Read Bhāgavata Mahā Purāṇa Eleventh Skanda in Telugu
శ్రీమద్భాగవత మహాపురాణంలోని ఏకాదశ స్కంధము పరమోచ్ఛమైన ఆధ్యాత్మిక తత్త్వాన్ని మరియు ‘ముక్తి’ అనే వైదిక సిద్ధాంతాన్ని ఆవిష్కరించే పవిత్ర చారిత్రాత్మక గ్రంథ భాగము. గంగా నదీ తీరాన శ్రీ శుకదేవ గోస్వామి పరీక్షిత్తు మహారాజుకు ఉపదేశించిన ఈ దివ్య స్కంధము, భూమిపై స్వయం భగవానుడైన శ్రీకృష్ణుని అవతార లీలల సమాప్తిని, యదువంశ ఉపసంహారాన్ని మరియు ఆయన తన ప్రియ భక్తుడైన ఉద్ధవునికి అందించిన మహోన్నత జ్ఞానబోధను (ఉద్ధవ గీత) యథార్థ విశ్వ చరిత్రగా వర్ణిస్తుంది.
ఈ ముప్పై ఒక్క అధ్యాయాలలో యదువంశపు రాజకుమారులకు బ్రాహ్మణుల నుండి లభించిన శాపము, నిమి మహారాజుకు నవయోగేంద్రులు బోధించిన భాగవత ధర్మము, దత్తాత్రేయుడు (అవధూత) ఇరవై నాలుగు మంది ప్రకృతి గురువుల నుండి పొందిన జ్ఞానము, భక్తి-జ్ఞాన-వైరాగ్యముల విశ్లేషణ, వర్ణాశ్రమ ధర్మములు, క్రియా యోగము, భిక్షు గీత, మరియు స్వయం భగవానుడైన శ్రీకృష్ణుడు తన దివ్య సుందర రూపంతో వైకుంఠ ధామానికి వేంచేసిన పరమపావన ఘట్టాలు అత్యంత సుదీర్ఘంగా, భక్తిరసభరితంగా వర్ణించబడ్డాయి.
The Bhāgavata declares: “Kṛshṇas tu bhagavān svayam” — Kṛshṇa is not a partial avatāra but Bhagavān himself. (source: Bhāgavata Mahā Purāṇa, 1st Skanda, Chapter 3)
This page is about the contents of and reading Eleventh Skanda of Bhāgavata Mahā Purāṇa. For general information about the Eleventh Skanda of Bhāgavata Mahā Purāṇa, please visit The Eleventh Skanda of Bhāgavata Mahā Purāṇa. For general information about the Bhāgavata Mahā Purāṇa, please visit Bhāgavata Mahā Purāṇa.
Read Śrīmad Bhāgavata Mahā Purāṇa Eleventh Skanda Online
Read Śrīmad Bhāgavata Mahā Purāṇa Eleventh Skanda in Telugu Online
అధ్యాయము 1 – యదువంశానికి బ్రాహ్మణుల శాపము
ఈ అధ్యాయంలో యదువంశ ఉపసంహారానికి దారితీసిన చారిత్రాత్మక సంఘటనలు వర్ణించబడ్డాయి. స్వయం భగవానుడైన శ్రీకృష్ణుడు భూదేవి భార హరణ సంకల్పాన్ని పూర్తి చేసిన తర్వాత, అజేయమైన శక్తి కలిగిన యాదవ వీరులు భూమిపై మిగిలిపోతే లోక సమతుల్యత దెబ్బతింటుందని భావించాడు. ద్వారాక సమీపంలో ఉన్న పిండారక క్షేత్రంలో విశ్వామిత్ర, అసిత, కణ్వ, దూర్వాస, నారదాది మహర్షులు వేంచేసి ఉండగా, యాదవ రాజకుమారులు పరిహాసంగా సాంబునికి గర్భవతి వేషం వేసి, ఈమెకు ఏ బిడ్డ జన్మిస్తుందో చెప్పమని మునులను కోరారు. వారి అహంకారాన్ని గ్రహించిన మహర్షులు తీవ్ర ఆగ్రహంతో, సాంబుడు యదువంశాన్ని నాశనం చేసే ఒక ఇనుప గదను (ముసలము) కంటాడని శపించారు. భయపడిన ఉగ్రసేన మహారాజు ఆ ఇనుప గదను పొడి చేసి సముద్రంలో విసిరివేయగా, ఒక చిన్న ఇనుప ముక్కను చేప మింగగా, మిగిలిన పొడి తీరంలో తుంగ గడ్డిగా మొలిచింది.
అధ్యాయము 2 – నిమి మహారాజు మరియు నవయోగేంద్రుల సంవాదము
ద్వారాకలో వసుదేవ మహారాజు తన గృహానికి వేంచేసిన దేవర్షి నారదుడిని సంసార బంధాల నుండి సులువుగా ముక్తి పొందే మార్గాన్ని వివరించమని ప్రార్థించాడు. నారద మహర్షి పూర్వకాలంలో విదేహ రాజైన నిమి మహారాజుకు, ఋషభదేవుని పుత్రులైన నవయోగేంద్రులకు (కవి, హరి, అంతరిక్ష, ప్రబుద్ధ, పిప్పలాయన, ఆవిర్హోత్ర, ద్రుమిల, చస, కరభాగనులకు) నడుమ జరిగిన చారిత్రాత్మక సంవాదాన్ని తెలిపాడు. ప్రథమ యోగేంద్రుడైన ‘కవి’ నిమి మహారాజుకు అత్యున్నతమైన ‘భాగవత ధర్మాన్ని’ ప్రబోధించాడు. మనస్సు, వాక్కు, కాయము, ఇంద్రియముల ద్వారా చేసే ప్రతీ కార్యాన్ని స్వయం భగవాన్ శ్రీకృష్ణునికి నిష్కామ అర్పణ చేయడమే భాగవత ధర్మమని, అది జీవునికి భయము, మోహముల నుండి తక్షణ విముక్తిని ఇస్తుందని వివరించాడు.
అధ్యాయము 3 – మాయా తత్త్వము మరియు గురు శరణాగతి
నిమి మహారాజు యజ్ఞసభలో రెండవ యోగేంద్రుడైన ‘హరి’ భగవానుని అజేయమైన ‘మాయా శక్తి’ స్వరూపాన్ని వర్ణించాడు. భగవానునితో ఉన్న నిత్య సంబంధాన్ని మరచిపోయిన జీవుడు మాయచేత ఏ విధంగా దేహాభిమానంలో చిక్కుకుని కర్మబంధాలలో తిరుగుతాడో వివరించాడు. మూడవ యోగేంద్రుడైన ‘అంతరిక్షుడు’ జీవుల జన్మమరణ చక్ర భ్రమణాన్ని వర్ణించాడు. నాల్గవ యోగేంద్రుడైన ‘ప్రబుద్ధుడు’ మాయను జయించే మార్గాన్ని ఉపదేశించాడు: వైదిక శాస్త్రాలలో నిష్ణాతుడై, భగవదనుభూతి కలిగిన సద్గురువును ఆశ్రయించి, సంపూర్ణ శరణాగతితో, తపస్సు, దయ, ఇంద్రియ నిగ్రహము మరియు శ్రీకృష్ణ సేవను ఆచరించడం ద్వారా మాత్రమే మాయాబంధనాల నుండి విముక్తి లభిస్తుందని స్పష్టం చేశాడు.
అధ్యాయము 4 – భగవానుని లీలావతారముల వర్ణన
నిమి మహారాజు విశ్వ కాలచక్రంలో ఆవిర్భవించిన భగవానుని వివిధ దివ్య అవతారాలను వర్ణించమని కోరగా, ఐదవ యోగేంద్రుడైన ‘ద్రుమిలుడు’ భగవానుని మహోన్నత అవతార లీలలను సంక్షేపంగా వర్ణించాడు. పురుషావతారాలు, బదరికాశ్రమంలో కామదేవుని జయించి ఇంద్రియ నిగ్రహాన్ని చాటిన నర-నారాయణ ఋషులు, హంసావతారము, వరాహ, మత్స్య, నృసింహ, వామన, పరశురామ, శ్రీరామచంద్ర మరియు స్వయం భగవాన్ శ్రీకృష్ణాది అవతారాలు ధర్మసంరక్షణార్థం, భక్తజనోద్ధరణార్థం ఎలా ఆవిర్భవించాయో వివరిస్తూ, భగవానుని గుణాలను లెక్కించడం బ్రహ్మాదులకు కూడా సాధ్యం కాదని తెలిపాడు.
అధ్యాయము 5 – యుగధర్మములు మరియు కలియుగ నామసంకీర్తన మహిమ
ఆరవ యోగేంద్రుడైన ‘ఆవిర్హోత్రుడు’ వైదిక కర్మకాండల నిగూఢ అంతరార్థాన్ని వివరించాడు. వేదాలు కామ్య యజ్ఞాలను విధించడం జీవులను క్రమంగా వైరాగ్య మార్గంలోకి మళ్ళించడానికేనని స్పష్టం చేశాడు. ఏడవ యోగేంద్రుడైన ‘కరభాజనుడు’ నాలుగు యుగాలలో భగవానుని స్వరూపాలు, వర్ణాలు మరియు పూజా విధానాలను వివరించాడు. కృతయుగంలో శ్వేతవర్ణంలో ధ్యానం ద్వారా, త్రేతాయుగంలో రక్తవర్ణంలో యజ్ఞాల ద్వారా, ద్వాపరయుగంలో శ్యామవర్ణంలో దేవతార్చన ద్వారా భగవానుడు ఆరాధించబడతాడని తెలిపాడు. కలియుగంలో భగవానుడు కృష్ణవర్ణాన్ని/సువర్ణవర్ణాన్ని కలిగి, దివ్య నామసంకీర్తన ద్వారా పండితులచే ఆరాధించబడతాడని, కావున సమస్త యుగాలలో కలియుగమే అత్యంత ధన్యమైనదని, కేవలం ‘శ్రీకృష్ణ నామసంకీర్తన’ ద్వారానే జీవుడు సులువుగా పరమపదాన్ని పొందుతాడని కీర్తించాడు.
అధ్యాయము 6 – దేవతల ప్రార్థనలు మరియు ఉద్ధవుని విన్నపము
నవయోగేంద్రుల దివ్య ఉపదేశాలను దేవర్షి నారదుని ద్వారా విన్న వసుదేవ దేవకులు పరమానందం పొందారు. ఆ సమయంలో బ్రహ్మదేవుడు, మహాదేవ శివుడు, దేవేంద్రుడు మొదలైన సమస్త దేవతలు ద్వారాకకు వేంచేసి, భగవాన్ శ్రీకృష్ణుని చరణారవిందాలకు ప్రణామాలుర్పించారు. భూభార హరణ సంకల్పం పూర్తయినందున, తమ దివ్య వైకుంఠ ధామానికి వేంచేయమని బ్రహ్మదేవుడు శ్రీకృష్ణుడిని ప్రార్థించాడు. భగవానుడు శాప ప్రభావంచే యాదవులు నిష్క్రమించిన అనంతరం తాను స్వధామానికి వేంచేస్తానని అభయమిచ్చాడు. ఇది తెలుసుకున్న శ్రీకృష్ణుని మంత్రి, పరమభక్తుడైన ‘ఉద్ధవుడు’ రహస్యంగా భగవానుని సమీపించి, విరహాన్ని తట్టుకోలేనని, తనను కూడా దివ్యధామానికి తీసుకువెళ్ళమని ప్రార్థించాడు.
అధ్యాయము 7 – అవధూత ఇరవై నాలుగు మంది గురువుల చరిత్ర
శ్రీకృష్ణుడు ఉద్ధవుడిని ఓదార్చుతూ, ఆయనకు సంన్యాస మార్గాన్ని ఉపదేశించి, భగవద్ధ్యానంతో లోక సంచారం చేయమని ఆదేశించాడు. వైరాగ్య తత్త్వాన్ని బోధించడానికి పూర్వకాలంలో యయాతి పుత్రుడైన యదు మహారాజుకు మరియు ఒక మహోన్నత ‘అవధూతకు’ (దత్తాత్రేయుడు) నడుమ జరిగిన చారిత్రాత్మక సంవాదాన్ని శ్రీకృష్ణుడు వర్ణించాడు. ఆ అవధూత తాను ప్రకృతిలోని ఇరవై నాలుగు వస్తువులను/ జీవులను గురువులుగా స్వీకరించి వైరాగ్యాన్ని పొందినట్లు తెలిపాడు: భూమి, వాయువు, ఆకాశము, జలము, అగ్ని, చంద్రుడు, సూర్యుడు, పావురము, కొండచిలువ, సముద్రము, మిడత, ఏనుగు, తేనెటీగ, తేనె తీసేవాడు, హరిణము, చేప, పింగళ అనే వేశ్య, కురరి పక్షి, బాలుడు, కన్య, బాణాలు చేసేవాడు, సర్పము, సాలెపురుగు, మరియు బొద్దింక (కీటకము).
అధ్యాయము 8 – అవధూత గురువుల ఉపదేశములు
శ్రీకృష్ణుడు అవధూత యదు మహారాజుకు తెలిపిన తదుపరి గురువుల పాఠాలను వివరించాడు. మిడత వెలుగుకు ఆకర్షితమై అగ్నిలో పడి నశించినట్లు, రూప మోహం నాశనానికి దారితీస్తుందని; చేప ఎర్ర రుచికి ఆశపడి గాలానికి చిక్కుకున్నట్లు, జిహ్వ చాపల్యం బంధనానికి కారణమవుతుందని తెలిపాడు. అలాగే విదేహ నగరంలో నివసించిన ‘పింగళ’ అనే వేశ్య వృత్తాంతాన్ని వివరించాడు. ధనవంతులైన ప్రియుల కోసం ఎదురుచూసి తీవ్ర నిరాశకు గురైన పింగళకు హఠాత్తుగా వైరాగ్యం కలిగి, ప్రాపంచిక పురుషులందరూ దుఃఖకారకులని, హృదయస్థుడైన భగవాన్ శ్రీకృష్ణుడే ఏకైక నిజమైన పతి అని గ్రహించి సంపూర్ణ శరణాగతితో ప్రశాంతతను పొందింది.
అధ్యాయము 9 – అవధూత తత్త్వ సమాప్తి
అవధూత మిగిలిన గురువుల నుండి నేర్చుకున్న దివ్య పాఠాలను ముగించాడు: కురరి పక్షి మాంసపు ముక్కను విడిచిపెట్టగానే ఇతర పక్షుల దాడి నుండి ప్రశాంతత పొందినట్లు, పరిగ్రహాన్ని (సంపదలను) త్యజించడం శాంతిని ఇస్తుందని; ధాన్యం దంచే కన్య చేతికి ఒక్క గాజు మాత్రమే ఉన్నప్పుడు శబ్దం రానట్లు, ఏకాంత సాధనయే ఆధ్యాత్మిక సమాధికి మూలమని; బాణాలు చేసేవాడు తన పనిలో మునిగి రాజు ఊరేగింపును కూడా గమనించనట్లు, ఏకాగ్ర ధ్యానం అవసరమని; సాలెపురుగు తన నుండి దారాన్ని తీసి మరల ఉపసంహరించుకున్నట్లు, భగవానుడు సృష్టిని ప్రకటించి ఉపసంహరించుకుంటాడని వివరించాడు. ఈ విధంగా సమస్త ప్రకృతి నుండి వైరాగ్యాన్ని నేర్చుకోవచ్చని అవధూత ప్రబోధించాడు.
అధ్యాయము 10 – బద్ధ-ముక్త జీవుల లక్షణములు
శ్రీకృష్ణుడు ఉద్ధవునికి దేహాత్మ బుద్ధితో బంధించబడిన ‘బద్ధ జీవునికి’ మరియు ఆత్మజ్ఞానంతో విడుదల పొందిన ‘ముక్త జీవునికి’ నడుమ ఉన్న వ్యత్యాసాన్ని బోధించాడు. ఆత్మ నిత్య పవిత్రమైనదని, దేహేంద్రియ మనస్సుల కంటే విలక్షణమైనదని తెలపాడు. ఒకే వృక్షంపై ఉన్న రెండు పక్షులలో ఒక పక్షి (జీవాత్మ) కర్మఫలాలను అనుభవిస్తుంటే, రెండవ పక్షి (పరమాత్మ) కేవలం సాక్షిగా చూస్తున్నట్లు హృదయస్థుడైన భగవానుడు ప్రకాశిస్తాడని వివరించాడు. ముక్త జీవుడు దేహంలో ఉన్నప్పటికీ త్రిగుణాల వికారాలకు అంటకుండా, కర్మఫలాల పట్ల ఉదాసీనంగా ఉంటాడని ప్రబోధించాడు.
అధ్యాయము 11 – సాధు లక్షణములు మరియు భక్తియోగ మహిమ
శ్రీకృష్ణుడు పవిత్ర సాధువు (భక్తుడు) కలిగి ఉండే ముప్పై రెండు దివ్య గుణాలను వివరించాడు: దయ, అహింస, సత్యము, శుచి, తపస్సు, దమము, శాంతి, నమ్రత, మరియు భగవచ్చరణాగతి మొదలైన గుణాలను వర్ణించాడు. కేవలం శుష్క వేద విచారణ లేదా తపస్సుల కంటే భగవద్భక్తుల సాంగత్యంలో (సాధుసంగము) ఆచరించే నిష్కామ ‘భక్తియోగమే’ సంసార సాగరాన్ని దాటడానికి అత్యుత్తమ మార్గమని శ్రీకృష్ణుడు స్పష్టం చేశాడు.
అధ్యాయము 12 – సాధుసంగ వైభవము మరియు ఏకాంత భక్తి
శ్రీకృష్ణుడు ఉద్ధవునితో సాధుసంగము సమస్త ఐహిక బంధాలను క్షణంలో దగ్ధం చేసే అమోఘ శక్తి కలిగి ఉందని ప్రబోధించాడు. బృందావన గోపికలు, వ్రజవాసులు, పశుపక్షాదులు, మరియు పూర్వంలో అసురులైన ప్రహ్లాద, బలి, విభీషణాదులు వేద పండితులు కాకపోయినప్పటికీ, కేవలం నిష్కామ భక్తి మరియు సాధుసంగము ద్వారానే సర్వోన్నత దివ్య పదాన్ని పొందారని గుర్తుచేశాడు. సమస్త నియమ కర్మలను త్యజించి, సంపూర్ణ హృదయంతో తన శ్రీచరణాలను ఆశ్రయించమని భగవానుడు ఆదేశించాడు.
అధ్యాయము 13 – హంసావతార ప్రబోధము
ఇంద్రియాలు నిరంతరం విషయ సుఖాల వైపు పరుగులు తీస్తుండగా, మనస్సును విషయాల నుండి ఎలా విడిపించాలని ఉద్ధవుడు ప్రశ్నించాడు. సమాధానంగా శ్రీకృష్ణుడు తాను పూర్వంలో ‘హంసావతారము’గా ఆవిర్భవించిన చారిత్రాత్మక ఘట్టాన్ని తెలిపాడు. బ్రహ్మదేవుని మానస పుత్రులైన సనకాది మునులు మనస్సు-విషయాల సంబంధాన్ని త్యజించే మార్గాన్ని అడుగగా, బ్రహ్మదేవుడు ధ్యానించగా భగవానుడు దివ్య హంస రూపంలో ప్రత్యక్షమై ఉపదేశించాడు: మనస్సు మరియు విషయాలు రెండూ త్రిగుణాల కార్యాత్మక రూపాలని, ఆత్మ గుణాతీతమైనదని తెలిపాడు. బుద్ధిని పరమాత్మ యందు నిలపడం ద్వారా మనస్సు సహజంగా విషయ సుఖాల నుండి విముక్తమవుతుందని బోధించాడు.
అధ్యాయము 14 – భక్తియోగ ప్రాశస్త్యము మరియు ధ్యాన విధానము
వివిధ గురువులు కర్మ, జ్ఞాన, యోగ, తపస్సులలో వేర్వేరు మార్గాలను ఎందుకు శ్రేష్ఠమని చెబుతారని ఉద్ధవుడు అడుగగా, శ్రీకృష్ణుడు మానవుల వివిధ స్వభావాలను బట్టి వేదాలు వివిధ మార్గాలను చూపినప్పటికీ, ‘భక్తియోగమే’ అత్యున్నతమైనది మరియు తన ప్రియమైన మార్గమని స్పష్టం చేశాడు. భక్తిచే పవిత్రమైన హృదయాన్ని ఐహిక సంపదలు గానీ, అష్టసిద్ధులు గానీ ఆకర్షించలేవని తెలిపాడు. అనంతరం హృదయ కమలంలో చతుర్భుజ దివ్య సుందర శ్రీకృష్ణ రూపాన్ని ధ్యానించే సమాధి యోగ విధానాన్ని ప్రబోధించాడు.
అధ్యాయము 15 – అష్టసిద్ధుల తత్త్వము
శ్రీకృష్ణుడు యోగ సాధన ద్వారా లభించే అణిమ, మహిమ, లఘిమ, ప్రాప్తి, ప్రాకామ్యము మొదలైన అష్ట సిద్ధులను, పది గౌణ సిద్ధులను వివరంగా వర్ణించాడు. అయితే ఈ సిద్ధులన్నీ సాధకుని ఆధ్యాత్మిక ప్రగతికి, భక్తియోగ సాధనకు విఘ్నాలని భగవానుడు హెచ్చరించాడు. నిజమైన భక్తుడు ఈ సిద్ధులను తృణప్రాయంగా భావించి, కేవలం భగవానుని దివ్య చరణారవింద సేవనే పరమ సిద్ధ్యాత్మక ఫలంగా స్వీకరిస్తాడని ప్రకటించాడు.
అధ్యాయము 16 – భగవద్విభూతులు (విభూతి యోగము)
కురుక్షేత్రంలో అర్జునుడు అడిగినట్లే, ఉద్ధవుడు కూడా విశ్వంలో భగవానుని ప్రధాన దివ్య విభూతులను వివరించమని కోరాడు. శ్రీకృష్ణుడు తాను సమస్త జీవుల అంతర్యామియైన పరమాత్మనని తెలుపుతూ: సృష్టికర్తలలో బ్రహ్మను, పవిత్రం చేసేవాటిలో వాయువును, నదులలో గంగను, ఆయుధాలలో సుదర్శన చక్రాన్ని, పర్వతాలలో మేరువును, ఋషులలో భృగువును, దేవతలలో ఇంద్రుడిని, అక్షరాలలో ‘అ’కారాన్ని, మంత్రాలలో గాయత్రిని తన దివ్య విభూతులుగా వర్ణించాడు. విశ్వంలో ఏ వస్తువులోనైనా అపార శక్తి, సౌందర్యము, తేజస్సు ఉంటే అది తన తేజో అంశగా గ్రహించమని తెలిపాడు.
అధ్యాయము 17 – వర్ణాశ్రమ ధర్మములు – బ్రహ్మచర్య ఆశ్రమము
ఉద్ధవుని కోరిక మేరకు శ్రీకృష్ణుడు మానవ సమాజ శ్రేయస్సు కొరకు ఏర్పరిచిన వైదిక ‘వర్ణాశ్రమ ధర్మాలను’ వివరించాడు. నాలుగు వర్ణములు (బ్రాహ్మణ, క్షత్రియ, వైశ్య, శూద్ర) మరియు నాలుగు ఆశ్రమములు (బ్రహ్మచర్య, గృహస్థ, వానప్రస్థ, సంన్యాస) తన విరాట్ రూప అంగాల నుండి ఆవిర్భవించాయని తెలిపాడు. గురుకులంలో నివసించే బ్రహ్మచారి పాటించవలసిన శమదమాలు, గురుసేవ, నిష్ఠావంతమైన బ్రహ్మచర్య వ్రతము, మరియు వేదాధ్యయన నియమాలను వివరంగా ఉపదేశించాడు.
అధ్యాయము 18 – వానప్రస్థ మరియు సంన్యాస ఆశ్రమ ధర్మములు
శ్రీకృష్ణుడు వానప్రస్థ మరియు సంన్యాస ఆశ్రమ ధర్మాలను వర్ణించాడు. వానప్రస్థుడు అడవులలో నివసిస్తూ తీవ్ర తపస్సు చేయాలని తెలిపాడు. సంన్యాస ఆశ్రమాన్ని స్వీకరించినవాడు సమస్త ఐహిక మమకారాలను, కుటుంబ బంధాలను త్యజించి, ప్రశాంత మనస్సుతో, సమదర్శనంతో భగవద్ధ్యానం చేస్తూ లోక సంచారం చేయాలని బోధించాడు. పరిపూర్ణ జ్ఞానియైన ‘పరమహంస’ బాహ్య ఆశ్రమ చిహ్నాలను దాటి, హృదయపూర్వక నిష్కామ భక్తిలో ఎలా నిలుస్తాడో వివరించాడు.
అధ్యాయము 19 – జ్ఞాన-వైరాగ్య-భక్తుల స్వరూపము
శ్రీకృష్ణుడు నిజమైన జ్ఞానము, విజ్ఞానము, వైరాగ్యము మరియు సద్గుణాల నిర్వచనాలను అందించాడు. సమస్త పరిణామాల వెనుక ఉన్న ఏకైక పరబ్రహ్మమును దర్శించడమే జ్ఞానమని, ఆత్మసాక్షాత్కార అనుభూతియే విజ్ఞానమని తెలిపాడు. విషయ సుఖాల పట్ల అసంగత్వమే నిజమైన తపస్సని, ప్రాణుల రక్షణయే దానమని, మనోనిగ్రహమే బలమని, మరియు తన యందు ఉన్న భక్తియే నిజమైన ధనమని భగవానుడు పునర్నిర్వచించాడు.
అధ్యాయము 20 – త్రిమార్గములు (కర్మ, జ్ఞాన, భక్తి యోగములు)
శ్రీకృష్ణుడు వైదిక విధానంలోని మూడు ప్రధాన మార్గాలను నిరూపించాడు: కర్మఫలాలపై ఆసక్తి ఉన్నవారికి కర్మయోగము, విషయాల పట్ల విరక్తి కలిగి విచారణ చేసేవారికి జ్ఞానయోగము, మరియు తన లీలలను వినడంలో శ్రద్ధ కలిగిన భాగ్యవంతులకు భక్తియోగము నిర్దేశించబడ్డాయని తెలిపాడు. మానవ జన్మ అత్యంత అరుదైన నౌక వంటిదని, సద్గురువు దానికి సునిశిత నౌకాధిపతి అని, వేద జ్ఞానం అనుకూల వాయువు అని వర్ణించాడు. భక్తియోగ సాధకుడు పొరపాటున చిన్న పొరపాటు చేసినప్పటికీ, భక్తి యొక్క పావన శక్తి ఆ పాపాన్ని దగ్ధం చేస్తుందని అభయమిచ్చాడు.
అధ్యాయము 21 – గుణ-దోష విచారము
వైదిక శాస్త్రాలలో చెప్పబడిన పవిత్రత, అపవిత్రత (గుణ-దోష) సిద్ధాంతాలను శ్రీకృష్ణుడు వివరించాడు. కాలము, దేశము, వస్తువులు, వాక్కు, మరియు కర్మల పవిత్రత మానవ సమాజంలో ధర్మాన్ని నిలబెట్టడానికే శాసించబడ్డాయని తెలిపాడు. అయితే భగవత్సేవకు అర్పించబడిన ప్రతీది పరమ పవిత్రమవుతుందని, భగవద్విముఖతయే సమస్త దోషాలకు మూలకారణమని స్పష్టం చేశాడు.
అధ్యాయము 22 – సాంఖ్య తత్త్వము మరియు తత్త్వ సంఖ్యలు
వివిధ మునులు సృష్టి తత్త్వాల సంఖ్యను (3 నుండి 28 వరకు) వేర్వేరుగా ఎందుకు చెబుతారని ఉద్ధవుడు అడుగగా, శ్రీకృష్ణుడు సమస్త కార్యకారణ తత్త్వాలు ఒకదానిలో ఒకటి అంతర్భాగమై ఉన్నందున ఆ సంఖ్యలన్నీ సరైనవేనని వివరించాడు. ప్రాచీన సాంఖ్య తత్త్వాన్ని వివరిస్తూ, అవ్యక్త ప్రకృత్యవస్థ కాలక్షోభంచే మహత్తత్త్వము, అహంకారము, పంచ తన్మాత్రలు, దశేంద్రియాలు, మనస్సు, పంచభూతాలుగా ఎలా పరిణామం చెందిందో తెలిపాడు. ఆత్మ ఈ ఇరవై నాలుగు ప్రాకృతిక తత్త్వాల కంటే నిత్య విలక్షణమైనదని నిరూపించాడు.
అధ్యాయము 23 – భిక్షు గీత (అవంతి బ్రాహ్మణుని చరిత్ర)
శత్రువుల అవమానాలను, శారీరక కష్టాలను భక్తుడు ఎలా సహించాలో బోధించడానికి శ్రీకృష్ణుడు అవంతి దేశానికి చెందిన ఒక తీవ్ర లోభియైన ధనిక బ్రాహ్మణుని చారిత్రాత్మక కథను తెలిపాడు. సమస్త ధనాన్ని దొంగలు, బంధువులు దోచుకోగా పశ్చాత్తాపపడిన ఆ బ్రాహ్మణుడు త్రిదండ సంన్యాసాన్ని స్వీకరించాడు. బిచ్చమెత్తుకుంటున్న ఆయనను దుష్టులు నిందించి, ఉమ్మివేసి హింసించినప్పటికీ, ఆయన పరమ శాంతితో ప్రసిద్ధమైన ‘భిక్షు గీతాన్ని’ (భాగవతం 11.23.42–57) గానం చేశాడు. తన సుఖదుఃఖాలకు మనుషులు గానీ, దేవతలు గానీ, గ్రహాలు గానీ, కర్మ గానీ కారణం కాదని, కేవలం తన ‘మనస్సు’ మాత్రమే కారణమని గ్రహించి, మనస్సును శ్రీకృష్ణుని యందు నిలిపి ముక్తిని పొందాడు.
అధ్యాయము 24 – సృష్టి మరియు ప్రళయ క్రమము
శ్రీకృష్ణుడు బ్రహ్మాండ సృష్టి మరియు మహాప్రళయ క్రమాన్ని వర్ణించాడు. సృష్టి ఆరంభంలో భగవానుని ఈక్షణంచే ప్రకృత్యవస్థ క్షోభించి విశ్వం ఆవిర్భవించగా, ప్రళయకాలంలో పృథ్వి నీటిలో, నీరు అగ్నిలో, అగ్ని వాయువులో, వాయువు ఆకాశంలో, ఆకాశం అహంకారంలో, అహంకారం మహత్తత్త్వంలో, మహత్తత్త్వం అవ్యక్త ప్రకృతిలో విలీనమై చివరకు భగవానునిలో ఐక్యమవుతాయని వివరించాడు. ఈ అనిత్యతను గ్రహించడం ద్వారా జీవునికి సంపూర్ణ వైరిక్తత లభిస్తుంది.
అధ్యాయము 25 – త్రిగుణముల వర్ణన మరియు విజయం
శ్రీకృష్ణుడు త్రిగుణాలైన సత్త్వ, రజస్, తమస్సుల స్వభావాలను, లక్షణాలను విశ్లేషించాడు. సత్త్వగుణం శాంతిని, జ్ఞానాన్ని, ధర్మాన్ని ఇస్తుందని; రజోగుణం కామాన్ని, తృష్ణను, కర్మసంగత్వాన్ని ఇస్తుందని; తమోగుణం అజ్ఞానాన్ని, ఆలస్యాన్ని, నిద్రను ఇస్తుందని తెలిపాడు. ఆహారము, కర్మ, దేశము, శ్రద్ధ, సుఖము త్రిగుణాలను బట్టి ఎలా మారతాయో వివరించాడు. తమస్సును రజస్సుచేత, రజస్సును సత్త్వముచేత జయించి, చివరకు సత్త్వగుణాన్ని కూడా త్యజించి భక్తియోగం ద్వారా ‘గుణాతీత’ దివ్య పదాన్ని పొందాలని ఆదేశించాడు.
అధ్యాయము 26 – ఐలుని (పురూరవుని) వైరాగ్య గాథ
ఊర్వశి విరహంతో పిచ్చివాడైన ఐలుడు (పురూరవుడు) కాలక్రమంలో పొందిన జ్ఞానోదయాన్ని శ్రీకృష్ణుడు వర్ణించాడు. స్త్రీ మోహం, విషయ సుఖాలు కేవలం అజ్ఞాన జనితములని గ్రహించిన ఐలుడు, దుస్సంగాన్ని (చెడు సాంగత్యం) త్యజించి, సజ్జనుల సాంగత్యాన్ని (సాధుసంగము) ఆశ్రయించడమే ముక్తికి మార్గమని గ్రహించి భగవానుడిని పొందాడో వివరించాడు.
అధ్యాయము 27 – క్రియా యోగము మరియు దేవతార్చన విధానము
ఉద్ధవుడు వైదిక దేవతార్చన (విగ్రహారాధన/క్రియా యోగము) విధానాన్ని వివరించమని కోరాడు. శ్రీకృష్ణుడు వైదిక, తాంత్రిక, మిశ్రమ విధానాలలో విగ్రహారాధన చేసే మార్గాన్ని తెలిపాడు. శిల, దారువు (కర్ర), లోహము, మృత్తిక (మట్టి), చిత్రపటము, సైకతము (ఇసుక), మనస్సు, మరియు రత్నము అనే ఎనిమిది రకాల దివ్య మూర్తులను అష్టద్రవ్యాలుగా వివరించాడు. విగ్రహ ప్రతిష్ఠ, స్నానము (అభిషేకము), అలంకారము, ధూప దీప నైవేద్య సమర్పణల నియమాలను తెలుపుతూ, పూజలో ప్రధానమైనది అనన్య శ్రద్ధాభక్తులేనని స్పష్టం చేశాడు.
అధ్యాయము 28 – పరమార్ధ తత్త్వము మరియు ఆత్మజ్ఞానము
శ్రీకృష్ణుడు అద్వైత ఆత్మజ్ఞాన సారాన్ని ఉపదేశించాడు. జగత్తులోని సుఖదుఃఖాలు, మానావమానాలు, ద్వంద్వాలన్నీ మాయాజనిత స్వప్నసమానములని తెలిపాడు. స్వప్నంలో పులిని చూసి భయపడినట్లే, దేహాభిమానం వల్ల జీవుడు దుఃఖిస్తాడని వివరించాడు. వివేకంతో, బుద్ధితో దేహేంద్రియాల కంటే విలక్షణమైన నిత్య ఆత్మను దర్శించి, ద్వంద్వాలను అధిగమించి బ్రహ్మీస్థితిలో నిలవాలని బోధించాడు.
అధ్యాయము 29 – ఉద్ధవునికి ఆఖరి సందేశము మరియు బదరికాశ్రమ ప్రయాణము
శ్రీకృష్ణుడు ఉద్ధవునికి అత్యంత సరళమైన, మహోన్నతమైన ఆధ్యాత్మిక సాధనను ఉపదేశించాడు: సమస్త జీవులలో—బ్రాహ్మణుడు, చండాలుడు, పశువు, పక్షి, చెట్టు అనే తేడా లేకుండా—సాక్షాత్తు స్వయం భగవాన్ శ్రీకృష్ణుడే నివసిస్తున్నాడని భావించి సర్వ ప్రాణులకు నమస్కరించాలని తెలిపాడు. ఈ సమదర్శనము అహంకారాన్ని, ఈర్ష్యను నశింపజేస్తుందని ప్రబోధించాడు. పరమానందంతో ఉద్ధవుడు కృష్ణుని పాదాలపై పడి, భగవానుని శ్రీపాదుకలను శిరస్సుపై ఉంచుకుని, ఆయన ఆదేశం ప్రకారం దివ్య తత్త్వాన్ని వ్యాప్తి చేయడానికి పవిత్ర బదరికాశ్రమానికి పయనమయ్యాడు.
అధ్యాయము 30 – యదువంశ పరిసమాప్తి
ఉద్ధవుని నిష్క్రమణానంతరం ద్వారాకలో ఉత్పాతాలు పెరిగాయి. శ్రీకృష్ణుడు యాదవ వీరులను, పెద్దలను పవిత్ర సముద్ర తీరమైన ‘ప్రభాస క్షేత్రానికి’ వెళ్ళి పాపపరిహారార్థం పూజలు చేయమని ఆదేశించాడు. प्रभाస తీర్థానికి చేరుకున్న యాదవ వీరులు స్నానాలు చేసి దానాలు చేశారు. అయితే దైవేచ్ఛచే వారు ‘మారు’ అనే దివ్య మద్యపానం చేసి తీవ్ర మత్తులో మునిగిపోయారు. పాత వై㑯ాల వల్ల సాత్యకి, కృతవర్మ, ప్రద్యుమ్న, సాంబాది వీరుల నడుమ భయంకరమైన కలహం రేగింది. సముద్ర తీరాన ఉన్న తుంగ గడ్డిని పీకగా, మహర్షుల శాప ప్రభావంచే అవి భయంకరమైన ఇనుప గదలుగా మారిపోయాయి. యాదవ వీరులు ఒకరినొకరు కొట్టుకుని శ్రీకృష్ణుని కన్నుల ముందే సంపూర్ణంగా నశించిపోయారు.
అధ్యాయము 31 – శ్రీకృష్ణ భగవానుని పరమధామ ప్రాప్తి
యాదవ వంశ నిష్క్రమణను చూసిన బలరాముడు సముద్ర తీరాన యోగసమాధిలో నిలిచి, తన ముఖం నుండి శ్వేతనాగాన్ని (అనంతశేషుడు) వెలువరించి స్వధామానికి వేంచేశాడు. అనంతరం స్వయం భగవాన్ శ్రీకృష్ణుడు ప్రభాస అడవిలోకి వెళ్ళి, రావిచెట్టు (పిప్పల వృక్షం) కింద ప్రశాంతంగా ఆసీనుడై, తన ఎడమ శ్రీచరణాన్ని కుడి తొడపై ఉంచుకున్నాడు. ‘జార అనే వేటగాడు’ (పూర్వంలో వాలి, కాలస్వరూపుడు) కృష్ణుని ప్రకాశించే శ్రీచరణాన్ని లేడి ముఖంగా పొరబడి, కంసుని గద ముక్కతో చేసిన వింటిబాణాన్ని కృష్ణుని అడుగున కొట్టాడు. పరుగున వచ్చిన వేటగాడు తన తప్పును తెలుసుకుని కృష్ణుని పాదాలపై పడి క్షమించమని వేడుకున్నాడు. కృష్ణుడు ఆయనను ఓదార్చి దివ్య లోకాలకు పంపాడు.
తక్షణమే శ్రీకృష్ణుని దివ్య దేహం నుండి అద్భుతమైన సువర్ణ తేజస్సు వెలువడి సమస్త లోకాలను ప్రకాశింపజేసింది. ఆకాశంలో బ్రహ్మాది దేవతలు, గంధర్వులు, మునులు పూలవాన కురిపిస్తుండగా, మృణ్మయ దేహాన్ని విడిచిపెట్టకుండా తన స్వంత దివ్య సుందర రూపంతో (సచ్చిదానంద విగ్రహము) స్వయం భగవాన్ శ్రీకృష్ణుడు నేరుగా తన నిత్య వైకుంఠ ధామానికి వేంచేశాడు. దారుకుడు ద్వారాకకు వెళ్ళి అర్జునునికి వర్తమానం అందించగా, అర్జునుడు మిగిలిన స్త్రీలను, వృద్ధులను హస్తినాపురానికి చేర్చాడు; వెనుక ద్వారాకా నగరం సముద్రంలో మునిగిపోవడంతో ఒక మహోన్నత చారిత్రాత్మక యుగం ముగిసింది.