) అనలాత్మకము. అగ్ని సోమాత్మక మైన ఈ ద్రవ్యములు రసము ననుసరించి యేర్పడును. శశి పావతులు బీజములు. కఫ వర్గమునకు సంబంధించి నది శుక్రము (పురష వీర్యము) పిత్త వర్గము లోనిది స్త్రీ శోణితము. కఫమునకు స్థానము హృదయము. పిత్తమునకు స్థానము నాభి. దేహమద్య మందున్న హృదయము మనస్సు యుండుచోటు. నాభి కోష్ఠము నందు అగ్ని దేవుడున్నాడు. మనస్సు ప్రజాపతి. కఫము సోముడు. పిత్తమగ్ని. ఈ విధముగ నీ జగత్తు అగ్నీ సోమాత్మకము. ఇట్లు ఏర్పడెడి గర్భము వృద్ధి బొందిన గొలది పరమాత్మతో బాటు వాయువు శరీరము నందు బ్రవేశించును. ఆ వాయువు శరీర మందు ప్రాణము, అపానము, సమానము, ఉదానము, వ్యానము అను అయిదు తెరగు లయినది. ప్రాణ వాయువు పరమాత్మను బెంపొందించుచు హృదయ మందుండును. అపానము నాభి క్రింద భాగమున (గుద స్థానం) యుండును. ఉదానము కంఠ దేశము నందుండును. వ్యాన వాయువు శరీరమెల్ల వ్యాపించి యుండును. సమాన వాయువు నాభి యందుండును. ఇంద్రియ గోచరమై యీ భూతోత్పత్తి యీ వాయువుల వలననే కలుగును. వాయువు ఆకాశము నీరు భూమి తేజస్సు అను నీ పంచ భూతాంశ లింద్రియము లందు జేరినవై తమ తమ భాగములను నిర్వహించును. దేహము పార్థివమని యందురు. వాయువును ప్రాణ స్వరూప మందురు. శరీర మందున్న నవ రంధ్రములు (అవకాశములు) ఆకాశ మూలములు. జల భూతము వలన శరీర మందు రక్త శుక్రాది స్రావ మేర్పడును. కన్నులు జ్యోతి (తేజః) స్వరూపములు. మనస్సు వానికి యాత్మ రూపము. మనశ్శక్తి వలననే విషయాదులు ప్రవర్తితము లగును. ఈ విధముగ సనాతను డైన పురుషుడు పరమాత్మ సర్వ లోకములను సృజించెను.
నశించు స్వభావము గల నీ లోక మందు నశింపని పదార్థమగు విష్ణువు నర రూపము నెట్లు పొందెను. అని మా సందియము. విస్మయమును. ఉత్తమ గతి కేగు వారికి బరమ గతి యగు నీతడెట్లు మారవ శరీరి యయ్యెను? దేవతలు దైత్యులు గూడ నీ విషయము పర మాశ్చర్యముగా బేర్కొందురు. ఆ యాశ్చర్య కరమైన విష్ణువు యొక్క పుట్టుక వృత్తాంతము తెలుపుము. ఆయన మహా తేజస్సు. బల వీర్యములు ప్రసిద్ధములు. ఆయన చేష్ట యాశ్చర్యకరము. అట్టి విష్ణువు యొక్క తత్వ మిపుడు జెప్ప తగును. ఆ దేవుడు పురుషోత్తముడు దేవతల కష్టముల నెట్లు హరించెను. సర్వ వ్యాపకుడు సర్వ లోకేశ్వరుడు సర్వలోక సుఖ కరుడు సృష్ఠి స్థితిలయ కారుడు నగు జగన్నాథుడు శాశ్వతుడు. అంతము లేనివాడు. క్షయ వృద్ధులు లేనివాడు. పాప పుణ్య స్పర్శలేని వాడు. నిర్గుణుడు. సూక్ష్ముడు. వికార రహితుడు. నిరంజనుడు. విభుడు. నిత్యుడు. సత్తామాత్రుడు. అచలుడు నిర్మలుడు సర్వవ్యాపి నిత్య తృప్తుడు నిరాశ్రయుడు నైన యాతడు దేవతల యందు వైకుంఠ భావమును (నారాయణత్వం) మానవు లందు కృష్ణత్వమును నెట్లు పొందెను. కృతయుగ మందు విశుద్ధమైన హరిత్వమును సర్వేశ్వరుడగు నా భగవంతుని కర్మ గతిని దురవగాహ మగు గడచిన జరగ నున్న దానిని వినగోరు చున్నాము. భగవంతుడు స్వభావము చేత నవ్యక్తు డయ్యు వ్యక్త రూపమునంది యున్నాడు. ఈయన నారాయణు డయ్యు హరియను పేర అవతరించెను. బ్రహ్మ శక్రుడు(ఇంద్రుడు) రుద్రుడు ధర్ముడు (యముడు) శుక్రుడు గురుడు అయినాడు. తొలుత ప్రధానాత్మయై బ్రహ్మను సృజించెను. పురాణ పురుషు డగు నతడు పూర్వ కల్పమందు ప్రజాపతులను సృజించెను. అట్టి భగవంతుడు (షడ్గుణైశ్వర్య సంపన్నుడు) సర్వ వ్యాపకుడగు విష్ణువు సర్వ లోకేశ్వరుడు మర్త్య లోకమున యదుకుల మందు నెందులకు బ్రవేశించెను. తెలుపుము.
Summary of chapter 72 of the Brahma Purāṇa is as follows:
A systematic account of Hari's principal incarnations is given. The fish (Matsya), tortoise (Kūrma), boar (Varāha), Man-Lion (Narasiṃha), dwarf (Vāmana), Paraśurāma, Rāma, Kṛṣṇa, and Kalki are described. Each avatāra's specific mission — to restore cosmic order, defeat a particular demonic power, or teach a specific aspect of dharma — is briefly explained, providing context for the detailed Kṛṣṇa narrative that follows.