భాగవత మహా పురాణము
14 - భక్తియోగము - ధ్యాన విధి
ఉద్ధవ ఉవాచ ।
వదంతి కృష్ణ శ్రేయాంసి బహూని బ్రహ్మవాదినః ।
తేషాం వికల్పప్రాధాన్యముతాహో ఏకముఖ్యతా ॥
ఉద్ధవుడిట్లు పలికెను --- ఓ శ్రీకృష్ణా! వేదవేత్తలు శ్రేయస్సుయొక్క సాధనములను అనేకము చెప్పుచున్నారు. వాటిలో సందర్భానుసారముగా అన్నీ ముఖ్యమేనా? లేక ఒక్కటియే ముఖ్యమా?
భవతోదాహృతస్వామిన్ భక్తియోగోఽన పేక్షితః ।
నిరస్య సర్వతస్సంగం యేన త్వయ్యావిశేన్మనః ॥
ఓ ప్రభూ! నీవు ఇతరసాధనముల అపేక్ష లేని నిష్కామభక్తియోగమును ఉపదేశించితివి. దీనిచే మనస్సు సకలములైన ప్రాపంచిక విషయములయందు ఆసక్తిని విడిచి పెట్టి నీయందు లగ్నమగును.
శ్రీభగవానువాచ ।
కాలేన నష్ణా ప్రలయే వాణీయం వేదసంజ్ఞితా ।
మయాఽదౌ బ్రహ్మణే ప్రోక్తా ధర్మో యస్యాం మదాత్మకః ॥
శ్రీకృష్ణ భగవానుడిట్లు పలికెను --- వేదమనే పేరు గల ఈ ఉపదేశము కాలప్రభావముచే ప్రళయమునందు అదృశ్యమైనది. సృష్టికి ఆదియందు నేను దీనిని బ్రహ్మదేవునకు ఉపదేశించితిని. దీనియందలి ధర్మము నాయందు చిత్తమును లగ్నము చేయుటయే.
తేన ప్రోక్తా చ పుత్రాయ మనవే పూర్వజాయ సా ।
తతో భృగ్వాదయోఽగృహ్ణన్ సప్త బ్రహ్మమహర్షయః ॥
ఆ బ్రహ్మదేవుడు ఆ ధర్మమును పెద్ద కొడుకైన స్వాయంభువ మనువునకు ఉపదేశించెను. ఆయననుండి ఆ ఉపదేశమును భృగువు, మరీచి, అంగిరసుడు, పులస్త్యుడు, పులహుడు, అత్రి, క్రతువు అనే ప్రజాపతులైన ఏడురు మహర్షులు స్వీకరించిరి.
తేభ్యః పితృభ్యస్తత్పుత్రి దేవదానవగుహ్యకాః । మనుష్యాస్సిద్ధగంధర్వాస్సవిద్యాధరచారణాః।
కిం దేవాః కిన్నరా నాగా రక్షఃకింపురుషాదయః ॥
తండ్రులైన ఆ ప్రజాపతులనుండి వారి పుత్రులైన దేవతలు, దానవులు, యక్షులు, మానవులు, సిద్దులు, గంధర్వులు, విద్యాధరులు, చారణులు, దేవతలను పోలిన పాశ్చాత్యులు, కిన్నరులు, నాగులు, రాక్షసులు, కింపురుషులు, పితృదేవతలు మొదలగువారు ఆ ఉపదేశమును పొందిరి.
బహ్వ్య స్తేషాం ప్రకృతయో రజస్సత్త్వతమోభువః ।
యాభిర్భూతాని భిద్యంతే భూతానాం మతయస్తథా ।
యథాప్రకృతి సర్వేషాం చిత్రా వాచస్స్రవంతి హి ॥
వారి వారి స్వభావములు సత్త్వరజస్తమోగుణములనుండి పుట్టేవి గనుక పలు రకములుగా నుండును. ఆ స్వభావములను బట్టియే ప్రాణులు, వారి బుద్దులు పలు రకములుగానున్నవి. ఎవరి స్వభావమునకు తగ్గట్లుగా వారు వేదమును ప్రవచించుటయు ప్రసిద్ధమే గదా!
ఏవం ప్రకృతివైచిత్ర్యాద్భిద్యంతే మతయో నృణామ్ ।
పారంపర్యేణ కేషాంచిత్పాఖండమతయోఽపరే ॥
ఈ విధముగా స్వభావములు పలు రకములుగా నుండుటచే మానవుల బుద్దులు భిన్నముగా నున్నవి. కొందరు ఉపదేశపరంపరను బట్టి భిన్నమగు సాధనలను స్వీకరించుచుండగా, మరికొందరు వేదవిరుద్దమగు తలంపులను కలిగి ఉన్నారు.
మన్మాయామోహితధియః పురుషాః పురుషర్షభ ।
శ్రేయో వదంత్యనేకాంతం యథాకర్మ యథారుచి ॥
ఓ పురుషశ్రేష్టా! మానవుల బుద్ధులు నా మాయచే మోహితములైనవి. కావుననే, మానవులు తమ తమ కర్మసంస్కారములకు అభిరుచులకు తగ్గట్లుగా, శ్రేయస్సును గురించి పరిపరి విధములుగా చెప్పుచున్నారు.
ధర్మమేకే యశశ్చాన్యే కామం సత్యం దమం శమమ్ ।
అన్యే వదంతి స్వార్థం వా ఐశ్వర్యం త్యాగభోజనమ్ ।
కేచిద్యజ్ఞం తపో దానం ప్రతాని నియమాన్ యమాన్ ॥
ధర్మమే శ్రేయస్సాధనమని మీమాంసకులు చెప్పగా, కీర్తియని ఆలం కారికులు, కామమేనని వాత్స్యా యనుడు చెప్పిరి. సత్యము, ఇంద్రియ నిగ్రహము, మనోనిగ్రహము, యమములు (అహింసా-సత్య-అస్తేయ బ్రహ్మచర్య-అపరిగ్రహములు), నియమములు (శౌచ-సంతోష-తపస్స్వాధ్యాయ-ఈశ్వరప్రణిధానములు) శ్రేయస్సని యోగులు చెప్పగా, సంపదయే పురుషార్థమని కామందకాది రాజనీతిజ్ఞుల అభిప్రాయము. వేదమును ప్రక్కన బెట్టి భోగములననుభవించుటయే మేలని చార్వాకులు, తపస్సు, దానము, వ్రతములు శ్రేయస్సాధనములని పౌరాణికులు చెప్పిరి.
ఆద్యంతవంత ఏవైషాం లోకాః కర్మవినిర్మితాః ।
దుఃఖోదర్కాస్తమోనిష్ఠాః క్షుద్రానందాశ్శుచాఽర్పితాః॥
ధర్మము మొదలైన ఈ సాధనముల ఫలములు ఒక కాలములో ఆరంభమై ఇంకో కాలములో సమాప్తమయ్యేవి మాత్రమే. కర్మచే సంపాదించబడే ఈ ఫలములు దుఃఖమునందు, మోహమునందు పర్యవసించును. అల్పమైన ఆనందమునిచ్చే ఈ సాధనములు దుఃఖముచే వ్యాపించబడి యున్నవి.
మయ్యర్పితాత్మనస్సభ్య నిరపేక్షస్య సర్వతః ।
మయాఽఽత్మనా సుఖం యత్తత్కుతస్స్యాద్విషయాత్మనామ్ ॥
ఓ ఆర్యా! సర్వమునందు అపేక్ష లేకుండా నాయందు మనస్సును అర్పించినవానికి ఆత్మరూపుడనగు నాచే బ్రహ్మానందము కలుగును. ఇంద్రియభోగములయందు తగుల్కొన్న మనస్సు గలవానికి అది యెక్కడినుండి వచ్చును? (రాదు).
అకీంచనస్య దాంతస్య శాంతస్య సమచేతసః ।
మయా సంతుష్టమనసస్సర్వాసుఖమయా దిశః ॥
మనస్సును, ఇంద్రియములను జయించి, పరిగ్రహము లేకుండా, సుఖదుఃఖాది ద్వంద్వములలో సమచిత్తము కలిగి, నన్ను ధ్యానించుటచేతనే సంతోషముతో నిండిన మనస్సు గలవానికి దిక్కులు సుఖముతో నిండియుండును (ఎక్కడైనా ఆనందమే).
న పారమేష్ఠ్యం న మ హేంద్రధిష్ణ్యం
న సార్వభౌమం న రసాఽఽధిపత్యమ్ ।
న యోగసిద్ధరపునర్భవం వా మయ్యర్పి తాత్మేచ్ఛతి మద్వినాఽన్యత్ ॥
నాయందు సమర్పించబడిన మనస్సు గలవాడు నన్ను తప్ప, బ్రహ్మ పదవిని గాని, దేవేంద్రుని పదవిని గాని, ప్రపంచరాజ్యమును గాని, రసా తలముయొక్క ఆధిపత్యమును గాని, ఆణిమ మొదలైన యోగ సిద్దులను గాని, పునర్జన్మ లేని మోక్షమును గాని, ఇతరమును దేనినైననూ కోరడు.
న తథా మే ప్రియతమ ఆత్మయోనిర్న శంకరః ।
న చ సంకర్షణో న శ్రీర్నైవాత్మా చ యథా భవాన్ ॥
నాకు నీవు (భక్తుడు)_ ఎంతటి ప్రియతముడవో, అంతటి ప్రీతి స్వయంభువుడగు బ్రహ్మదేవుని (పుత్రుడు) పై, నా స్వరూపమైన శంకరునిపై, అన్న బలరామునిపై, భార్య లక్ష్మీదేవిపై, నాపై కూడ లేదు.
నిరపేక్షం మునిం శాంతం నిర్వైరం సమదర్శనమ్ ।
అనువజామ్యహం నిత్యం పూయేయేత్యంఘ్రి రేణుభిః ॥
భోగములయందు - అ పేక్ష, ప్రాణుల యెడల వైరము లేని భక్తుడు మననశీలుడు, శాంతస్వభావుడు అయి ఉండును. ఆతడు సర్వమునందు సమముగా ఉన్న ఈశ్వరుని దర్శించును. ఆతని పాదధూళికణములచే పవిత్రుడను కావాలని నేను ఆతని వెనుక నడచెదను.
నిష్కించనా మయ్యనురక్తచేతనశ్శాంతా మహాంతోఽఖిలజీవవత్సలాః ।
కామైరనాలబ్ధధియో జుషంతి యత్తన్నైర పేక్ష్యం న విదుస్సుఖం మమ ॥
పరిగ్రహము లేకుండా నాయందలి ప్రేమతో నిండిన మనస్సుతో శాంత ముగా ఉండే మహాత్ములు సకలప్రాణులయందు దయను కలిగియుందు రు. కామనలు వారి బుద్ధిని స్పృశించవు. వారు ఇతర పేక్ష లేకుండా సేవించే నా స్వరూపమైన ఆనందము ఇతరులకు తెలి సేది కాదు.
బాధ్యమానోఽపి మద్బక్తో విష యైరజితేంద్రియః ।
ప్రాయః ప్రగల్భయా భక్త్యా విషయైర్నాభిభూయతే ॥
ఒకచో జితేంద్రియుడు కాకపోవుటచే నా భక్తుని భోగములాకర్షించవచ్చును. కాని, తరచుగా ఆతడు వర్ధిల్లుతూ సమర్థ మైన భక్తి కారణముగా భోగ్యవిషయములచే పరాభూతుడు కాడు.
యథాఽగ్నిస్సుసమృద్దార్చిః కరోత్యేధాంసి భస్మసాత్ ।
తథా మద్విషయా భక్తిరుద్ధవైనాంసి కృత్స్నశః ॥
ఉద్దవా! బాగా ప్రజ్వరిల్లిన జ్వాలలు గల అగ్ని కట్టెలను బూడిదగా చేయును. అదే తీరున, నాపై భక్తి పాపములను పూర్తిగా నశింపజేయును.
న సాధయతి మాం యోగో న సాంఖ్యం ధర్మ ఉద్ధవ ।
న స్వాధ్యాయస్తపస్త్యాగో యథా భక్తిర్మమోర్జితా ॥
ఓ ఉద్దవా! నాపై వర్ధిల్లిన భక్తి నన్నే విధముగా వశము చేయునో ఆ విధముగా, యోగము, ప్రకృతిపురుష వివేకము, వేదవిహితకర్మాను ఫానము, వేదాధ్యయనము, తపస్సు, సన్న్యాసము కూడ చేయలేవు.
భక్త్యాఽ హమేకయా గ్రాహ్యశ్శ్రద్ధయాఽఽత్మా ప్రియస్సతామ్ ।
భక్తిః పునాతి మన్నిష్ఠా శ్వపాకానపి సంభవాత్ ॥
సత్పురుషులకు ప్రియమగు ఆత్మయైన నన్ను శ్రద్ద వలన కలిగే అనన్యభక్తి మాత్రమే వశము చేయగలదు. నాయందలి స్థిరమైన భక్తి పశుమాంసభక్షకులను కూడ జన్మదోషమునుండి పావనము చేయును.
ధర్మస్సత్యదయోపేతో విద్యా వా తపసాఽన్వితా ।
మద్భక్త్య పేతమాత్మానం న సమ్యక్ ప్రపునాతి హి ॥
సత్యము, దయలతో కూడిన ధర్మమైనా, తపస్సుతో కూడిన శాస్త్రాధ్యయనమైనా, నా భక్తి లేని అంతఃకరణమును బాగుగా పవిత్రము చేయజాలదు. ఇది నిశ్చయము.
కథం వినా రోమహర్షం ద్రవతా చేతసా వినా ।
వినాఽఽనందాశ్రుకలయా శుద్ద్యేద్భక్త్యా వినాఽఽశయః ॥
భక్తిచే మనస్సు కరిగి, గగుర్పాటు కలిగి, ఆనందముతో కన్నీరు ప్రవ హించును. ఇదేదీ లేకుండా అంతఃకరణము శుద్ధమగుట యెట్లు? (కాదు).
వాగ్గద్గదా ద్రవతే యస్య చిత్తం రుదత్యభీక్ ష్ణంహసతి క్వచిచ్చ ।
విలజ్జ ఉద్గాయతి నృత్యతే చ మద్భక్తియుక్తో భువనం పునాతి ॥
నా భక్తి గలవాని చిత్తము కరిగి వాక్కు గద్గదమగును. ఆతడు పలుమార్లు ఏడ్చును; ఒకప్పుడు నవ్వును. ఆతడు బిడియపడకుండా బిగ్గరగా గానము చేసి నాట్యమాడును. అట్టి నా భక్తునిచే లోకము పావనమగును.
యథాఽగ్నినా హేమ మలం జహాతి
ధ్మాతం పునస్స్వం భజతే స్వరూపమ్ ।
ఆత్మా చ కర్మానుశయం విధూయ మద్భక్తియోగేన భజత్యథో మామ్.
అగ్నిలో పుటము పెట్టిన బంగారము మాలిన్యమును విడిచి తనదైన ప్రకాశమును పొందును. అదే విధముగా, జీవుడు కూడ నిష్కామభక్తి యోగముచే కర్మవాసనను విడనాడి, వెంటనే నన్ను పొందును.
యథా యథాఽఽత్మా పరిమృజ్యతేఽసౌ మత్పుణ్యగాథాశ్రవణాభిధానైః,
తథా తథా పశ్యతి వస్తు సూక్ష్మం చక్షుర్యథైవాంజనసంప్రయుక్తమ్।
ఎంత ఎక్కువగా సాధకుడు నా పవిత్రగాథలను విని కీర్తించుటచే అంతః కరణమును శుద్దము చేసుకోనునో, అంత సరళముగా - అంజనము (మందు) వేసిన కన్నువలె -- సూక్ష్మమైన ఆత్మతత్త్వమును తెలియును.
విషయాన్ ధ్యాయతశ్చిత్తం విషయేషు విషజ్జతే ।
మామనుస్మరతశ్చిత్తం మయ్యేవ ప్రవిలీయతే ॥
విషయభోగముల గురించి ధ్యానించువాని చిత్తము వాటియందు గట్టిగా తగుల్కొనును. నన్నే ధ్యానించుట అభ్యసించినచో, చిత్తము నాయందే తల్లీనమగును.
తస్మాదసదభిధ్యానం యథా స్వప్నమనోరథాన్ ।
హిత్వా మయి సమాధత్స్వ మనో మద్భావభావితమ్ ॥
ప్రాపంచికవిషయములు కలవలె, మనస్సుయొక్క విలాసలు వలె అసత్యములు. కావున, వాటి చింతనమును విడిచి పెట్టుము. నాయందలి భక్తిచే మనస్సును శుద్ధము చేసి, నాయందు ఏకాగ్రము చేయుము.
స్త్రీణాం స్త్రీసంగినాం సంగం త్యక్త్వా దూరత ఆత్మవాన్।
క్షేమే వివిక్త ఆసీనశ్చింతయేన్మామతంద్రితః ॥
సాధకుడు ధైర్యము కలిగి సోమర్దనము లేకుండనుండవలెను. ఆతడు యువతుల సంగమును, యువతీప్రియుల సంగమును దూరము పెట్టవలెను. ఆతడు భయ హేతువులు లేని నిర్జనస్థానమునందు ఆసనము వేసి కూర్చుని నన్ను ధ్యానించవలెను.
న తథాఽస్య భవేత్ క్లేశో బంధశ్చాన్యప్రసంగతః ।
యోషీత్సంగాద్యథా పుంసో యథా తత్సంగిసంగతః ॥
వ్యక్తికి యువతుల సంగము వలన, యువతులతోడి సంగము గలవారి సంగము వలన ఏ విధమైన చిత్త క్లేశము, బంధము కూడ కలుగునో, ఆ విధముగా ఇతరములయందలి ఆసక్తి వలన కలుగదు.
ఉద్ధవ ఉవాచ ।
యథా త్వామరవిందాక్ష యాదృశం వా యదాత్మకమ్ ।
ధ్యాయేన్ముముక్షురేతన్మే ధ్యానం త్వం వక్తుమర్హసి ॥
ఉద్ధవుడిట్లు పలికెను --- పద్మములవంటి కన్నులు గల ఓ శ్రీకృష్ణా! నీవు నాకు ధ్యానమును గురించి చెప్పదగుదువు, ఏ విశేషణములతో, ఏ స్వరూపముతో కూడియున్న నిన్ను ధ్యానించవలెను ?
శ్రీభగవానువాచ ।
సమ ఆసన ఆసీనస్పమకాయో యథాసుఖమ్ ।
హస్తావుత్సంగ ఆధాయ స్యవాసాఽగ్రకృతేక్షణః ॥
శ్రీకృష్ణ భగవానుడిట్లు పలికెను --- సాధకుడు ఎగుడు దిగుడులు లేని ఆసనముపై సుఖముగా కూర్చుండి దేహమును నిటారుగా నుంచవలెను. చేతులను ఒడిలోనుంచుకొని, చూపును ముక్కు కొనపై నిలుపవలెను.
ప్రాణస్య శోధయేన్మార్గం పూరకుంభకరేచకైః ।
విపర్యయేణాపి శనైరభ్య సేన్నిర్జితేంద్రియః ॥
రేచకములను, రేచకకుంభకపూరకములను చేసి నాడీశోధన చేయవలెను. గాలిని నిండా లోనికి పీల్చుట పూరకము, గాలిని లోపల నిలిపి ఉంచుట అంతఃకుంభకము, గాలిని పూర్తిగా విడిచి పెట్టుట రేచకము, గాలిని బయటనే నిలిపి ఉంచుట బాహ్యకుంభకము.
హృద్యవిచ్ఛిన్నమోంకారం ఘంటానాదం బిసోర్ణవత్ ।
ప్రాణేశోదీర్య తత్రాథ పునస్సంవేశయేత్స్వరమ్ ॥
హృదయమునందు ఘంటానాదము వంటి ఓంకారము తాముడతడు. వలె సూక్ష్మముగా ఆరంభమై విడిచే గాలితో బాటు పైకి రావలెను. మరల ఆ ఓంకారమునందలి మకారమునందు నాదమును స్థిరము చేయవలెను.
ఏవం ప్రణవసంయుక్తం ప్రాణమేవ సమభ్య సేత్ ।
దశకృత్వస్త్రిషవణం మాసాదర్వాగ్జితానిలః ॥
ఈ విధముగా సాధకుడు ఓంకారముతో కూడిన ప్రాణాయామమును పదిసార్లు మూడు పూటలా చక్కగా నిశ్చయముగా అభ్యసించినచో, నెలకంటే ముందే ప్రాణమును జయించినవాడగును.
హృత్పుండరీకమంతఃస్థమూర్ధ్వనాలమధోముఖమ్ ।
ధ్యాత్వోర్ధ్వముఖమున్నిద్రమష్టపత్రం సకర్ణికమ్ ॥
కర్ణికాయాం న్య సేత్సూర్యసోమాగ్నీనుత్తరోత్తరమ్ ।
వహ్నిమధ్యే స్మరేద్రూపం మమైతద్ధ్యానమంగలమ్ ॥
దేహము లోపల హృదయము. పైకి తూడు, క్రిందికి ముఖము గల ముడుచుకున్న పద్మమును పోలియుండును. దానియందు పైకి ముఖము గల వికసించిన పద్మమును ధ్యానించవలేను. ఆ పద్మమునకు ఎనిమిది రేకులు, దుద్దు ఉండును. ఆ దుద్దునందు సూర్యుడు, సూర్యుని లోపల చంద్రుడు, ఆ లోపల అగ్ని ఉన్నట్లుగా ధ్యానించవలెను. అగ్ని మధ్యలో నా యీ (క్రింది) రూపమును ధ్యానించినచో, మంగళములు కలుగును.
సమం ప్రశాంతం సుముఖం దీర్ఘచారుచతుర్భుజమ్ ।
సుచారు సుందరగ్రీవం సుకపోలం శుచిస్మితమ్ ॥
శ్రీహరి రూపము పొందికగా, ప్రశాంతముగా, మిక్కిలి అందముగా నుండును. పొడవాటి నాలుగు చేతులు గల ఆయన మోము సుందరముగా నుండును. అందమైన మేడ, సుకుమారమైన. చెక్కిళ్లు గల ఆయన మోముపై చిరునవ్వు రాజిల్లును. అట్టి రూపమును ధ్యానించవలెను.
సమానకర్ణవిన్యస్తస్ఫురన్మకరకుండలమ్ ।
హేమాంబరం ఘనశ్యామం శ్రీవత్స శ్రీనికేతనమ్ ॥
శ్రీహరి పచ్చని వస్త్రమును దాల్చి, సమానమైన రెండు చెవులకు ప్రకా శించే మకరాకారపు కుండలములను పెట్టుకొనును. మేఘము వలె నల్లని ఆయన వక్షఃస్థలముపై శ్రీ అనే పుట్టుమచ్చను, లక్ష్మీదేవిని దాల్చును.
శంఖచక్రగదాపద్మవనమాలావిభూషితమ్ ।
నూపురైర్విలసత్పాదం కౌస్తుభప్రభయా యుతమ్ ॥
శంఖము, చక్రము, గద, పద్మము, వనమాలలను అలంకరించుకున్న శ్రీహరి పాదములు నూపురములతో ప్రకాశించును. ఆయన కౌస్తుభమాణిక్యమును ధరించును.
ద్యుమత్కిరీటకటకకటిసూత్రాంగదాయుతమ్ ।
సర్వాంగసుందరం హృద్యం ప్రసాదసుముఖేక్షణమ్ ।
సుకుమారమభిధ్యాయేత్సర్వాంగేషు మనో దధత్ ॥
ప్రకాశించే కిరీటము, హస్తాభరణములు, మొలత్రాడు, భుజపురులతో బాగా అలంకరించుకున్న శ్రీహరి సకలావయవములయందు సుందరుడు. మనోహరుడైన ఆయన కన్నులు అనుగ్రహించుటకు సుముఖముగానుండును. సుకుమారుడైన శ్రీహరియొక్క సకలావయవములంయదు మనస్సును నిలిపి ధ్యానించవలెను.
ఇంద్రియాణీంద్రియార్థేభ్యో మనసాఽఽకృష్య తన్మనః ।
బుద్ధ్యా సారథినా ధీరః ప్రణయేన్మయి సర్వతః ॥
వివేకవంతుడగు సాధకుడు మనస్సులో ఇంద్రియములను వాటియొక్క శబ్దాదివిషయములనుండి వెనుకకు మళ్లించవలెను. ఈ దేహమనే రథమునకు సారథి బుద్ధి. దానితో ఆ మనస్సును అన్ని వైపులనుండి ఆకర్షించి నాయందు స్థిరముగా నీలుపవలెను.
తత్సర్వవ్యాపకం చిత్తమాకృష్యైకత్ర ధారయేత్ ।
నాన్యాని చింతయేద్భూయస్సుస్మితం భావయేన్ముఖమ్ ॥
అందమైన చిరునగవు గల ముఖమనే ఒకే అవయవము నందు నిలుపవలెను. మరల ఇతరావయవములను ధ్యానించరాదు.
తత్ర లబ్ధపదం చిత్తమాకృష్య వ్యోమ్ని ధారయేత్ ।
తచ్చ త్యక్త్వా మదారోహో న కించిదపి చింతయేత్ ॥
ఆ ముఖమునందు స్థిరమైన మనస్సును అక్కడనుండి ఆకర్షించి ఆకాశమువంటి ఆత్మ చైతన్యమునందు నిలుపవలేను. ఆ విధముగా నాతో ఐక్యమును చెంది, సాధకుడా పైన దేనినైననూ సంకల్పించరాదు.
ఏవం సమాహితమతిర్మా మేవాత్మానమాత్మని ।
విచష్టే మయి సర్వాత్మన్ జ్యోతిర్జ్యోతిషి సంయుతమ్ ॥
ఈ విధముగా ఏకాగ్రమైన మనస్సు గల సాధకుడు ఆత్మరూపుడనగు నన్నే తనయందు దర్శించును. జ్యోతి మహాభూతమగు అగ్నిలో కలిసినట్లుగా, ఆతడు సర్వమునకు ఆత్మయగు నాయందు విలీనుడగును.
ధ్యానేనేత్థo సుతీవ్రేణ యుంజతో యోగినో మనః ।
సంయాస్యత్యాశు నిర్వాణం ద్రవ్యజ్ఞానక్రీయాభమః ॥
ఇతి శ్రీమద్భాగవతే మహాపురాణే ఏకాదశస్కంధే చతుర్దశోఽధ్యాయః॥
యోగి ఈ విధముగా తీవ్రముగా ధ్యానము చేసి మనస్సును ఏకాగ్రము చేయవలెను. ఆతనికి శీఘ్రముగా -- దేహమనే ద్రవ్యమే ఆత్మ, నేను కర్తను, జ్ఞాతృ-జ్ఞేయములు వేరు -- అనే భ్రమలు తొలగిపోవును.
శ్రీమద్భాగవతము ఏకాదశ స్కంధములో భక్తియోగధ్యానములను
వర్ణించే పదునాల్గవ అధ్యాయము ముగిసినది.
Summary of chapter 14 of the Bhāgavata Mahā Purana is as follows:
Uddhava inquired why various teachers recommend different paths for spiritual perfection—such as Karma, Jñāna, Yoga, or severe penance—and asked which path is truly supreme. Śrī Kṛshṇa clarified that while various Vaidika paths were revealed according to different human temperaments and material modes, **Bhakti-yoga** (pure devotional service) is the absolute, supreme, and most beloved path. Kṛshṇa declared that a heart purified by devotional love for Him cannot be captivated by material wealth or mystic powers. He then provided Uddhava with precise instructions on the method of meditating upon His divine four-armed form (*Dhyāna-yoga*) within the lotus of the heart.