Read Vāmana Purāṇa in Telugu
వామన మహాపురాణము అష్టాదశ మహాపురాణములలో చతుర్దశ పురాణముగా విరాజిల్లుచున్నది. ఇది పదివేల శ్లోకముల దివ్య సంపుటితో బ్రహ్మాండ వైభవమును, ధర్మ రహస్యములను సవివరముగా ఉపదేశించుచున్నది. ఈ పవిత్ర గ్రంథము వ్యాస మహర్షి ప్రణీతమై, పూర్వ కాలమున బ్రహ్మర్షి పులస్త్యుడు నారద మహర్షికి ఉపదేశించిన దివ్య సంవాద రూపములో సాగుతుంది. పురాణ లక్షణములైన సర్గము, ప్రతిసర్గము, వంశము, మన్వంతరము, వంశానుచరితములను సంపూర్ణముగా కలిగియున్న ఈ దివ్య గ్రంథము వైష్ణవ శైవ శాక్త సంప్రదాయముల సమన్వయ క్షేత్రముగా విరాజిల్లుతుంది. ముఖ్యముగా బ్రహ్మాండ సృష్టి క్రమము, గ్రహ నక్షత్ర మండలముల వర్ణన, పవిత్ర నదీనదముల పుట్టుక, కురుక్షేత్ర పుణ్యభూమి వైశిష్ట్యము, తీర్థయాత్రా ఫలములు, వ్రత నియమములు మరియు కర్మవిపాక సిద్ధాంతములను ఈ పురాణము అత్యంత విస్తృతముగా వివరిస్తుంది. శ్రీమహావిష్ణువు అధర్మ నిర్మూలనము కొరకు స్వీకరించిన ఐదవ అవతారమైన శ్రీ వామన త్రివిక్రమ రూప లీలలు ఈ పురాణమునకు ప్రధాన కేంద్రబిందువై భక్తుల హృదయములను భక్తిరసార్ద్రము గావించును.
శ్రీ వామన పురాణమునందు ప్రధానముగా హరిహరాద్వైత తత్త్వము పరమోత్కృష్టముగా ప్రతిపాదింపబడినది. భగవాన్ శ్రీమహావిష్ణువు మరియు పరమశివుడు పరస్పరం భిన్నులు కారని, ఒకే పరబ్రహ్మ తత్త్వము జగద్రక్షణ మరియు సంహార లీలల కొరకు వేర్వేరు రూపములలో ప్రకాశించుచున్నదని ఈ పురాణము దివ్య చరితల ద్వారా నిరూపిస్తుంది. జగత్కల్యాణము కొరకు అదితి కశ్యపుల తపస్సుకు మెచ్చి శ్రీహరి వామనుడై అవతరించి, దానశీలియైన బలి చక్రవర్తి అహంకారమును తొలగించి, త్రివిక్రమ రూపుడై ముల్లోకములను కొలిచి అతనికి సుతల లోక సామ్రాజ్యమును ప్రసాదించిన పరమ పవిత్ర లీల అత్యంత శ్రద్ధాభక్తులతో కీర్తింపబడినది. జగన్మాతయైన శ్రీ దుర్గాదేవి మహిషాసుర సంహారము గావించిన వీరచరితము, ఉమా మహేశ్వరుల దివ్య కల్యాణము, గజానన మరియు కార్తికేయుల జనన లీలలు విస్తారముగా వర్ణింపబడినవి. అంతేకాక సరస్వతీ నది తీరమున విలసిల్లిన పవిత్ర కురుక్షేత్ర భూమి విశేషములు, స్థాణుతీర్థ మహిమ, పృథూదక తీర్థ ప్రాశస్త్యము మరియు సమస్త పాపములను హరించి ముక్తిని ప్రసాదించే అనేక వ్రతములు, దాన ధర్మములు, సదాచార నియమములు ఈ పురాణమునందు సమగ్రముగా నిక్షిప్తమై ఉన్నాయి.
వామన పురాణము లోని సరో మాహాత్మ్యము
శ్రీ వామన మహాపురాణమునందలి సరోమాహాత్మ్య విభాగము సమస్త తీర్థములలోకెల్లా పరమోత్కృష్టమైన ధర్మక్షేత్ర కురుక్షేత్రము యొక్క మరియు అందు వెలసిన పవిత్ర సరోవరముల యొక్క దివ్య వైభవమును ఇరువది ఎనిమిది అధ్యాయములలో సమగ్రముగా ప్రతిపాదించుచున్నది. పూర్వకాలమున బ్రహ్మర్షి పులస్త్యుడు దేవర్షి నారదునకు ఉపదేశించిన పరమ పవిత్ర సంవాద రూపములో ఈ గ్రంథము సాగుతుంది. బ్రహ్మదేవుడు స్వయముగా యాగమును ఆచరించిన బ్రహ్మసరస్సు, సమస్త తీర్థములు నిరంతరము కొలువై ఉండే సన్నిహిత సరోవరము, స్థాణుతీర్థము, పృథూదక తీర్థము మరియు సరస్వతీ నదీ తీరములందలి దివ్య క్షేత్రముల భౌగోళిక ఆధ్యాత్మిక ప్రాశస్త్యములను ఈ భాగము అత్యంత నిగూఢముగా వర్ణిస్తుంది. సూర్యగ్రహణ కాలమున ఆచరించవలసిన తీర్థస్నాన దానధర్మముల విశిష్టత, పితృదేవతల ముక్తికై నిర్దేశింపబడిన శ్రాద్ధ విధులను, కురుక్షేత్ర పరిక్రమణ నియమములను మరియు భగవత్ సాక్షాత్కారమును ప్రసాదించే సదాచారములను భక్తిరసభరితమైన దివ్య శైలిలో ఈ పురాణ విభాగము విశదీకరించుచున్నది.
సరోమాహాత్మ్యమునందు ప్రధానముగా కురుక్షేత్ర పుణ్యభూమి యొక్క అమోఘ ప్రభావము మరియు సరస్వతీ నది యొక్క వేదమయ పవిత్రత అత్యంత వైభవముగా కీర్తింపబడినవి. పరమశివుడు స్వయంభువుగా లింగరూపమున వెలసిన స్థాణు క్షేత్ర మహిమ, శ్రీమహావిష్ణువు సుదర్శన చక్రముతో జలములను ఉద్భవింపజేసిన చక్రతీర్థ ప్రాశస్త్యము ద్వారా హరిహరుల అభేద తత్త్వము పరమోన్నతముగా నిరూపింపబడినది. కురు మహారాజు తన నిష్కామ ధర్మదీక్షతో తపస్సు చేసి సమస్త ప్రాణులకు మోక్షప్రదమైన దివ్య క్షేత్రముగా ఈ భూమిని తీర్చిదిద్దిన వృత్తాంతము భక్తిభావమును పెంపొందిస్తుంది. పరశురాముని పితృతర్పణ కథ, మార్కండేయ కపిలాది మహర్షుల తపోవృత్తాంతములు, రుద్రకోటి తీర్థ మహిమ మరియు సప్త సారస్వత ప్రవాహముల ఆవిర్భావములు భక్తుల హృదయములను పావనము చేయును. ఈ పుణ్య సరోవరములందు స్నానమాచరించి, దానధర్మములు చేసి, భగవన్నామ సంకీర్తన చేయు జీవులు సమస్త జన్మల కర్మపాశముల నుండి విముక్తులై శాశ్వత బ్రహ్మపదమును పొందుతారను పరమ సత్యము ఈ సమస్త అధ్యాయములలో ప్రధాన కేంద్రబిందువుగా ప్రకాశించుచున్నది.
Read Vāmana Purāṇa Online in Telugu
విషయ సూచిక
1 – పులస్త్య నారద సంవాదము
నైమిశారణ్యమునందు శౌనకాది మహర్షులు సూత మహర్షిని ప్రార్థింపగా, సూతుడు పూర్వము పులస్త్య బ్రహ్మర్షి నారద మహర్షికి ఉపదేశించిన దివ్య వామన పురాణ కథా ప్రారంభమును వివరించెను. నారదుడు సకల లోక సంచారము గావించుచూ పులస్త్యుని ఆశ్రమమునకు విచ్చేసి జగద్రక్షకుడైన శ్రీమహావిష్ణువు వామనావతార వైభవమును, పరమశివుని దివ్య లీలలను సమగ్రముగా తెలుపవలసినదిగా కోరెను. పులస్త్యుడు పరమ భక్తితో భగవంతుని స్మరిస్తూ, పూర్వము మందర పర్వతముపై సతీదేవితో కూడి పరమశివుడు విహరించిన మధుర ఘట్టమును మరియు వర్షాకాల ఆగమనమున సతీదేవి నివాసమును కోరగా శంకరుడు తన నిరాడంబర వైరాగ్య తత్త్వమును ప్రకటించిన దివ్య వృత్తాంతమును వర్ణించెను.
2 – నరనారాయణుల ప్రాదుర్భావము మరియు దక్షయజ్ఞ ధ్వంసము
ధర్మ ప్రజాపతి మరియు మూర్తి దేవిల దివ్య తపఃఫలముగా జగత్కల్యాణార్థమై భగవాన్ నరనారాయణులు బదరికాశ్రమమునందు అవతరించి లోకరక్షణకై తీవ్రమైన తపస్సును ఆచరింపసాగిరి. అదే సమయమున దక్ష ప్రజాపతి పరమశివుని విస్మరించి బృహస్పతి సవమను యాగమును తలపెట్టగా, అక్కడ జరిగిన పరాభవమును సహించలేక సతీదేవి యోగాగ్నిలో తన శరీరమును త్యాగము చేసెను. ఆగ్రహోదగ్రుడైన పరమశివుని జటాజూటము నుండి వీరభద్రుడు ఉద్భవించి దక్షుని యజ్ఞమును సర్వనాశనము గావించెను. వియోగ భారముతో శివుడు సతీదేవి దేహమును ధరించి లోకసంచారము చేస్తూ బదరికాశ్రమమునకు విచ్చేసిన పరమ పవిత్ర చరితము ఇక్కడ వివరింపబడినది.
3 – హరి హర సంవాదము
బదరికాశ్రమమునందు తీవ్ర తపస్సులో నిమగ్నులై ఉన్న నరనారాయణ ఋషులను దర్శించిన పరమశివుడు వారి దివ్య శక్తిని పరీక్షింపదలచెను. త్రినేత్రుడైన శంకరునికి, తపోనిధులైన నరనారాయణులకు నడుమ శాస్త్రోక్తమైన ఆధ్యాత్మిక సంభాషణ జరిగి, వారిరువురు పరబ్రహ్మ తత్త్వమునందు ఏకైక స్వరూపులని ప్రతీతమయ్యెను. శ్రీహరి శివుని వైరాగ్య రూపమును కీర్తింపగా, శివుడు శ్రీహరి జగద్రక్షక లీలా వైభవమును ప్రస్తుతించెను. ఈ సంవాదము భక్తులకు హరిహరాభేద జ్ఞానమును ప్రసాదించే పరమ పవిత్రమైన ఉపదేశముగా అలరారుచున్నది.
4 – నరనారాయణుల వీర ప్రదర్శనము
పరమశివుని ప్రార్థన మేరకు నరనారాయణులు తమ తపోబలమును మరియు ఆయుధ శక్తిని ప్రదర్శించిరి. దేవతలు అప్సరసలను పంపి నారాయణుని తపస్సును భంగపరచ ప్రయత్నించగా, నారాయణ భగవానుడు తన ఊరువు నుండి జగన్మోహనాకారమైన ఊర్వశిని సృష్టించి ఇంద్రాది దేవతల అహంకారమును పటాపంచలు చేసెను. అనంతరం శివుడు మరియు నరనారాయణులు పరస్పర దివ్య ఆలింగనము చేసుకుని, తమ ఏకత్వమును విశ్వమునకు చాటిచెప్పిరి.
5 – కాలరూప శివ వర్ణనము మరియు కపాల విమోచనము
పులస్త్య మహర్షి నారదునకు పరమశివుని సకల జగత్ సంహారక కాలరూప తత్త్వమును ఉపదేశించెను. బ్రహ్మదేవుని పంచమ శిరస్సును ఖండించిన కారణముగా శివుని హస్తమునకు అంటుకున్న బ్రహ్మకపాలము సమస్త తీర్థములలో స్నానమాచరించిననూ వదలకపోయెను. చివరకు కాశీ పుణ్యక్షేత్రమున ప్రవేశించిన తక్షణమే ఆ కపాలము హస్తము నుండి విడివడి పడిపోయెను. ఆ పవిత్ర స్థలము కపాలమోచన తీర్థముగా ప్రసిద్ధి చెంది సమస్త బ్రహ్మహత్యాది పాతకములను హరించే దివ్య క్షేత్రముగా విలసిల్లెను.
6 – కామదహన వృత్తాంతము
తారకాసురుని అత్యాచారములతో ముల్లోకములు అల్లాడుచుండగా, శివపార్వతుల పుత్రుని వల్లనే వానికి మరణము సంభవించునని బ్రహ్మదేవుడు తెలిపెను. ఘోర తపస్సులో ఉన్న పరమశివుని మనస్సును పార్వతీదేవి వైపు మళ్లించుటకై ఇంద్రుడు మన్మథుని పంపెను. మన్మథుడు వసంత ఋతువును సృష్టించి పుష్పబాణములను ప్రయోగింపగా, ధ్యానభంగము చెందిన పరమశివుడు మూడవ కంటిని తెరిచి క్షణమాత్రమున మన్మథుని భస్మము చేసెను. రతీదేవి విలాపమునకు కరుణించిన దయామయుడైన శంకరుడు ద్వాపర యుగమున శ్రీకృష్ణ ప్రద్యుమ్నుల రూపమున మన్మథునకు పునర్జన్మ కలుగునని వరమిచ్చెను.
7 – ప్రహ్లాద నారాయణ దివ్య సంగ్రామము
పరమ భాగవతోత్తముడైన ప్రహ్లాద మహారాజు తీర్థయాత్రలు గావిస్తూ నైమిశారణ్యము నుండి బదరికాశ్రమమునకు చేరుకొనెను. అక్కడ బాణధారులై ధనుర్విద్యను అభ్యసిస్తున్న నరనారాయణులను చూచి, తపస్వులకు ఆయుధములతో పనియేమని ప్రశ్నించెను. క్షత్రియ ధర్మ పరిరక్షణకై శస్త్రధారణ సహజమని వారు బదులివ్వగా, ప్రహ్లాదునకు మరియు నరనారాయణులకు మధ్య భీకరమైన దివ్య ధనుర్యుద్ధము జరిగెను. ప్రహ్లాదుడు ప్రయోగించిన సమస్త దివ్యాస్త్రములను నారాయణ భగవానుడు లీలామాత్రముగా ఉపసంహరించి తన అనంత శక్తిని ప్రకటించెను.
8 – ప్రహ్లాదునకు శ్రీహరి వరప్రదానము
యుద్ధరంగమునందు నరనారాయణులు సాక్షాత్తు పరబ్రహ్మ స్వరూపుడైన శ్రీమహావిష్ణువేనని గ్రహించిన ప్రహ్లాదుడు తన ఆయుధములను విడిచిపెట్టి సాష్టాంగ ప్రణామము చేసెను. భక్తిభావముతో ప్రహ్లాదుడు చేసిన దివ్య స్తోత్రమునకు సంతుష్టుడైన శ్రీహరి ప్రత్యక్షమై, నీవు నా ప్రియ భక్తుడవు, నీ వంశమున జన్మించిన వారిని నేను సంహరించబోనని మరియు నీ భక్తి ఎన్నటికీ చలింపదని పరమోత్కృష్టమైన వరములను అనుగ్రహించెను.
9 – దేవాసుర మహాసంగ్రామము
పూర్వము ఇంద్రాది దేవతలకు మరియు జంభ, కుజంభ, మహిషాసురాది దానవులకు నడుమ జరిగిన భీకర సంగ్రామమును పులస్త్యుడు వివరించెను. రాక్షసులు మాయా యుద్ధముతో దేవతలను పీడింపగా, దేవతలు శ్రీహరిని శరణువేడిరి. శ్రీహరి ఆజ్ఞతో దేవతలు సకల దివ్యాస్త్రములతో రాక్షస సైన్యమును ఎదుర్కొని నిర్మూలించిన క్రమము మరియు దేవతల ధర్మనిరతి ఇక్కడ కీర్తింపబడినది.
10 – అంధకాసురుని దిగ్విజయము
హిరణ్యాక్షుని కుమారుడైన అంధకాసురుడు బ్రహ్మదేవుని వలన అజేయ వరములను పొంది సమస్త లోకములను జయించుటకు పూనుకొనెను. దేవతలతో భీకరముగా పోరాడి స్వర్గాధిపత్యమును హరించి దిక్పాలురను తన ఆధీనములోనికి తెచ్చుకొనెను. అంధకుని విజృంభణముతో ధర్మము క్షీణించగా, మునులు దేవతలు భగవంతుని కృప కొరకు ప్రార్థనలు చేయసాగిరి.
11 – పుష్కర ద్వీపము మరియు ద్వీప వర్ణనము
పులస్త్య మహర్షి విశ్వ నిర్మాణ క్రమమును వివరిస్తూ జంబూద్వీపము, ప్లక్షద్వీపము, శాల్మలీద్వీపము, కుశద్వీపము, క్రౌంచద్వీపము, శాకద్వీపము మరియు పుష్కరద్వీపముల భౌగోళిక మరియు ఆధ్యాత్మిక స్వరూపమును విశదీకరించెను. ఆయా ద్వీపములను ఆవరించియున్న సముద్రములు, పర్వతములు, పుణ్య నదులు మరియు మానవులకు పుణ్యమును ప్రసాదించే పవిత్ర స్థలముల ప్రాశస్త్యము ఈ అధ్యాయమునందు వర్ణింపబడినది.
12 – కర్మవిపాక సిద్ధాంతము
మానవులు ఆచరించే పుణ్య పాప కర్మల ఫలితములు ఏ విధముగా జన్మాంతరముల యందు అనుభవించవలసి వచ్చునో పులస్త్యుడు నారదునకు విశదపరచెను. ధర్మమార్గమున జీవించి దానధర్మములు ఆచరించువారు దివ్య భోగములను, ఉత్తమ లోకములను పొందుతారని, పరపీడన మరియు అధర్మకార్యములు ఆచరించువారు నరకయాతనలను అనుభవించి నీచయోనుల యందు జన్మిస్తారని కర్మవిపాక రహస్యము వివరించబడినది.
13 – భువనకోశ వర్ణనము
ఈ సమస్త బ్రహ్మాండమునందలి పదునాలుగు లోకముల స్వరూపము, భూలోకమునకు దిగువనున్న అతల, వితల, సుతల, రసాతల, తలాతల, మహాతల, పాతాళ లోకములు మరియు ఊర్ధ్వ లోకములైన భువర్లోక, సువర్లోక, మహర్లోక, జనలోక, తపోలోక, సత్యలోకముల నిర్మాణము అత్యంత రమణీయముగా వివరింపబడినది. విశ్వమంతయూ విష్ణుమయమని, ఆ పరమాత్ముడే సమస్త లోకములను ధరించియున్నాడని నిరూపింపబడినది.
14 – సుకేశి రాక్షసోపాఖ్యానము
విద్యుత్కేశుని కుమారుడైన సుకేశి అను రాక్షసరాజు పరమ ధర్మాత్ముడై రాజ్యపాలన చేయుచూ, మునుల వద్దకు వెళ్లి సనాతన ధర్మ సూత్రములను అడిగి తెలుసుకొనెను. మహర్షులు సుకేశికి వర్ణాశ్రమ ధర్మములు, సత్యము, అహింస, గురుసేవ, పితృభక్తి, దైవారాధనల విశిష్టతను ఉపదేశించిరి. రాక్షస వంశమున జన్మించిననూ సుకేశి ధర్మమును ఆచరించి ఉత్తమ గతిని పొందిన దివ్య చరితమిది.
15 – లోలార్క సూర్య ప్రాదుర్భావము
కాశీ దివ్య క్షేత్రమునందు భగవాన్ సూర్యనారాయణుడు లోలార్క రూపమున ఆవిర్భవించిన పరమ పవిత్ర వృత్తాంతము ఇక్కడ వర్ణింపబడినది. దేవాసురుల ప్రార్థనలను మన్నించి జగచ్చక్షువైన సూర్యభగవానుడు అక్కడ నిలిచి, ఆ క్షేత్రమున స్నానదానాదులు ఆచరించు భక్తులకు సమస్త కుష్ఠాది రోగములను నివారించి తేజస్సును, ఆయురారోగ్యములను ప్రసాదిస్తానని అనుగ్రహించెను.
16 – అశూన్యశయన ద్వితీయా వ్రతము
శ్రావణ మాస బహుళ విదియ తిథియందు ఆచరించవలసిన అశూన్యశయన ద్వితీయా వ్రత విధానమును పులస్త్యుడు ఉపదేశించెను. లక్ష్మీ సమేతుడైన శ్రీమహావిష్ణువును శేషశల్పముపై శయనించిన రూపమున షోడశోపచారములతో పూజించి, చంద్రునికి అర్ఘ్యప్రదానము గావించుట ద్వారా దాంపత్య జీవితమున ఎన్నడూ వియోగము కలుగదని, సకల సౌభాగ్యములు వర్ధిల్లునని వివరించబడినది.
17 – మహిషాసుర జన్మ వృత్తాంతము
రంభుడు మరియు కరంభుడు అను రాక్షస సోదరులు సంతానార్థమై ఘోర తపస్సు చేయగా, రంభుడు మహిషితో సంయోగము పొందుట వలన అత్యంత బలపరాక్రమములు కలిగిన మహిషాసురుడు జన్మించెను. మహిషాసురుడు బ్రహ్మదేవుని కొరకు తీవ్రమైన తపస్సు ఆచరించి, ఏ పురుషుని చేతిలోనూ, దేవతల చేతిలోనూ తనకు మరణము లేకుండా కేవలము స్త్రీ చేతిలోనే మరణము సంభవించునట్లు వరమును పొందెను.
18 – దేవీ ప్రాదుర్భావము
వరగర్వముతో మహిషాసురుడు ఇంద్రాది దేవతలను స్వర్గము నుండి తరిమివేసి త్రిలోకాధిపత్యమును చేజిక్కించుకొనెను. నిస్సహాయులైన దేవతలు బ్రహ్మ విష్ణు మహేశ్వరులను శరణువేడగా, సమస్త దేవతల దివ్య తేజస్సులన్నియూ ఏకమై వింధ్య పర్వతముపై అష్టాదశభుజ సమన్వితయైన జగన్మాత దుర్గాదేవిగా ఆవిర్భవించెను. దేవతలందరూ తమ తమ దివ్యాయుధములను, వాహనమైన సింహమును సమర్పించి దేవిని భక్తితో స్తుతించిరి.
19 – దేవీ మాహాత్మ్యము మరియు యుద్ధ సన్నాహము
జగన్మాత దివ్య రూపాతిశయమును, ఆమె సింహనాద గర్జనను చూచిన మహిషాసురుని దూతలు వానికి విషయమును విన్నవించిరి. మహిషాసురుడు చామర, చిక్షుర, బాష్కలాది సేనాపతులను అపారమైన రాక్షస సైన్యముతో దేవిపైకి పంపెను. జగన్మాత ఆ సమస్త రాక్షస సేనలను తన ధనుష్టంకారముతోను, శూల గదాది ఆయుధములతోను తుత్తునియలు గావించిన పరాక్రమ లీల ఈ అధ్యాయమునందు అద్భుతముగా వర్ణింపబడినది.
20 – మహిషాసుర సంహారము
మహిషాసురుడు సింహముగా, ఏనుగుగా, మహిషముగా నానావిధ మాయా రూపములను ధరిస్తూ జగన్మాతతో భీకర యుద్ధము చేసెను. దేవీ భగవతి అతని మాయలను ఛేదించి, మహిష రూపమున ఉన్న అసురుని పాదముతో తొక్కిపట్టి తన దివ్య త్రిశూలముతో వాని వక్షఃస్థలమును చీల్చి సంహరించెను. మహిషాసుర మర్దనముతో ముల్లోకములకు శాంతి చేకూరగా, దేవతలు పుష్పవృష్టి కురిపించి జగజ్జననిని పరమ భక్తితో స్తోత్రము చేసిరి.
21 – ఉమా జన్మ మరియు తపతీ వివాహము
సతీదేవి దేహత్యాగము అనంతరం హిమవంతుడు మరియు మేనాదేవిల తపఃఫలముగా పార్వతీదేవి జన్మించెను. అలాగే సూర్యభగవానుని పుత్రికయైన తపతీ దేవి నర్మదా నదీ తీరమున ఘోర తపస్సు ఆచరించి, సంవరణ మహారాజును పతిగా పొందిన పవిత్ర వివాహ చరితము మరియు వారి వంశ ప్రభావము ఈ అధ్యాయమునందు రమణీయముగా వర్ణింపబడినది.
22 – కురు మహారాజు సాధన మరియు కురుక్షేత్ర ప్రాశస్త్యము
సంవరణుడు మరియు తపతీల కుమారుడైన కురు మహారాజు ప్రజా సంక్షేమము కొరకు మరియు ధర్మ సంస్థాపన కొరకు బంగారు నాగలితో ఒక పవిత్ర భూమిని నిరంతరము దున్నుతూ తపస్సు చేసెను. ఇంద్రుడు ప్రత్యక్షమై కురురాజు సంకల్పమును పరీక్షించి, అతని నిష్కామ ధర్మ దీక్షకు మెచ్చి ఆ భూమి కురుక్షేత్ర పుణ్యభూమిగా ప్రసిద్ధి చెందునని, అక్కడ దేహత్యాగము చేయు సమస్త ప్రాణులకు మోక్షము లభించునని వరమిచ్చెను.
23 – బలి చక్రవర్తి వైభవము
ప్రహ్లాదుని పౌత్రుడు, విరోచనుని కుమారుడైన బలి చక్రవర్తి పరమ ధర్మపరుడై, బ్రాహ్మణ భక్తితో, నిత్య దానధర్మములతో ముల్లోకములను ధర్మబద్ధముగా పరిపాలించెను. బలి చక్రవర్తి నూరు అశ్వమేధ యాగములను సంకల్పించి ఇంద్రపదవిని పొందుటకు అర్హత సాధింపగా, దేవతల యజ్ఞభాగములు నిలిచిపోయి స్వర్గలోక సంక్షోభము ఏర్పడిన వృత్తాంతము ఇక్కడ వివరింపబడినది.
24 – దేవతలు బ్రహ్మదేవుని శరణువేడుట
రాజ్యభ్రష్టులైన ఇంద్రాది దేవతలు తమ మాతయైన అదితితో కలిసి సత్యలోకమునకు వెళ్లి బ్రహ్మదేవునికి తమ దీనస్థితిని నివేదించిరి. బ్రహ్మదేవుడు దేవతల దుఃఖమును ఆలకించి, బలి చక్రవర్తి పరమ ధర్మాత్ముడని, అతనిని బలముతో జయించుట అసాధ్యమని, కేవలము సమస్త లోక రక్షకుడైన శ్రీమహావిష్ణువు మాత్రమే దేవతల కార్యమును చక్కదిద్దగలడని ఉపదేశించెను.
25 – బ్రహ్మదేవుని ఉపదేశము
బ్రహ్మదేవుడు కశ్యప ప్రజాపతిని మరియు అదితి దేవిని పిలిచి, జగత్కారణుడైన పరమపురుషుని ప్రసన్నుని చేసుకొనుటకై నిష్ఠతో పయోవ్రతమును ఆచరింపవలసినదిగా ఆజ్ఞాపించెను. ఆ వ్రత విధానమును, విష్ణు సహస్రనామ స్తోత్ర మహిమను మరియు నిరంతర ధ్యాన మార్గమును బ్రహ్మ వారికి సవివరముగా ఉపదేశించెను.
26 – కశ్యప ప్రజాపతి విష్ణు స్తవము
కశ్యప మహర్షి పవిత్ర నదీ తీరమున ఏకాగ్ర చిత్తముతో నిలచి శ్రీమహావిష్ణువును పరమ భక్తితో స్తుతించెను. జగత్ సృష్టి స్థితి లయ కారకుడు, సర్వాంతర్యామి, భక్త రక్షకుడు అయిన శ్రీహరిని వేద మంత్రములతో కీర్తిస్తూ, దేవతల సంరక్షణార్థమై తమ గర్భమున అవతరింపవలసినదిగా కశ్యపుడు హృదయపూర్వకముగా ప్రార్థించెను.
27 – అదితి దేవి తపస్సు
అదితి దేవి పన్నెండు రోజుల పాటు కేవలము క్షీరమును మాత్రమే ఆహారముగా గ్రహిస్తూ అత్యంత కఠినమైన పయోవ్రత దీక్షను ఆచరించెను. ఇంద్రియములను నిగ్రహించి, నిర్మలమైన భక్తితో శ్రీహరి దివ్య మంగళ రూపమును హృదయకమలమున నిలుపుకొని నిరంతర జప తపములను గావించిన సాధన క్రమము ఈ అధ్యాయమునందు వర్ణింపబడినది.
28 – అదితికి శ్రీహరి వరప్రదానము
అదితి దేవి నిశ్చల భక్తికి సంతుష్టుడైన భగవాన్ శ్రీమహావిష్ణువు శంఖ చక్ర గదా పద్మధారుడై, కోటి సూర్య సమప్రభతో ఆమె ఎదుట సాక్షాత్కరించెను. పరమానందభరితురాలైన అదితిని చూచి, నీ పవిత్ర గర్భమున నేను పుత్రుడనై జన్మించి, బలి చక్రవర్తిని అధర్మమార్గము పట్టకుండా అనుగ్రహించి, నీ కుమారుడైన ఇంద్రునకు తిరిగి త్రిలోకాధిపత్యమును సమకూరుస్తానని శ్రీహరి వరమిచ్చెను.
29 – ప్రహ్లాదుడు బలికి శాపమిచ్చుట
బలి చక్రవర్తి నర్మదా నదీ తీరమున భృగుకచ్ఛ క్షేత్రమునందు అశ్వమేధ యాగమును ప్రారంభించెను. ప్రహ్లాదుడు బలి వద్దకు వచ్చి సర్వస్వము శ్రీహరి అధీనమని ప్రబోధింపగా, వరగర్వముతో ఉన్న బలి తానే జగత్తులో అత్యున్నత దాతనని, శ్రీహరి వచ్చిననూ కోరినది దానమిస్తానని పలికెను. ఆ అహంకార వచనములకు చింతించిన ప్రహ్లాదుడు, శ్రీహరిని విస్మరించినందుకు నీ సంపదలు క్షీణించి రాజ్యభ్రష్టుడవు అగుదువని శాపపూర్వక హెచ్చరిక చేసెను.
30 – శ్రీ వామనావతార ప్రాదుర్భావము
శ్రావణ మాస శుక్ల పక్ష ద్వాదశీ తిథియందు, శ్రవణా నక్షత్ర యుక్త పుణ్య కాలమున అదితి కశ్యపుల దివ్య సుతునిగా భగవాన్ శ్రీమహావిష్ణువు వామన బ్రహ్మచారి రూపమున ఆవిర్భవించెను. ఛత్రము, దండము, కమండలము, యజ్ఞోపవీతములను ధరించిన ఆ బాల బ్రహ్మచారి తేజస్సును చూచి సకల దేవతలు, మునులు ఆనంద పరవశులై జయజయధ్వానములు చేసిరి.
31 – వామనుడు బలి చక్రవర్తిని అనుగ్రహించుట
వామన భగవానుడు బలి చక్రవర్తి యజ్ఞశాలకు వేంచేయగా, బలి పరమ భక్తితో ఆయన పాదములు కడిగి పూజించి కోరిన దానమును ఇత్తుననెను. వామనుడు కేవలము తన పాదములతో మూడడుగుల నేలను యాచింపగా, శుక్రాచార్యుడు వారించిననూ వినక బలి దానమిచ్చెను. తక్షణమే వామనుడు త్రివిక్రమ రూపుడై ఒక అడుగుతో భూమిని, రెండవ అడుగుతో ఆకాశమును కొలిచి, మూడవ అడుగుకు చోటెక్కడని ప్రశ్నింపగా బలి తన శిరస్సును సమర్పించెను. శ్రీహరి బలి భక్తికి మెచ్చి సుతల లోక సామ్రాజ్యమును ప్రసాదించి తానే స్వయముగా అతని ద్వారపాలకునిగా నిలిచెను.
32 – మార్కండేయ కృత సరస్వతీ స్తోత్రము
కురుక్షేత్రము గుండా ప్రవహించే పవిత్ర సరస్వతీ నదిని మార్కండేయ మహర్షి భక్తిశ్రద్ధలతో స్తుతించిన దివ్య ఘట్టమిది. వేదమాతగా, బ్రహ్మపుత్రికగా, సకల పాపహారిణిగా సరస్వతిని ప్రస్తుతించుచూ, ఆమె పవిత్ర జలములలో స్నానమాచరించిన వారికి బ్రహ్మజ్ఞానము మరియు అశ్వమేధ యాగ ఫలము లభించునని మార్కండేయుడు కీర్తించెను.
33 – కురుక్షేత్ర పుణ్యక్షేత్ర మహిమ
సమస్త తీర్థముల కంటె కురుక్షేత్రము అత్యంత పుణ్యప్రదమైన ధర్మక్షేత్రమని పులస్త్యుడు నారదునకు విశదపరచెను. కురుక్షేత్రమునందు వీచే గాలి సోకినంతనే, లేక అక్కడి ధూళికణములు శరీరమును తాకినంతనే మహాపాతకములు సైతము భస్మమై పోవునని, అక్కడ నివసించి తపస్సు చేయువారికి సద్యోముక్తి కలుగునని ప్రశంసింపబడినది.
34 – కురుక్షేత్ర వనములు మరియు తీర్థముల వర్ణన
కురుక్షేత్ర పరిధిలో ఉన్న కామ్యకవనము, ద్వైతవనము, వ్యాసవనము, ఫలకీవనము, సూర్యవనము, మధువనము, సీతావనము అను సప్త పవిత్ర వనముల విశేషములు ఇక్కడ వివరింపబడినవి. ఆయా వనముల యందు ప్రవహించే పుణ్య నదులు, మునుల ఆశ్రమములు మరియు అక్కడ వెలసిన దేవతా క్షేత్రముల ప్రాశస్త్యము సమగ్రముగా వర్ణింపబడినది.
35 – కురుక్షేత్ర తీర్థ విశేషములు – ప్రథమ భాగము
బ్రహ్మదేవుడు యజ్ఞము ఆచరించిన బ్రహ్మసరస్సు, జ్యోతిసార్ తీర్థము మరియు పరిసర ప్రాంతములందలి దివ్య సరస్సుల విశేషములను పులస్త్యుడు వివరించెను. ఆ తీర్థములందు పితృదేవతలకు తర్పణములు సమర్పించుట వలన పితృదేవతలు తృప్తులై వంశాభివృద్ధిని మరియు మోక్షమును అనుగ్రహిస్తారని వివరింపబడినది.
36 – కురుక్షేత్ర తీర్థ విశేషములు – ద్వితీయ భాగము
సూర్యగ్రహణ చంద్రగ్రహణ సమయములందు కురుక్షేత్ర తీర్థములలో స్నానదానములు ఆచరించుట వలన కోటి రెట్ల పుణ్యఫలము లభించునని తెలుపబడినది. సప్త సముద్రములలో స్నానమాచరించిన ఫలమును ఒక్క కురుక్షేత్ర స్నానము ప్రసాదించునని, అక్కడ అన్నదానము, గోదానము, సువర్ణదానములు చేయువారు అక్షయ పుణ్యలోకములను పొందుతారని వర్ణింపబడినది.
37 – నారాయణ తీర్థము మరియు వసిష్ఠ ప్రవాహము
నారాయణ భగవానుడు నిత్య నివాసము చేయు నారాయణ తీర్థము మరియు వసిష్ఠ మహర్షి తపస్సుచే పవిత్రమైన వసిష్ఠ ప్రవాహ తీర్థముల పుట్టుక పూర్వోత్తరములు ఇక్కడ వివరింపబడినవి. ఆ జలములను స్పర్శించినంతనే మానవుల చిత్తము నిర్మలమై భగవత్ సాక్షాత్కార యోగ్యతను పొందునని వర్ణింపబడినది.
38 – మంకణక మహర్షి కథ మరియు శివతాండవము
మంకణక మహర్షి దర్భాగ్రము గుచ్చుకొనగా వేలి నుండి రక్తాభిషేకమునకు బదులు ఓషధీ రసము కారగా, అతడు గర్వముతో ఆనంద తాండవము చేయసాగెను. అతని తాండవమునకు లోకములు కంపించగా, పరమశివుడు ప్రత్యక్షమై తన వేలిని గోటితో గీచి విభూతిని వెలువరించి మహర్షి గర్వమును అణచెను. మంకణకుడు శివుని శరణువేడి స్తుతింపగా, శంకరుడు అతనికి సప్తసారస్వత తీర్థాధిపత్యమును వరముగా ప్రసాదించెను.
39 – కురుక్షేత్ర యాత్రా ఫలము
కురుక్షేత్ర పుణ్యభూమిని ప్రదక్షిణము చేయు విధానము మరియు యాత్రలో దర్శించవలసిన ప్రధాన దేవాలయములు, లింగములు, వటవృక్షముల మహిమను పులస్త్యుడు వివరించెను. శాస్త్రోక్తముగా యాత్రను పూర్తిచేసిన భక్తుడు సమస్త జన్మల కర్మబంధముల నుండి విముక్తుడై విష్ణుసాయుజ్యమును పొందునని తెలుపబడినది.
40 – సరస్వతీ శాపవిమోచన వృత్తాంతము
విశ్వామిత్ర మహర్షి మరియు వసిష్ఠ మహర్షుల నడుమ ఏర్పడిన స్పర్ధ కారణముగా సరస్వతీ నది రక్తవాహినిగా మారునట్లు శాపగ్రస్తమయ్యెను. పిదప దేవతలు, సప్తర్షులు ఆ సరస్వతీ తీరమునకు విచ్చేసి పరమ పవిత్ర ప్రార్థనలతో శాపవిమోచనము గావించి, ఆ నదిని తిరిగి అమృతతుల్యమైన పవిత్ర జలప్రవాహముగా మార్చిన దివ్య వృత్తాంతమిది.
41 – నైమిషారణ్య ప్రశంస మరియు వివిధ పుణ్యక్షేత్రములు
సహస్రార చక్రము యొక్క నేమి పడిన పవిత్ర స్థలమైన నైమిషారణ్య వైభవము మరియు ప్రయాగ, వారణాసి, గంగాద్వారము వంటి పరమ పావన క్షేత్రముల ప్రాశస్త్యము ఇక్కడ కీర్తింపబడినది. కలియుగమున మానవులు ఈ క్షేత్రములను దర్శించి నామసంకీర్తన చేయుట ద్వారా సులభముగా ముక్తిని పొందగలరని నిరూపింపబడినది.
42 – గంగా యమునా సంగమము మరియు ఇతర తీర్థములు
ప్రయాగ క్షేత్రమున గంగా, యమునా మరియు అంతర్వాహిని సరస్వతీ నదుల త్రివేణీ సంగమ స్నాన విశేషములు అత్యంత భక్తితో వర్ణింపబడినవి. ఈ సంగమ తీర్థమున మాఘమాస స్నానము ఆచరించు భక్తులకు కలుగు అశ్వమేధ ఫలము మరియు సకల దేవతల అనుగ్రహ ప్రాప్తి ఇక్కడ వివరింపబడినది.
43 – స్థాణు తీర్థ ప్రాశస్త్యము
కురుక్షేత్రమునందలి సమస్త తీర్థములలోకెల్లా శిరోమణియైన స్థాణుతీర్థ మహాత్మ్యమును పులస్త్య మహర్షి అత్యంత భక్తితో వర్ణించెను. పరమశివుడు లింగరూపమున స్థిరముగా నిలచిన స్థలమగుటచే ఇది స్థాణుతీర్థమని ప్రసిద్ధిగాంచెను. ఈ తీర్థమున స్నానమాచరించి స్థాణు లింగమును పూజించువారు సమస్త పాపవిముక్తులై శివసాయుజ్యమును పొందుదురు.
44 – స్థాణు తీర్థ ప్రాదుర్భావము
సృష్టి ప్రారంభమున క్షీరసాగర మథనము జరిగిన పిదప లోకకల్యాణార్థమై పరమశివుడు ఆవిర్భవించిన జ్యోతిర్మయ స్థాణు లింగ ప్రాదుర్భావ వృత్తాంతము ఇక్కడ వివరింపబడినది. బ్రహ్మాది దేవతలు, సిద్ధులు, గంధర్వులు ఆ లింగమును దర్శించి పరమానందముతో పూజించిన క్రమము వర్ణింపబడినది.
45 – స్థాణు లింగ మహిమ మరియు దేవతల స్తోత్రము
స్థాణు లింగము సమస్త జగత్తునకు ఆధారభూతమైన సచ్చిదానంద పరబ్రహ్మ స్వరూపమని వేదములు ఘోషించుచున్నవి. బ్రహ్మదేవుని నాయకత్వమున దేవతలందరూ స్థాణు లింగ సన్నిధిలో నిలచి పరమశివుని అష్టమూర్తి వైభవమును, విశ్వరూప తత్త్వమును వేదసూక్తములతో స్తుతించిన పరమ పవిత్ర ఘట్టమిది.
46 – వివిధ శివలింగముల వర్ణన
స్థాణు క్షేత్ర పరిసరములందు వివిధ దేవతలు, ఋషులు, దిక్పాలకులు ప్రతిష్ఠించిన అనేక దివ్య శివలింగముల నామములు మరియు వాటి విశేష మహిమలు ఇక్కడ వివరింపబడినవి. ఆయా లింగములను భక్తితో దర్శించి బిల్వపత్రములతో అర్చించు భక్తులకు కలుగు ఐహికాముష్మిక ఫలములు సమగ్రముగా తెలుపబడినవి.
47 – వేన మహారాజు ఉపాఖ్యానము
అంగ మహారాజు కుమారుడైన వేనుడు దుష్ట సాంగత్యము వలన వేద ధర్మములను త్యజించి, యజ్ఞయాగాదులను నిలిపివేసి తానే సర్వేశ్వరుడనని ప్రకటించెను. మహర్షులు ఎంత హితబోధ చేసిననూ వినని వేనుని అధర్మ వర్తనకు ఆగ్రహించి మునులు హుంకారముతో అతనిని దండించిరి. వేనుని అకాల మరణము, అతని శరీర మథనము వలన నిషాదుడు మరియు ధర్మావతారమైన పృథు చక్రవర్తి జన్మించిన వృత్తాంతము ఇక్కడ వర్ణింపబడినది.
48 – వేనునికి స్థాణుతీర్థ స్నానముచే ముక్తి ప్రాప్తి
మహాపాతకుడై నరకయాతనలు అనుభవిస్తున్న వేనుని ఆత్మ సద్గతి కొరకు పృథు చక్రవర్తి పరమ పవిత్రమైన స్థాణుతీర్థమునందు శ్రాద్ధ కర్మలను ఆచరించి ఆ పవిత్ర జలములతో తర్పణములను సమర్పించెను. ఆ తీర్థ మహిమ వలన వేనుని సమస్త పాపములు నశించి, అతడు దివ్య దేహమును ధరించి ఉత్తమ లోకములను చేరిన అద్భుత ఘట్టము వివరించబడినది.
49 – చతుర్ముఖ లింగోద్భవము మరియు బ్రహ్మకృత శివస్తోత్రము
స్థాణు క్షేత్రమునందు భగవానుడైన పరమశివుడు తూర్పు, పడమర, ఉత్తర, దక్షిణ దిక్కులను అనుగ్రహించుచూ చతుర్ముఖ లింగ స్వరూపమున ఆవిర్భవించెను. బ్రహ్మదేవుడు ఆ దివ్య చతుర్ముఖ లింగమును దర్శించి సద్యోజాత, వామదేవ, అఘోర, తత్పురుష, ఈశాన ముఖముల తత్త్వమును వివరిస్తూ అత్యంత భక్తితో దివ్య స్తోత్రమును గావించెను.
50 – పృథూదక తీర్థ వర్ణన మరియు మాహాత్మ్యము
సరస్వతీ నదీ తీరమున విలసిల్లిన పృథూదక తీర్థము (నేటి పేహోవా క్షేత్రము) సమస్త పితృ శాపములను, పాపములను హరించే దివ్య క్షేత్రముగా వర్ణింపబడినది. అక్కడ పిండప్రదానము చేసినవారి పితృదేవతలు అక్షయ స్వర్గమును పొందుతారని, అనంతరం జగన్మాత పార్వతీదేవి ఆవిర్భావమునకు హిమవద్ పర్వతమునందు జరిగిన వివాహ సన్నాహముల పూర్వరంగముతో ఈ అధ్యాయము ముగియును.
51 – పార్వతీదేవి తపస్సు ప్రారంభము
సతీదేవి వియోగముతో విలపిస్తున్న పరమశివుని తిరిగి పతిగా పొందవలెనను దృఢ సంకల్పముతో మేనకా హిమవంతుల పుత్రికయైన పార్వతీదేవి ఘోర తపస్సునకు ఉపక్రమించెను. తల్లిదండ్రులు వారించిననూ లెక్కచేయక, రాజభోగములను విడనాడి, నారచీరలను ధరించి హిమవత్పర్వత శిఖరముపై పంచాగ్నుల మధ్య నిలిచి నిరాహారయై పరమేశ్వరుని ధ్యానించుచూ తపస్సు ప్రారంభించిన పరమ పవిత్ర ఘట్టము ఈ అధ్యాయమునందు వర్ణింపబడినది.
52 – గౌరీ తపస్సు మరియు సప్తర్షుల ఆగమనము
పార్వతీదేవి యొక్క నిశ్చల తపోదీక్షకు ముల్లోకములు విస్మయము చెందగా, పరమశివుని ఆజ్ఞ మేరకు సప్తర్షులు ఆమె నిష్ఠను పరీక్షించుటకై తపోవనమునకు విచ్చేసిరి. ఋషులు శివుని నిరాడంబర వైరాగ్య రూపమును, స్మశాన నివాసమును పేర్కొంటూ ఆమె మనస్సును మార్చ ప్రయత్నించిననూ, పార్వతీదేవి తన అనన్య భక్తిని చాటుతూ పరమశివుడే సర్వేశ్వరుడని నిరూపించిన దివ్య వృత్తాంతము ఇక్కడ విశదీకరింపబడినది.
53 – సప్తర్షుల హిమవత్ సంభాషణ
పార్వతీదేవి తపోనిష్ఠకు పరమానందభరితులైన సప్తర్షులు హిమవంతుని భవనమునకు విచ్చేసి, జగత్కల్యాణార్థమై పరమశివునకు పార్వతీదేవిని ఇచ్చి వివాహము జరిపించవలసినదిగా కోరిరి. హిమవంతుడు మరియు మేనాదేవి మహర్షుల ప్రతిపాదనను శిరసావహించి వివాహమునకు సమ్మతించి మహోత్సవ సన్నాహములను ప్రారంభించిన క్రమము ఈ అధ్యాయమునందు రమణీయముగా వర్ణింపబడినది.
54 – శివపార్వతుల దివ్య కల్యాణ మహోత్సవము
సకల దేవతలు, బ్రహ్మ, శ్రీమహావిష్ణువు, ఇంద్రాది దిక్పాలకులు, గంధర్వులు, సిద్ధులు తరలిరాగా హిమవత్పర్వత రాజధానియందు శివపార్వతుల దివ్య కల్యాణ మహోత్సవము శాస్త్రోక్తముగా వైభవముగా జరిగెను. పరమశివుడు కల్యాణసుందర రూపమును ధరించి పార్వతీదేవి పాణిగ్రహణము గావించి సకల లోకములకు ఆనందమును కలుగజేసిన పరమ పావన ఘట్టమిది.
55 – కౌశికీ దేవి ఆవిర్భావము
వివాహానంతరము కైలాసమునందు పరమశివుడు పార్వతీదేవిని లీలాపూర్వకముగా కాళీ అని పిలువగా, ఆమె అవమానముగా భావించి తిరిగి బ్రహ్మదేవుని కొరకు తపస్సు ఆచరించెను. బ్రహ్మదేవుని అనుగ్రహముచే ఆమె తన దేహము నుండి కృష్ణ వర్ణపు కోశమును వేరుచేయగా, ఆ దివ్య తేజస్సు నుండి కౌశికీ దేవి ఆవిర్భవించెను మరియు పార్వతీదేవి సువర్ణ వర్ణముతో గౌరీదేవిగా ప్రకాశించెను.
56 – వింధ్యవాసినీ దేవి మాహాత్మ్యము
కౌశికీ దేవి లోకకంటకులైన దుష్ట రాక్షసులను సంహరించుటకై వింధ్య పర్వతమును తన నివాసముగా ఎంచుకొని వింధ్యవాసినీ దుర్గాదేవిగా ప్రసిద్ధిగాంచెను. దేవతల ప్రార్థనలను మన్నించి ఆ దేవి భక్తుల అభీష్టములను నెరవేర్చుచూ సమస్త భయములను హరించే జగద్రక్షకిగా విరాజిల్లిన వృత్తాంతము ఇక్కడ కీర్తింపబడినది.
57 – గజానన ప్రాదుర్భావము
జగన్మాతయైన పార్వతీదేవి తన శరీర లేపనము నుండి ఒక దివ్య బాలుని సృష్టించి అతనికి ప్రాణప్రతిష్ఠ గావించి ద్వారపాలకునిగా నియమించెను. పరమశివుని ఆజ్ఞతో ప్రమథగణములు ఆ బాలునితో యుద్ధము చేయగా, అద్భుత పరాక్రమమును చూపిన ఆ బాలునకు పరమశివుడు గజముఖమును అనుగ్రహించి సమస్త విఘ్నములను తొలగించే గణాధిపతిగా పట్టాభిషేకము గావించిన లీల వర్ణింపబడినది.
58 – కార్తికేయ జనన వృత్తాంతము
తారకాసుర సంహారము కొరకు పరమశివుని దివ్య తేజస్సు అగ్నిదేవుని ద్వారా గంగా నదియందు నిక్షిప్తమై, పిదప శరవణ సరస్సును చేరెను. అక్కడ ఆరు ముఖములు కలిగిన దివ్య తేజోమయ శిశువుగా ఆవిర్భవించిన కార్తికేయుని కృత్తికలు పాలిచ్చి పెంచిన పరమ పవిత్ర జనన వృత్తాంతము ఈ అధ్యాయమునందు వివరింపబడినది.
59 – కార్తికేయుని సేనాపత్య పట్టాభిషేకము
సర్వదేవతా స్వరూపుడైన కుమారస్వామిని దేవతలందరూ దర్శించి కీర్తిస్తూ, బ్రహ్మ విష్ణు మహేశ్వరుల సమక్షమున దేవసేనాధిపతిగా దివ్య పట్టాభిషేక మహోత్సవమును జరిపిరి. దేవతలందరూ తమ తమ దివ్యాయుధములను, శక్తి ఆయుధమును కుమారునకు సమర్పించి రాక్షస సంహారమునకు సంసిద్ధుని గావించిన ఘట్టమిది.
60 – దేవాసుర మహాసంగ్రామము మరియు సేనానుల సంహారము
తారకాసురుని సైన్యమునకు మరియు కుమారస్వామి నేతృత్వములోని దేవతా సైన్యమునకు నడుమ తుముల సంగ్రామము జరిగెను. రాక్షస వీరులైన బాణాసురుడు, ప్రలంబ, జంభాది దానవులు చూపిన మాయా యుద్ధములను దేవసేనాని కుమారుడు తన శరావళితో ఛిన్నాభిన్నము గావించిన పరాక్రమ విశేషములు ఇక్కడ వర్ణింపబడినవి.
61 – తారకాసుర వధ
అజేయుడైన తారకాసురుడు యుద్ధరంగమున విజృంభించగా కుమార కార్తికేయుడు తన అమోఘమైన దివ్య శక్తి ఆయుధమును ప్రయోగించి వాని వక్షఃస్థలమును ఛేదించి సంహరించెను. తారకాసురుని సంహారముతో ముల్లోకములకు పట్టిన పీడ తొలగిపోగా దేవతలు మునులు కుమారస్వామిని పరమ భక్తితో స్తుతించిరి.
62 – అంధకాసురుని తపస్సు మరియు గర్వము
అంధకాసురుడు బ్రహ్మదేవుని గూర్చి ఘోర తపస్సు ఆచరించి, తన రక్తము నేలపై పడినచో ప్రతి రక్తపుబొట్టు నుండి తనవంటి బలవంతుడైన రాక్షసుడు ఉద్భవించునట్లు వరమును పొందెను. ఆ వరగర్వముతో అంధకుడు దిక్పాలురను జయించి పరమశివుని నివాసమైన మందర పర్వతమును ఆక్రమించుటకు దురాశతో పూనుకొనెను.
63 – అంధకాసురుని మందర పర్వత ముట్టడి
అంధకాసురుడు అపారమైన రాక్షస సైన్యముతో మందర పర్వతమును ముట్టడించి ప్రమథగణములతో భీకర పోరాటము సాగించెను. నందీశ్వరుడు, వీరభద్రుడు తదితర శివగణములు రాక్షస సేనలను నిలువరించుచూ ప్రదర్శించిన అద్భుత యుద్ధ విన్యాసములు ఈ అధ్యాయమునందు వర్ణింపబడినవి.
64 – శివుడు శుక్రాచార్యుని మ్రింగుట
యుద్ధరంగమున మరణించిన రాక్షసులను రాక్షస గురువైన శుక్రాచార్యుడు తన మృతసంజీవినీ విద్యతో తిరిగి బ్రతికించుచుండగా, పరమశివుడు ఆగ్రహించి శుక్రాచార్యుని పట్టుకొని క్షణమాత్రమున మ్రింగివేసెను. పరమశివుని ఉదరమునందు సకల బ్రహ్మాండములను దర్శించి పిదప ఆయన శిశ్న మార్గము ద్వారా బయటకు వచ్చి శుక్రుడను నామముతో శివపుత్రునిగా గౌరవింపబడిన వృత్తాంతమిది.
65 – మాతృకా గణముల ఆవిర్భావము
అంధకాసురుని శరీరము నుండి కారిన ప్రతి రక్తపుబొట్టు నుండి వేలాది రాక్షసులు ఉద్భవిస్తుండగా, పరమశివుడు బ్రాహ్మీ, మాహేశ్వరి, కౌమారి, వైష్ణవి, వారాహి, మాహేంద్రి, చాముండాది అష్టమాతృకలను సృష్టించెను. ఆ దివ్య మాతృకలు రాక్షసుల రక్తము నేలపై పడకుండా త్రాగివేస్తూ రాక్షస సైన్యమును సమూలముగా నాశనము గావించిన లీల ఇక్కడ వివరింపబడినది.
66 – అంధకాసుర సంహారము మరియు భృంగిరిటి మోక్షము
పరమశివుడు తన దివ్య త్రిశూలముతో అంధకాసురుని గ్రుచ్చి ఆకాశమునందు ఎత్తిపట్టెను. శూలాగ్రమున సహస్ర సంవత్సరములు తపించిన అంధకుడు తన అహంకారమును వీడి శివభక్తుడై పరమేశ్వరుని స్తుతించెను. దయామయుడైన శంకరుడు వాని భక్తికి మెచ్చి పాపవిముక్తుని చేసి భృంగిరిటి అను నామముతో తన గణములలో ముఖ్యునిగా స్థానము కల్పించిన దివ్య కరుణా చరితమిది.
67 – బలి ప్రహ్లాద సంవాదము
సుతల లోకమునందు సుఖముగా ఉన్న బలి చక్రవర్తిని దర్శించుటకు ప్రహ్లాదుడు విచ్చేసి, శ్రీహరి అనుగ్రహ మహిమను మరియు అహంకార రహిత భక్తి యొక్క ప్రాశస్త్యమును వివరించెను. పరమాత్ముడైన విష్ణుభగవానుని లీలలను స్మరించుచూ వారిరువురు ఆధ్యాత్మిక ఆనందమును అనుభవించిన దివ్య సంవాదము ఈ అధ్యాయమునందు రమణీయముగా వర్ణింపబడినది.
68 – ప్రహ్లాదుని తీర్థయాత్రలు
పరమ భాగవతుడైన ప్రహ్లాద మహారాజు సమస్త లోకములందలి పవిత్ర పుణ్యక్షేత్రములను దర్శించుటకు సంకల్పించి తీర్థయాత్రలను ప్రారంభించెను. నైమిశారణ్యము, కురుక్షేత్రము, పుష్కరము వంటి దివ్య క్షేత్రములలో స్నానదానాదులు ఆచరిస్తూ భగవన్నామ సంకీర్తన చేసిన యాత్రా క్రమము ఇక్కడ వివరింపబడినది.
69 – కాశీ వారణాసి మాహాత్మ్యము
సమస్త పాపములను హరించి ముక్తిని ప్రసాదించే అవిముక్త క్షేత్రమైన వారణాసి మహిమను పులస్త్యుడు విస్తారముగా వివరించెను. గంగానది తీరమున వెలసిన విశ్వేశ్వర లింగ దర్శన ఫలము, మణికర్ణికా ఘాట్ ప్రాశస్త్యము మరియు కాశీ నగరమున ప్రాణత్యాగము చేయు సమస్త జీవులకు పరమశివుడు తారకమంత్రోపదేశముతో మోక్షమును ప్రసాదించు పరమ రహస్యము ఇక్కడ వర్ణింపబడినది.
70 – ప్రయాగ మరియు నైమిశారణ్య క్షేత్ర వైభవము
తీర్థరాజైన ప్రయాగ క్షేత్రమునందు గంగా యమునా సరస్వతుల త్రివేణీ సంగమ స్నాన విశేషములు మరియు అక్షయవట ప్రాశస్త్యము కీర్తింపబడినవి. అలాగే శౌనకాది మహర్షులు నిరంతర సత్రయాగములు ఆచరించిన నైమిశారణ్య దివ్య భూమి మహిమ ఈ అధ్యాయమునందు వివరింపబడినది.
71 – గయా క్షేత్ర మాహాత్మ్యము మరియు పితృకార్య ఫలము
గయాసురుని పవిత్ర దేహముపై దేవతలందరూ కొలువై ఉన్న గయా క్షేత్ర విశేషములు ఇక్కడ వర్ణింపబడినవి. గదాధర భగవానుని పాదపద్మముల వద్ద మరియు ఫల్గునీ నదీ తీరమున పితృదేవతల కొరకు పిండప్రదానము చేయు భక్తుల పితృగణములు నరక విముక్తులై బ్రహ్మలోకమును పొందుతారని విస్తారముగా తెలుపబడినది.
72 – గోదావరీ నదీ మాహాత్మ్యము మరియు మాతృతీర్థ విశేషములు
గౌతమ మహర్షి తపఃఫలముగా భువికి అవతరించిన పవిత్ర గోదావరీ నది మహిమ మరియు దండకారణ్య పరిసరములందలి దివ్య మాతృతీర్థముల విశేషములు ఇక్కడ వర్ణింపబడినవి. గోదావరీ జలములలో స్నానమాచరించిన వారికి సమస్త జన్మల పాతకములు నశించి ఆయురారోగ్య ఐశ్వర్యములు లభించునని నిరూపింపబడినది.
73 – కావేరీ తామ్రపర్ణీ తీర్థ వర్ణనము
దక్షిణ భారతమున ప్రవహించే పవిత్ర జీవనదులైన కావేరి, తామ్రపర్ణి మరియు కృష్ణా నదుల ప్రాశస్త్యము పులస్త్యునిచే వర్ణింపబడినది. ఆగస్త్య మహర్షి అనుగ్రహముతో వెలసిన క్షేత్రములు, సముద్ర సంగమ తీర్థముల మహిమలు మరియు అక్కడ ఆచరించు దానధర్మముల విశేష ఫలములు ఈ అధ్యాయమునందు వివరింపబడినవి.
74 – ప్రబోధినీ ఏకాదశీ వ్రత మాహాత్మ్యము
కార్తిక మాస శుక్ల పక్ష ప్రబోధినీ ఏకాదశి నాడు క్షీరాబ్ధి శయనుడైన శ్రీమహావిష్ణువు యోగనిద్ర నుండి మేల్కొను దివ్య పర్వదిన విధానము ఇక్కడ వర్ణింపబడినది. ఆనాడు ఉపవాసముండి జాగరణ చేసి తులసీ దామోదర కల్యాణమును జరిపించు భక్తులకు కలుగు అనంత పుణ్యఫలము సవివరముగా ఉపదేశింపబడినది.
75 – వివిధ ద్వాదశీ వ్రత విధానములు
శ్రీహరికి అత్యంత ప్రీతిపాత్రమైన వివిధ ద్వాదశీ వ్రతముల స్వరూపములను పులస్త్యుడు నారదునకు విశదీకరించెను. భీమ ద్వాదశి, గోవింద ద్వాదశి, తిల ద్వాదశ్యాది వ్రతముల నియమములు, పూజా విధానములు మరియు వాటిని ఆచరించుట వలన సమస్త పాపములు నశించి విష్ణులోక ప్రాప్తి కలుగునని వివరించబడినది.
76 – శ్రవణ ద్వాదశీ వ్రత మహిమ
శ్రావణ లేదా భాద్రపద మాసమున శ్రవణా నక్షత్ర యుక్త ద్వాదశీ తిథియందు ఆచరించవలసిన శ్రవణ ద్వాదశీ వ్రత విశిష్టత ఇక్కడ కీర్తింపబడినది. ఆ పవిత్ర దినమున వామన రూపమున ఉన్న శ్రీహరిని షోడశోపచారములతో పూజించి దానధర్మములు చేయువారికి వాజపేయ యాగ ఫలము లభించునని తెలుపబడినది.
77 – సుగతి ద్వాదశీ మరియు అశోక త్రిరాత్ర వ్రతములు
మానవులకు ఉత్తమ గతులను ప్రసాదించే సుగతి ద్వాదశీ వ్రతము మరియు దుఃఖములను సమూలముగా నివారించే అశోక త్రిరాత్ర వ్రతముల విధానములు ఇక్కడ ఉపదేశింపబడినవి. ఈ వ్రతములను భక్తిశ్రద్ధలతో ఆచరించిన స్త్రీ పురుషులకు సకల సౌభాగ్యములు, సంతానవృద్ధి మరియు మోక్షము కలుగునని వర్ణింపబడినది.
78 – నక్షత్రపురుష వ్రత విధానము
సమస్త నక్షత్ర మండలములను భగవాన్ శ్రీమహావిష్ణువు యొక్క శరీర అవయవములుగా భావించి ఆరాధించే దివ్య నక్షత్రపురుష వ్రత విధానము ఇక్కడ వివరింపబడినది. అశ్విని మొదలు రేవతి వరకు గల నక్షత్రముల యందు భగవంతుని అంగపూజ గావించు భక్తుడు రోగరహితుడై దివ్య తేజస్సుతో విరాజిల్లునని నిరూపింపబడినది.
79 – శ్రీ కృష్ణ జన్మాష్టమీ వ్రత మాహాత్మ్యము
శ్రావణ మాస బహుళాష్టమి నాడు రోహిణీ నక్షత్ర యుక్త అర్ధరాత్రి వేళ భగవాన్ శ్రీకృష్ణ పరమాత్ముడు అవతరించిన పరమ పావన పర్వదిన వ్రత విధానము ఇక్కడ వర్ణింపబడినది. ఆనాడు ఉపవాస దీక్షతో శ్రీకృష్ణుని బాలరూపమును పూజించి అర్ఘ్యప్రదానము చేయు భక్తులు సమస్త పాపవిముక్తులై వైకుంఠ ప్రాప్తిని పొందుదురు.
80 – శివరాత్రి వ్రత మహిమ
మాఘ మాస బహుళ చతుర్దశి నాడు లింగోద్భవ కాలమున ఆచరించవలసిన పరమ పవిత్ర మహాశివరాత్రి వ్రత వైభవము ఇక్కడ కీర్తింపబడినది. నిరాహారులై నాలుగు జాముల యందు శివలింగమునకు పంచామృతాభిషేకములు, బిల్వార్చనలు చేసి జాగరణ చేయు భక్తులకు కలుగు సకల భోగములు మరియు శివసాయుజ్య ముక్తి ఫలము వర్ణింపబడినది.
81 – సదాచార నియమములు మరియు ధర్మ నిర్ణయము
మానవ జీవితమును ధర్మబద్ధముగా తీర్చిదిద్దే నిత్యకర్మలు, ప్రాతఃకాల సంధ్యావందనము, శౌచ విధులను, పంచమహాయజ్ఞముల విశిష్టతను పులస్త్య మహర్షి ఉపదేశించెను. సత్యము, అహింస, భూతదయ, పెద్దల యెడల గౌరవము కలిగి జీవించుటే పరమ ధర్మమని మరియు అదియే భగవదనుగ్రహమునకు మార్గమని విశదీకరింపబడినది.
82 – దాన ధర్మ వైభవము మరియు భూదాన మహిమ
సకల దానములలోకెల్లా భూదానము అత్యున్నతమైనదని మరియు సకల పుణ్యములను ప్రసాదించునదని ఈ అధ్యాయమునందు ప్రశంసింపబడినది. సత్పాత్రుడైన సద్బ్రాహ్మణునకు భూమిని దానము చేయు దాత సూర్యచంద్రులు ఉన్నంత కాలము స్వర్గలోకమునందు దివ్య భోగములను అనుభవించునని తెలుపబడినది.
83 – గోదాన మరియు తిలధేను దాన విశేషములు
సకల తీర్థములు, వేదములు మరియు దేవతలు నివసించే పరమ పవిత్రమైన గోమాతను దానము చేయుట వలన కలుగు వైభవము ఇక్కడ వర్ణింపబడినది. అలాగే వైతరణీ నదిని సులభముగా దాటుటకు సహకరించే తిలధేను, జలధేను, ఘృతధేను దానముల విశిష్ట విధివిధానములు సవివరముగా వివరింపబడినవి.
84 – సువర్ణదానము మరియు వస్త్రదాన ఫలము
అగ్ని స్వరూపమైన సువర్ణమును మరియు శీతోష్ణముల నుండి రక్షించే వస్త్రములను అన్నదానముతో కూడి సమర్పించుట వలన కలుగు మహత్తర పుణ్యఫలములను పులస్త్యుడు వివరించెను. అట్టి దానములు చేసినవారి వంశములోని పితృదేవతలు తృప్తిచెంది సకల శుభములను అనుగ్రహింతురని వర్ణింపబడినది.
85 – విష్ణు పూజా విధానము మరియు మంత్ర జప మహిమ
శ్రీమహావిష్ణువును శంఖ చక్ర గదాధరునిగా భావించి అష్టాక్షరీ ద్వాదశాక్షరీ మంత్రములతో ఆరాధించు క్రమము ఇక్కడ ఉపదేశింపబడినది. భక్తితో తులసీ దళములను సమర్పించి నామజపము చేయు మానవుని హృదయము నిర్మలమై పరబ్రహ్మ సాక్షాత్కారము కలుగునని నిరూపింపబడినది.
86 – విష్ణు పంజర స్తోత్రము
సకల దిక్కుల నుండి, సకల ఆపదల నుండి, భూత ప్రేత పిశాచాది గ్రహ భయముల నుండి రక్షణ కల్పించే పరమ పవిత్రమైన శ్రీ విష్ణు పంజర స్తోత్రము ఇక్కడ ఉపదేశింపబడినది. శ్రీహరి యొక్క సుదర్శన చక్రము, కౌమోదకీ గద, శార్ఙ్గ ధనుస్సు వంటి దివ్యాయుధములను స్మరిస్తూ పఠించు ఈ స్తోత్రము భక్తులకు అభేద్యమైన రక్షాకవచముగా నిలుచును.
87 – గజేంద్ర మోక్ష ఉపాఖ్యానము
త్రికూట పర్వత ప్రాంతమునందలి దివ్య సరస్సున విహరిస్తున్న గజేంద్రుని పాదమును ఒక బలవత్తరమైన మొసలి పట్టుకొనగా, వేయి సంవత్సరములు సాగిన భీకర పోరాటము ఇక్కడ వర్ణింపబడినది. తన శక్తి అంతయూ క్షీణించి నిస్సహాయ స్థితిలో ఉన్న గజేంద్రుడు పూర్వజన్మ సంస్కారముతో సరోవరము నుండి ఒక కమలమును తొండముతో గ్రహించి పరమపురుషుని ఆర్తితో శరణువేడిన పరమ భక్తి ఘట్టమిది.
88 – గజేంద్రుని పూర్వజన్మ వృత్తాంతము
గజేంద్రుడు పూర్వజన్మయందు ఇంద్రద్యుమ్నుడను పరమ భాగవత రాజుగా ఉండి అగస్త్య మహర్షి శాపము వలన గజరూపమును పొందెనని మరియు మొసలి హూహూ అను గంధర్వుడై దేవల ముని శాపముచే గ్రాహరూపమును పొందెనని వారి పూర్వజన్మ కథలు ఈ అధ్యాయమునందు వివరింపబడినవి.
89 – గజేంద్ర రక్షణ మరియు నారాయణ స్తుతి
గజేంద్రుని ఆర్తనాదమును ఆలకించిన భగవాన్ శ్రీమహావిష్ణువు గరుడారూఢుడై క్షణమాత్రమున రక్షించుటకు విచ్చేసి, తన సుదర్శన చక్రముతో మొసలి ముఖమును ఛేదించి గజేంద్రుని కాపాడెను. భగవంతుని దివ్య దర్శనముతో ఇరువురూ శాపవిముక్తులై దివ్య శరీరములను ధరించి శ్రీహరిని భక్తితో స్తుతించి వైకుంఠధామమును చేరిన కరుణామయ లీల ఇక్కడ వర్ణింపబడినది.
90 – గరుడ ధ్వజ ప్రతిష్ఠా మాహాత్మ్యము
భగవాన్ శ్రీమహావిష్ణువు ప్రీత్యర్థమై దేవాలయములందు గరుడధ్వజమును ప్రతిష్ఠించు విధానము మరియు దాని దర్శన ఫలము ఇక్కడ కీర్తింపబడినది. ధ్వజస్తంభమును దర్శించి ప్రణామము చేయు భక్తుల సకల పాపములు పటాపంచలై సమస్త కార్యసిద్ధులు చేకూరునని విశదీకరింపబడినది.
91 – భాగవత ధర్మము మరియు విష్ణు భక్తి లక్షణములు
పరమ భాగవతులకు ఉండవలసిన శాంతము, దయ, నిరహంకారము, సర్వభూత సమత్వము వంటి దివ్య గుణములను పులస్త్య మహర్షి ఉపదేశించెను. ఎవరి హృదయమునందు శ్రీహరి నిరంతరము కొలువై ఉండునో అట్టి భక్తులే లోకపావనులని మరియు వారి పాదధూళిచే సమస్త తీర్థములు పవిత్రములగునని వర్ణింపబడినది.
92 – ప్రహ్లాద కృత పరమతత్త్వోపదేశము
ప్రహ్లాద మహారాజు దైత్య బాలకులకు మరియు భక్తులకు ఉపదేశించిన పరమ భాగవత ధర్మ సారము ఇక్కడ వర్ణింపబడినది. ఈ అనిత్యమైన సంసార చక్రము నుండి విముక్తి పొందుటకు భగవద్భక్తియే ఏకైక శరణ్యమని, శ్రవణ కీర్తనాది నవవిధ భక్తి మార్గముల ద్వారా సులభముగా పరమపదమును పొందవచ్చని ప్రహ్లాదుడు ప్రబోధించెను.
93 – వర్ణాశ్రమ ధర్మములు మరియు ముక్తి మార్గము
సమాజ శ్రేయస్సు కొరకు నిర్దేశింపబడిన బ్రహ్మచర్య, గృహస్థ, వానప్రస్థ, సన్న్యాస ఆశ్రమముల ధర్మములు మరియు వాటిని నిష్కామ భావముతో ఆచరించి కర్మబంధముల నుండి విముక్తులగు సాధనా మార్గమును ఈ అధ్యాయము సమగ్రముగా ప్రతిపాదించుచున్నది.
94 – పురాణ శ్రవణ ఫలశ్రుతి
వామన పురాణమును భక్తిశ్రద్ధలతో పఠించిననూ లేదా శ్రవణము చేసిననూ కలుగు అద్భుత ఆధ్యాత్మిక ఫలములను పులస్త్యుడు వివరించెను. అశ్వమేధ రాజసూయాది సమస్త యాగముల ఫలము, సకల తీర్థస్నాన ఫలము లభించి సకల పాపములు నశించి అంత్యమున పరమపదమైన వైకుంఠ ప్రాప్తి కలుగునని ఫలశ్రుతి కీర్తింపబడినది.
95 – వామన పురాణ సమాప్తి మరియు మంగళాశాసనము
నారదుడు పులస్త్యుని దివ్య ఉపదేశమునకు కృతజ్ఞతాపూర్వక నమస్కారములు సమర్పించి ధన్యుడయ్యెను. నైమిశారణ్యమున సూత మహర్షి శౌనకాది మునులకు ఈ పవిత్ర పురాణమును పరిసమాప్తి గావించి, జగద్రక్షకుడైన శ్రీ వామన త్రివిక్రమ ప్రభువునకు మరియు జగజ్జననీ సమేత పరమశివునకు మంగళాశాసనములు పలికి సకల లోకములకు శాంతి సౌభాగ్యములు కలుగుగాకని ప్రార్థించిన దివ్య ముగింపు ఘట్టమిది.
వామన పురాణములోని సరో మహాత్మ్యము విషయ సూచిక
1 – సరోమాహాత్మ్య ప్రశంస మరియు కురుక్షేత్ర వైభవము
నైమిశారణ్యములో సూత మహర్షి శౌనకాది మునులకు పూర్వము పులస్త్య బ్రహ్మర్షి నారద మహర్షికి ఉపదేశించిన సరోమాహాత్మ్య దివ్య రహస్యములను వివరించెను. నారదుడు సకల లోక సంచారము చేస్తూ ధర్మక్షేత్రమైన కురుక్షేత్రము యొక్క అద్భుత ప్రాశస్త్యమును, అందు వెలసిన పవిత్ర సరోవరముల మహిమను తెలుపవలసినదిగా పులస్త్యుని ప్రార్థించెను. పులస్త్యుడు భక్తిపారవశ్యముతో భగవానుని స్మరిస్తూ, కురుక్షేత్ర భూమి సమస్త జగత్తునకు పరమ పావనమైనదని, అక్కడ కాలుమోపినంతనే జీవుల పూర్వజన్మల పాపరాశులు పటాపంచలవుతాయని మరియు సకల పుణ్యతీర్థములకు కురుక్షేత్రమే అధిష్ఠానమని ప్రశంసిస్తూ దివ్యోపదేశమును ప్రారంభించెను.
2 – కురుక్షేత్ర సీమా నిర్ణయము మరియు పుణ్య నదులు
పులస్త్య మహర్షి కురుక్షేత్రము యొక్క భౌగోళిక మరియు ఆధ్యాత్మిక సరిహద్దులను సవివరముగా ఉపదేశించెను. దక్షిణమున సరస్వతీ నది మరియు ఉత్తరమున దృషద్వతీ నదుల నడుమ విస్తరించియున్న సమంతపంచక క్షేత్రము దేవతల యజ్ఞభూమిగా భాసిల్లుచున్నదని విశదీకరించెను. ఈ పవిత్ర భూమిలో ప్రవహించే ఆపగా, మందాకినీ, కౌశికీ, మధుస్రవ మొదలైన దివ్య నదుల మహిమలను, వాటి జలములలో స్నానమాచరించు భక్తులకు కలుగు అశ్వమేధ యాగ ఫలములను పరమ భక్తితో వర్ణించెను.
3 – పృథూదక తీర్థ ప్రాశస్త్యము
సరస్వతీ నది ఒడ్డున విలసిల్లిన పృథూదక తీర్థము సమస్త జగత్తులోని తీర్థములలోకెల్లా అత్యున్నతమైనదని పులస్త్యుడు కొనియాడెను. పృథు చక్రవర్తి తన పితృదేవతల ముక్తికై ఇక్కడ తీవ్ర తపస్సు చేసి వారిని నరకయాతనల నుండి విముక్తులను గావించెను. ఈ పుణ్యక్షేత్రమున మరణించిన ప్రాణులకు పునర్జన్మ ఉండదని, గంగాయమునా సంగమము కంటెను పృథూదక తీర్థ స్నానము అమితమైన పుణ్యప్రదమని, ఇక్కడ శ్రాద్ధ తర్పణములు ఆచరించిన వారి పితృదేవతలు శాశ్వత బ్రహ్మలోకమును పొందుతారని వివరింపబడినది.
4 – సరస్వతీ మాహాత్మ్యము మరియు ప్రాచీ సరస్వతి
సాక్షాత్తు బ్రహ్మదేవుని ముఖము నుండి ఆవిర్భవించిన వేదస్వరూపిణియైన సరస్వతీ నది పవిత్రతను పులస్త్య మహర్షి కీర్తించెను. తూర్పు ముఖముగా ప్రవహించే ప్రాచీ సరస్వతీ ప్రవాహమునందు స్నానమాచరించిన భక్తులకు బ్రహ్మహత్యాది మహాపాతకములు సైతము క్షణమాత్రమున భస్మమగునని విశదీకరించెను. సరస్వతీ జలములను స్పర్శించినంతనే మానవుల బుద్ధి నిర్మలమై దివ్య జ్ఞానము, భగవద్భక్తి సిద్దించునని ఈ అధ్యాయమునందు ఉపదేశింపబడినది.
5 – బ్రహ్మసరస్ ప్రాదుర్భావము
సృష్టికర్తయైన బ్రహ్మదేవుడు లోకకల్యాణార్థమై లోకములను సృష్టించుటకు పూర్వము పరమ పవిత్రమైన బ్రహ్మసరస్సును నిర్మించి అక్కడ బృహత్తర యాగమును ఆచరించిన దివ్య చరితము ఇక్కడ వర్ణింపబడినది. సకల తీర్థములను, దివ్య నదులను, దేవతలను బ్రహ్మదేవుడు ఈ సరోవరమునందు ఆవాహన చేసెను. ఆనాటి నుండి బ్రహ్మసరస్సు సర్వపాపహరమై, త్రిమూర్తుల దివ్య సాన్నిధ్యముతో ప్రకాశిస్తూ భక్తుల కోరికలను ఈడేర్చే కామధేనువుగా విలసిల్లుచున్నది.
6 – స్థాణువట మరియు సన్నిహిత సరోవర వైభవము
పరమశివుడు స్థాణు రూపమున తపస్సు ఆచరించిన దివ్య స్థాణువట వృక్ష మహిమ మరియు దాని సమీపమునందున్న సన్నిహిత సరోవర వైభవము ఇక్కడ కీర్తింపబడినది. సకల తీర్థములు నిరంతరము సన్నిహితమై ఉండుటచేత దీనికి సన్నిహిత సరోవరమను నామము సార్థకమయ్యెను. ఈ తీర్థ సన్నిధిలో పరమేశ్వరుని అర్చించిన భక్తులకు రుద్రలోక ప్రాప్తి కలుగునని, అమావాస్య దినమున ఇక్కడ చేయు జపతపములు కోటి రెట్ల ఫలమును ప్రసాదించునని పులస్త్యుడు వివరించెను.
7 – సూర్యగ్రహణ కాల స్నాన విశేషములు
సూర్యగ్రహణ సమయమున కురుక్షేత్ర సన్నిహిత సరోవరమునందు సమస్త తీర్థములు, దేవతలు, మునులు స్వయముగా వచ్చి నివసిస్తారని పులస్త్య మహర్షి విశదపరచెను. ఆ పుణ్య సమయమున ఈ సరోవరములో ఒక్కసారి స్నానమాచరించి తిలలు, సువర్ణము, గోవులను దానము చేసిన మానవులకు సమస్త భూమండలమును దానము చేసినంతటి అనంత పుణ్యఫలము లభించునని, వారి పితృగణములు నూరు కల్పముల పాటు తృప్తిగా విష్ణులోకమున విహరిస్తారని వివరింపబడినది.
8 – కురుక్షేత్ర వనముల మాహాత్మ్యము
ధర్మక్షేత్ర పరిధిలో విరాజిల్లే కామ్యకవనము, అదితీవనము, వ్యాసవనము, ఫలకీవనము, సూర్యవనము, మధువనము, సీతావనము మొదలైన సప్త దివ్య వనముల రమణీయతను మరియు ఆధ్యాత్మిక ప్రాశస్త్యమును పులస్త్యుడు వర్ణించెను. మహర్షులు, సిద్ధులు ఈ పవిత్ర వనములలో ఆశ్రమములు నిర్మించుకొని తీవ్ర తపస్సులతో భగవంతుని సాక్షాత్కారమును పొందిన దివ్య వృత్తాంతములు ఇక్కడ విస్తారముగా పేర్కొనబడినవి.
9 – స్థాణు లింగ ప్రాదుర్భావము
బ్రహ్మసరస్సు తీరమున స్వయంభువుగా ఆవిర్భవించిన జ్యోతిర్మయ స్థాణు శివలింగ మహిమను పులస్త్యుడు భక్తిపూర్వకముగా వివరించెను. పరమశివుడు లోకరక్షణార్థమై స్థిరముగా నిలిచి భక్తుల పూజలను అందుకుంటున్న పరమ పావన క్షేత్రమిది. ఈ దివ్య లింగమునకు పంచామృతములతో అభిషేకము చేసి బిల్వపత్రములతో అర్చించు భక్తులు సమస్త సంసార బంధముల నుండి విముక్తులై సద్యోముక్తిని పొందుదురని కీర్తింపబడినది.
10 – మార్కండేయ మరియు కపిల తీర్థ వర్ణనము
చిరంజీవియైన మార్కండేయ మహర్షి పరమేశ్వరుని అనుగ్రహముచే మృత్యువును జయించిన మార్కండేయ తీర్థ విశేషములు మరియు సాంఖ్యయోగ ప్రవర్తకుడైన కపిల భగవానుడు తపస్సు గావించిన కపిల తీర్థ మహిమలు ఈ అధ్యాయమునందు వర్ణింపబడినవి. ఆయా తీర్థములలో స్నానమాచరించి భగవదారాధన చేయు సాధకులకు అపమృత్యు భయములు తొలగి ఆత్మజ్ఞానము కలుగునని తెలుపబడినది.
11 – నాగతీర్థ మరియు సర్వకామిక తీర్థ వర్ణనము
అనంత, వాసుకి, తక్షకాది నాగరాజులు పూజించిన పవిత్ర నాగతీర్థము మరియు సకల మనోరథములను నెరవేర్చే సర్వకామిక తీర్థముల ఆవిర్భావ క్రమము ఇక్కడ వివరింపబడినది. నాగతీర్థమున స్నానమాచరించిన వారికి సర్పభయము నశించునని, సర్వకామిక తీర్థమున దానధర్మములు ఆచరించు భక్తులకు ఐహిక భోగములు మరియు అంత్యమున ముక్తి కలుగునని నిరూపింపబడినది.
12 – కురు మహారాజు తపస్సు మరియు క్షేత్ర వరప్రదానము
చంద్రవంశపు రాజర్షియైన కురు మహారాజు ప్రజలందరూ ధర్మపరులై సద్గతి పొందవలెనను సమున్నత సంకల్పముతో బంగారు నాగలిని పూన్చి కురుక్షేత్ర భూమిని దున్నుతూ ఘోర తపస్సు ఆచరించెను. దేవేంద్రుడు ప్రత్యక్షమై పరీక్షించిననూ కురురాజు చలించక నిష్కామ ధర్మదీక్షను ప్రదర్శించెను. అతని పరోపకార భావనకు సంతుష్టుడైన ఇంద్రుడు మరియు త్రిమూర్తులు ఈ భూమి యందు దేహత్యాగము చేయు సమస్త ప్రాణులకు పాపపుణ్య విచారణ లేకుండానే మోక్షము లభించునని వరమిచ్చిన పరమ పవిత్ర గాథ ఇక్కడ వర్ణింపబడినది.
13 – వసిష్ఠాశ్రమ మరియు విశ్వామిత్ర తీర్థ వర్ణనము
బ్రహ్మర్షి వసిష్ఠుడు మరియు రాజర్షి విశ్వామిత్రుల తపశ్శక్తితో పునీతమైన ఆశ్రమ తీర్థముల దివ్య వైభవము ఈ అధ్యాయమునందు వివరింపబడినది. సరస్వతీ ప్రవాహమునందు ఈ తీర్థములలో స్నానమాచరించిన భక్తులకు బ్రాహ్మణ్య తేజస్సు, శత్రుజయము మరియు సకల విద్యాప్రాప్తి కలుగునని పులస్త్య మహర్షి ఉపదేశించెను.
14 – బ్రహ్మేశ్వర లింగ మరియు చక్రతీర్థ ప్రాశస్త్యము
బ్రహ్మదేవుడు స్వయముగా ప్రతిష్ఠించి పూజించిన బ్రహ్మేశ్వర లింగ మహిమ మరియు శ్రీమహావిష్ణువు తన సుదర్శన చక్రముతో జలములను వెలువరించిన చక్రతీర్థ వైభవము ఇక్కడ కీర్తింపబడినవి. చక్రతీర్థమున స్నానమాచరించి విష్ణుమూర్తిని ఆరాధించు భక్తులు చక్రధరుడైన శ్రీహరి అనుగ్రహముతో సమస్త పాపవిముక్తులై వైకుంఠమును చేరుదురు.
15 – సోమతీర్థ మరియు చంద్రపుష్కరిణీ మాహాత్మ్యము
దక్ష ప్రజాపతి శాపము వలన క్షయరోగగ్రస్తుడైన చంద్రభగవానుడు పరమశివుని శరణువేడి ఇక్కడి సరోవరమున తపస్సు చేసి తిరిగి పూర్ణ తేజస్సును పొందిన సోమతీర్థ వృత్తాంతము ఇక్కడ వర్ణింపబడినది. సోమవారము నాడు చంద్రపుష్కరిణిలో స్నానమాచరించి శంకరుని పూజించు మానవులకు సమస్త మానసిక వ్యాధులు, శారీరక రోగములు నశించి ఆయురారోగ్యములు వర్ధిల్లును.
16 – కోటితీర్థ మరియు వరాహతీర్థ వైభవము
కోటి పుణ్యతీర్థముల ఫలమును ఒక్కసారిగా ప్రసాదించే దివ్య కోటితీర్థము మరియు హిరణ్యాక్షుని సంహరించి భూదేవిని ఉద్ధరించిన వరాహ భగవానుడు నివసించిన వరాహతీర్థ మహిమలు ఈ అధ్యాయమునందు వివరింపబడినవి. వరాహతీర్థమున స్నానదానములు ఆచరించు సాధకులకు అశ్వమేధ యాగ ఫలము లభించి విష్ణుసాయుజ్యము సిద్దించును.
17 – రామహ్రద మరియు పరశురామ తర్పణ తీర్థములు
భగవాన్ పరశురాముడు ఇరవై యొక్క పర్యాయములు అధర్మపరులైన క్షత్రియులను సంహరించి వారి రక్తముతో ఐదు తటాకములను నిర్మించి పితృదేవతలను తృప్తిపరచిన రామహ్రద తీర్థ విశేషములు ఇక్కడ వర్ణింపబడినవి. పరశురాముని భక్తికి మెచ్చి పితృదేవతలు ప్రత్యక్షమై అనుగ్రహించిన విధమును, ఆ రామహ్రదములలో పితృశ్రాద్ధములను ఆచరించు భక్తులకు కలుగు అక్షయ పితృలోక ప్రాప్తిని పులస్త్యుడు విశదీకరించెను.
18 – రుద్రకోటి తీర్థ మాహాత్మ్యము
కోటిమంది మహర్షులు పరమశివుని ఒకే సమయంలో దర్శింపగోరగా, భక్తవత్సలుడైన శంకరుడు కోటి రుద్ర రూపములను ధరించి ప్రతి ముని ఎదుట ప్రత్యక్షమైన పరమ అద్భుత రుద్రకోటి తీర్థ లీల ఇక్కడ కీర్తింపబడినది. ఈ దివ్య తీర్థమున స్నానమాచరించిన భక్తులకు కోటి శివలింగములను దర్శించినంతటి మహత్తర పుణ్యము లభించి శివసాయుజ్య ముక్తి కలుగును.
19 – శంకరార్చన మరియు బిల్వక తీర్థ వర్ణనము
పరమశివునకు అత్యంత ప్రీతిపాత్రమైన బిల్వ వృక్షములతో నిండిన బిల్వక తీర్థ ప్రాశస్త్యము మరియు అక్కడ ఆచరించవలసిన శాస్త్రోక్త శివార్చనా విధానములు ఈ అధ్యాయమునందు ఉపదేశింపబడినవి. భక్తితో బిల్వపత్రములను సమర్పించి శివనామ జపము చేయు భక్తుల దారిద్ర్యము నశించి సకల ఐశ్వర్యములు చేకూరునని పులస్త్యుడు వివరించెను.
20 – నరనారాయణ తీర్థ మరియు బదరీ తీర్థ విశేషములు
లోకరక్షణార్థమై కురుక్షేత్ర పుణ్యభూమి యందు తపస్సు ఆచరించిన నరనారాయణ భగవానుల తీర్థము మరియు బదరీ తీర్థ వైభవములు ఇక్కడ వర్ణింపబడినవి. ఈ పవిత్ర జలములలో స్నానమాచరించి నారాయణుని ధ్యానించు భక్తులకు ఇహలోకమున ధర్మార్థ కామములు మరియు పరలోకమున మోక్షము కలుగునని నిరూపింపబడినది.
21 – కామ్యకవన తీర్థములు మరియు ధర్మతీర్థము
పాండవులు వనవాస కాలమున నివసించి శ్రీకృష్ణ భగవానుని అనుగ్రహమును పొందిన కామ్యకవనమునందలి వివిధ తీర్థములు మరియు యమధర్మరాజు స్వయముగా తపస్సు చేసిన ధర్మతీర్థ మహిమలు ఇక్కడ వివరింపబడినవి. ధర్మతీర్థమున స్నానమాచరించిన మానవులకు యమభయము తొలగి నిరంతర ధర్మబుద్ధి అలవడునని తెలుపబడినది.
22 – శాలూకినీ మరియు సర్వతీర్థ సంగమము
సకల దేవతా సాన్నిధ్యముతో విరాజిల్లే శాలూకినీ తీర్థము మరియు సమస్త దివ్య నదుల సంగమ క్షేత్రముల ప్రాశస్త్యము ఇక్కడ వర్ణింపబడినది. ఈ పుణ్య సంగమములలో నియమపూర్వకముగా స్నానము చేసి ఉపవాసముండు భక్తులకు సకల యాగముల పుణ్యఫలము లభించి జన్మరాహిత్యము కలుగును.
23 – పితృతీర్థ మరియు శ్రాద్ధ విధి మాహాత్మ్యము
పితృదేవతల అనుగ్రహమును పొందుటకు నిర్దేశింపబడిన పితృతీర్థ ప్రాశస్త్యము మరియు అక్కడ ఆచరించవలసిన తర్పణ శ్రాద్ధ విధులను పులస్త్య మహర్షి విశదీకరించెను. శ్రద్ధతో పితృదేవతలకు పిండప్రదానము చేసినవారి వంశము నూరు తరముల వరకు సుభిక్షముగా వర్ధిల్లునని మరియు పితృశాపములు నశించునని వివరింపబడినది.
24 – సప్త సారస్వత తీర్థ వైభవము
మంకణక మహర్షి తపస్సుకు మెచ్చి సరస్వతీ నది సుప్రభా, కాంచనాక్షీ, విశాలా, మనోరమా, ఓఘవతీ, సువేణూ, విమలోదక అను ఏడు పవిత్ర ప్రవాహములుగా ఆవిర్భవించిన దివ్య చరితము ఇక్కడ వర్ణింపబడినది. ఈ సప్త సారస్వత తీర్థమున స్నానమాచరించు మానవులకు సమస్త వేదశాస్త్ర జ్ఞానము మరియు పరమపద ప్రాప్తి కలుగునని కీర్తింపబడినది.
25 – దేవీతీర్థ మరియు మాతృతీర్థ విశేషములు
జగన్మాతయైన దుర్గాదేవి మరియు అష్టమాతృకలు కొలువై ఉన్న పవిత్ర దేవీతీర్థముల వైభవము ఈ అధ్యాయమునందు వివరింపబడినది. స్త్రీ పురుషులు ఈ తీర్థములందు భక్తితో జగజ్జననిని పూజించినచో సకల ఆపదలు, దుష్ట గ్రహపీడలు తొలగిపోయి అష్టైశ్వర్యములు, సంతాన సౌభాగ్యములు వర్ధిల్లును.
26 – కురుక్షేత్ర ప్రదక్షిణా విధి
సమస్త కురుక్షేత్ర తీర్థ మండలమును ప్రదక్షిణము చేయు దివ్య యాత్రా క్రమమును, ఆయా క్షేత్రములలో దర్శించవలసిన యక్షులు, దిక్పాలకులు, ద్వారపాలకుల విధులను పులస్త్యుడు ఉపదేశించెను. విధియుక్తముగా కురుక్షేత్ర పరక్రమణము పూర్తిచేసిన భక్తుడు సాక్షాత్తు భూమండల ప్రదక్షిణ ఫలమును పొంది ముక్తుడగునని వర్ణింపబడినది.
27 – సరోవర స్నానదాన ఫల వర్ణనము
బ్రహ్మసరస్సు మరియు సన్నిహిత సరోవరములందు వేర్వేరు మాసములలో, తిథులలో, పర్వదినములలో ఆచరించు స్నాన జప హోమ దానముల విశేష ఫలములను పులస్త్య మహర్షి సంపూర్ణముగా వివరించెను. నిష్కామ భక్తితో భగవంతుని అర్పిస్తూ ఇక్కడ చేయు స్వల్ప దానము సైతము మేరు పర్వత సమానమైన అక్షయ పుణ్యమును ప్రసాదించునని నిరూపింపబడినది.
28 – సరోమాహాత్మ్య ఫలశ్రుతి మరియు సమాప్తి
పులస్త్య బ్రహ్మర్షి ఉపదేశించిన ఈ దివ్య సరోమాహాత్మ్యమును భక్తిశ్రద్ధలతో నిత్యము పఠించిననూ లేదా శ్రవణము చేసిననూ సమస్త పాపములు నశించి సకల అభీష్టములు సిద్ధించునని ఫలశ్రుతి కీర్తింపబడినది. నారదుడు పరమానందభరితుడై పులస్త్యునకు ప్రణామములు అర్పించెను. సూత మహర్షి శౌనకాది మునులకు ఈ పవిత్ర చరితమును ముగిస్తూ జగద్రక్షకుడైన శ్రీహరికి, స్థాణు పరమేశ్వరునకు మంగళాశాసనములు సమర్పించి లోకకల్యాణమును ఆశీర్వదించిన మంగళకర ముగింపు ఘట్టమిది.