Read Bhāgavata Mahā Purāṇa Tenth Skanda in Telugu
శ్రీమద్భాగవత మహాపురాణంలో దశమ స్కంధము అత్యంత పవిత్రమైనది, పరమోచ్ఛమైనది మరియు భాగవత హృదయంగా నిలిచే దివ్య గ్రంథ భాగము. ఈ స్కంధము ‘ఆశ్రయము’ అనే అత్యున్నత వైదిక తత్త్వాన్ని—అనగా సమస్త బ్రహ్మాండాలకు, సర్వ జీవులకు ఏకైక పరమ శరణ్యుడు, సర్వేశ్వరుడు మరియు మూలకారణుడైన స్వయం భగవాన్ శ్రీకృష్ణుని దివ్య స్వరూపాన్ని సంపూర్ణంగా ఆవిష్కరిస్తుంది. గంగా నదీ తీరాన శ్రీ శుకదేవ గోస్వామి పరీక్షిత్తు మహారాజుకు ఉపదేశించిన ఈ దివ్య చరిత్ర కేవలం కల్పిత గాథ కాదు; ఇది సత్యయుగము నుండి ద్వాపర యుగాంతం వరకు సంభవించిన యథార్థ విశ్వ చారిత్రాత్మక ఘట్టము.
ఈ మొదటి నలభై అధ్యాయాలలో భగవానుని భూభార హరణ సంకల్పము, మధుర కారాగారంలో శ్రీకృష్ణావతారము, రేపల్లెకు (గోకులానికి) రహస్య ప్రయాణము, బాలకృష్ణుని శైశవ-బాల్య లీలలు, పూతన, శకటాసుర, తృణావర్త, బకాసుర, అఘాసురాది అసురుల వధ, కాళియ మర్దనము, గోవర్ధన గిరిధారణము, మధురానుభూతిని పంచే రాసలీలలు, మరియు అక్రూరునితో మధురకు ప్రయాణమై కంసవధకు నాంది పలకడం వరకు జరిగిన సత్య సంఘటనలు భక్తిరసభరితంగా, సుదీర్ఘంగా వర్ణించబడ్డాయి.
అధ్యాయాలు 41 నుండి 90 వరకు శ్రీకృష్ణ భగవానుడు గోకుల బృందావనాల బాల్య లీలల నుండి మధురా నగర ప్రవేశము, కంస సంహారము, గురుకుల విద్య అభ్యాసము, ద్వారాకా నగర నిర్మాణం, రుక్మిణీదేవి కళ్యాణం, అష్టభార్యల పరిణయము, నరకాసుర, శిశుపాల, జరాసంధ, శాల్వాది లోకకంటక అసురుల వధ, సుదామ విప్రుని ఉద్ధరణ, మరియు కురుక్షేత్రంలో జరిగిన మహా పునఃసమాగమము వరకు సాగిన మహోన్నత చారిత్రాత్మక లీలలు భక్తిరసభరితంగా, అత్యంత సుదీర్ఘంగా వర్ణించబడ్డాయి.
The Bhāgavata declares: “Kṛshṇas tu bhagavān svayam” — Kṛshṇa is not a partial avatāra but Bhagavān himself. (source: Bhāgavata Mahā Purāṇa, 1st Skanda, Chapter 3)
This page is about the general information on Tenth Skanda of Bhāgavata Mahā Purāṇa. For reading the Tenth Skanda of Bhāgavata Mahā Purāṇa, please visit The Reading Tenth Skanda of Bhāgavata Mahā Purāṇa. For general information about the Bhāgavata Mahā Purāṇa, please visit Bhāgavata Mahā Purāṇa.
Read Śrīmad Bhāgavata Mahā Purāṇa Tenth Skanda Online
Read Śrīmad Bhāgavata Mahā Purāṇa Tenth Skanda in Telugu Online
అధ్యాయము 1 – శ్రీకృష్ణావతార నేపథ్యము మరియు దేవకీ-వసుదేవుల వివాహము
ఈ అధ్యాయంలో స్వయం భగవానుడైన శ్రీకృష్ణుడు భూమిపై ఆవిర్భవించడానికి దారితీసిన చారిత్రాత్మక పరిస్థితులు వర్ణించబడ్డాయి. ద్వాపర యుగాంతంలో లోకకంటకులైన అసుర రాజులు భూమండలాన్ని అధర్మంతో ఏలుతుండగా, భూదేవి గోరూపాన్ని ధరించి బ్రహ్మదేవుని ఆశ్రయించింది. బ్రహ్మదేవుడు, మహాదేవ శివుడు మరియు దేవతలతో కలసి క్షీరసాగర ఉత్తర తీరానికి వెళ్ళి పురుషసూక్త మంత్రాలతో భగవాన్ విష్ణువును స్తుతించగా, తాను త్వరలోనే యదువంశంలో వసుదేవుని పుత్రుడిగా అవతరించి భూభారాన్ని తొలగిస్తానని భగవానుని దివ్య అశరీరవాణి ప్రకటించింది. అనంతరం శూరసేనుని పుత్రుడైన వసుదేవునికి, దేవకుని కుమార్తెయైన దేవకీదేవికి జరిగిన వివాహము, రథాన్ని తోలుతున్న కంసునికి దేవకి ఎనిమిదవ గర్భం వల్ల అంతం తప్పదని వచ్చిన ఆకాశవాణి, మరియు భార్య ప్రాణాలను రక్షించడానికి దేవకికి పుట్టే ప్రతి బిడ్డను కంసునికి అప్పగిస్తానని వసుదేవుడు చేసిన ప్రతిజ్ఞ వర్ణించబడ్డాయి.
అధ్యాయము 2 – గర్భస్తుతి
కంసుడు వసుదేవ-దేవకులను కారాగారంలో బంధించి, వారికి జన్మించిన ఆరుగురు పుత్రులను క్రూరంగా సంహరించాడు. ఏడవ గర్భంగా ఆవిర్భవించిన భగవాన్ అనంతశేషుని (బలరాముని) యోగమాయ తన దివ్యశక్తిచే దేవకి గర్భం నుండి గోకులంలో ఉన్న వసుదేవుని రెండవ భార్యయైన రోహిణి గర్భంలోకి సంకర్షణ (దివ్య బదిలీ) చేసింది. అనంతరం స్వయం భగవానుడైన శ్రీకృష్ణుడు వసుదేవుని మనస్సు ద్వారా దేవకీదేవి దివ్య హృదయములోకి ప్రవేశించాడు. దేవకీదేవి గర్భము దివ్య తేజస్సుతో ప్రకాశిస్తుండగా కంసుడు భయంతో వణికిపోయాడు. బ్రహ్మదేవుడు, మహాదేవ శివుడు, దేవర్షి నారదుడు మరియు సమస్త దేవతలు కారాగారంలో అదృశ్యంగా సమావేశమై, దేవకి గర్భంలో ఉన్న భగవానుడిని ఉద్దేశించి అత్యంత పవిత్రమైన ‘గర్భస్తుతి’నిర్పించారు.
అధ్యాయము 3 – శ్రీకృష్ణ భగవానుని జననము
శ్రావణ మాస బహుళ అష్టమి, రోహిణీ నక్షత్ర యుక్త అర్ధరాత్రి వేళ, పవిత్ర కారాగారంలో స్వయం భగవాన్ శ్రీకృష్ణుడు ఆవిర్భవించాడు. ఆయన మొదట కిరీటము, కౌస్తుభమణి, శంఖ చక్ర గదా పద్మములతో శోభిల్లే దివ్య చతుర్భుజ వైకుంఠ రూపంతో వసుదేవ దేవకులకు దర్శనమిచ్చాడు. వారు భగవానుని సర్వేశ్వరునిగా గుర్తించి నిష్కామ ప్రార్థనలు చేశారు. దేవకి ప్రార్థన మేరకు భగవానుడు ఒక సామాన్య మానవ శిశువుగా మారాడు. తక్షణమే వసుదేవుని సంకెళ్ళు తెగిపోయాయి, కారాగార ద్వారాలు స్వయంగా తెరుచుకున్నాయి, కాపలాదారులు తీవ్ర నిద్రలోకి జారుకున్నారు. వసుదేవుడు పసిపాపను గంపలో ఉంచుకుని, వర్షంలో అనంతశేషుడు పడగ నీడ పడుతుండగా పొంగిపొర్లుతున్న యమునా నదిని దాటి గోకులానికి చేరి, నందమహారాజు-యశోదాదేవిల నవజాత పుత్రికతో (యోగమాయ) కృష్ణుడిని మార్పిడి చేసి తిరిగి వచ్చాడు.
అధ్యాయము 4 – యోగమాయ హెచ్చరిక మరియు కంసుని ఘాతుకములు
వసుదేవుడు ఆడబిడ్డతో కారాగారానికి తిరిగి రాగానే, కాపలాదారులు కంసునికి వర్తమానం అందించారు. కంసుడు పరుగున వచ్చి దేవకి చేతుల్లో నుండి ఆ పసిపాపను లాక్కుని బండకేసి కొట్టడానికి ప్రయత్నించాడు. అయితే ఆ పాప కంసుని చేతి నుండి జారి ఆకాశంలోకి లేచి, అష్టభుజ దివ్య దుర్గాదేవిగా (యోగమాయ) ఆవిర్భవించి, “ఓ మూర్ఖుడా! నిన్ను సంహరించేవాడు ఇప్పటికే వేరొక చోట జన్మించాడు” అని హెచ్చరించి అదృశ్యమైంది. భయపడిన కంసుడు మొదట వసుదేవ దేవకులను విడుదల చేసినప్పటికీ, మరుసటి ఉదయం దుష్ట అసుర మంత్రుల సలహా మేరకు తన రాజ్యంలో జన్మించిన పసిపాపలందరినీ ఏరికోరి సంహరించమని రాక్షసులను ఆదేశించాడు.
అధ్యాయము 5 – గోకులంలో శ్రీకృష్ణజన్మోత్సవము
గోకులంలో నందమహారాజు తనకు పుత్రుడు జన్మించాడని తెలుసుకుని అత్యంత వైభవంగా జన్మోత్సవాన్ని నిర్వహించాడు. గోపగోపికలు దివ్యమైన వస్త్రాలంకారణలతో, సుగంధ ద్రవ్యాలతో, పాలు, పెరుగు, వెన్నలను ఒకరిపై ఒకరు చల్లుకుంటూ మహానందంతో నాట్యం చేశారు. నందమహారాజు బ్రాహ్మణులకు, పేదలకు వేలాది అలంకృత గోవులను, ధనాన్ని, వస్త్రాలను దానమిచ్చాడు. అనంతరం పన్నులు చెల్లించడానికి నందమహారాజు మధురకు వెళ్ళగా, అక్కడ వసుదేవుడు ఆయనను కలుసుకున్నాడు. వసుదేవుడు నందుడిని ఆలింగనం చేసుకుని, గోకులంలో ఉత్పాతాలు సంభవించే సూచనలు ఉన్నాయని, తక్షణమే తిరిగి వెళ్ళి పసిపాపను కాపాడుకోమని సూచించాడు.
అధ్యాయము 6 – పూతనా వధ
కంసుని ఆదేశం ప్రకారం, స్తన్యంలో ఘోరమైన విషాన్ని పూసుకుని ఆకాశంలో సంచరిస్తూ పసిపాపలను సంహరించే ‘పూతన’ అనే రాక్షసి పరమ సుందర రూపంలో గోకులానికి వచ్చింది. పెద్దలు లేని సమయంలో నందభవనంలోకి ప్రవేశించి, చిన్నారి కృష్ణుడిని ఒడిలోకి తీసుకుని తన విషపూరిత స్తన్యాన్ని ఇచ్చింది. ఆమె ఆసురీ స్వరూపాన్ని గ్రహించిన చిన్నారి కృష్ణుడు కన్నులు మూసుకుని, ఆమె పాలను తాగడంతో పాటు ఆమె ప్రాణవాయువులను కూడా పీల్చివేశాడు. ఘోరంగా గర్జిస్తూ పూతన పన్నెండు ఆమడల విస్తీర్ణం కలిగిన తన నిజమైన రాక్షస రూపాన్ని పొంది చెట్లను కూలుస్తూ మరణించింది. గోపాలురు ఆమె దేహాన్ని నరికి దహనం చేయగా, భగవానునికి పాలిచ్చినందుకు గాను ఆ శవదహన పొగ అగరు ధూపం వలె సుగంధాన్ని వెదజల్లింది; భగవానుడు ఆమెకు వైకుంఠంలో దివ్య మాతృపదాన్ని ప్రసాదించాడు.
అధ్యాయము 7 – శకటాసుర మరియు తృణావర్తుల వధ
చిన్నారి కృష్ణునికి మూడు నెలలు నిండగా, యశోదాదేవి ‘ఉత్థాన ఉత్సవాన్ని’ (పక్కకు తిరిగే వేడుక) నిర్వహించింది. పసిపాపను ఇత్తడి పాత్రలతో నిండిన బరువైన కొయ్య కంటి (శకటము) కింద పండబెట్టి యశోద అతిథులకు పరిచర్యలు చేస్తోంది. కృష్ణుడు పాలు కావాలని ఏడుస్తూ తన సుకుమారమైన పాదాలను పైకి తన్నాడు. భగవానుని పాద స్పర్శ తగలగానే ఆ బరువైన బండి తుత్తునియలై పడిపోయింది. కొద్దిరోజుల తర్వాత కంసుని పంపిన ‘తృణావర్తుడు’ అనే అసురుడు సుడిగాలి రూపంలో వచ్చి, గోకులమంతా ధూళితో కప్పేసి పసిపాప కృష్ణుడిని ఆకాశంలోకి ఎత్తుకెళ్ళాడు. ఆకాశంలో కృష్ణుడు కొండంత బరువుగా మారి తృణావర్తుని కంఠాన్ని గట్టిగా పట్టుకోగా, ఊపిరి ఆడక రాక్షసుడు కింద ఉన్న రాళ్ళపై పడి మరణించాడు; కృష్ణుడు ఆయన రొమ్ముపై క్షేమంగా ఆడుకుంటూ కనిపించాడు.
అధ్యాయము 8 – శ్రీకృష్ణ నామకరణ మహోత్సవము
నందమహారాజు యదువంశ కులగురువైన గార్గ్య మహర్షిని రహస్యంగా గోకులానికి ఆహ్వానించి, కంసునికి తెలియకుండా పెరట్లోని ఆవుల సాల నడుమ కృష్ణ బలరాములకు నామకరణ సంస్కారాన్ని జరిపించాడు. గర్గమహర్షి రోహిణి పుత్రునికి ‘బలరాముడు’ అని, యశోద పుత్రునికి ప్రతీ యుగంలోనూ శ్వేత, రక్త, పీత వర్ణాలను ధరించి ప్రస్తుతం కృష్ణ (నల్లని) వర్ణంలో ఉన్నందున ‘శ్రీకృష్ణుడు’ అని నామకరణం చేశాడు. ఈ బాలుడు భగవాన్ నారాయణునితో సమానమైన అపారమైన దివ్య శక్తులు కలిగి ఉంటాడని, గోకులాన్ని సకల ఆపదల నుండి కాపాడుతాడని ప్రబోధించాడు. క్రమంగా కృష్ణుడు మోకాళ్ళపై ప్రాకుతూ, దూడల తోకలు పట్టుకుంటూ గోపికల హృదయాలను దోచుకోసాగాడు.
అధ్యాయము 9 – యశోదాదేవి శ్రీకృష్ణుడిని ఉరుకల తాటితో బంధించుట
ఒక పవిత్ర ఉదయాన యశోదాదేవి స్వయంగా వెన్న మథిస్తూ తన పుత్రుని దివ్య లీలలను గానం చేస్తోంది. కృష్ణుడు మేల్కొని పాలు కావాలని పట్టుబట్టగా ఆమె ఒడిలో కూర్చోబెట్టుకుంది. అంతలో పొయ్యిపై పాలు పొంగిపోతుండటంతో యశోద కృష్ణుడిని కిందకు దించి పొయ్యి వద్దకు వెళ్ళింది. ఆగ్రహించిన కృష్ణుడు రోకటి రాయితో పెరుగు కుండను పగలగొట్టి, వెన్నను దొంగిలించి తొట్టిపైెక్కి కోతులకు పెట్టడం ప్రారంభించాడు. తిరిగి వచ్చిన యశోద కృష్ణుడిని కర్రతో బెదిరిస్తూ పట్టుకుని, శిక్షగా రోకటికి తాడుతో కట్టాలని ప్రయత్నించింది. అయితే ఆమె ఎంత తాడు తీసుకువచ్చినా అది సరిగ్గా రెండు అంగుళాలు తక్కువైంది. ఎన్ని తాళ్ళు కలిపినా మరల రెండు అంగుళాలు తగ్గడం ద్వారా, నిష్కామ భక్తి లేనిదే సర్వేశ్వరుడిని బంధించడం సాధ్యం కాదని భగవానుడు నిరూపించాడు. తల్లి అలసటను చూసి కృష్ణుడు స్వయంగా బంధించబడ్డాడు (దామోదరుడు).
అధ్యాయము 10 – యమలార్జున భంగము
రోకటికి బంధించబడిన చిన్నారి కృష్ణుడు మోకాళ్ళపై ప్రాకుతూ ప్రాంగణంలో ఉన్న రెండు మహా మద్ది చెట్ల (యమలార్జున వృక్షాలు) నడుమ నుండి వెళ్ళాడు. ఆ చెట్లు పూర్వజన్మలో ధనమదంతో ప్రవర్తించి దేవర్షి నారదుని శాపానికి గురైన కుబేరుని పుత్రులైన నలకూవర-మణీగ్రీవులు. కృష్ణుడు రోకటిని చెట్ల నడుమ అడ్డంగా లాగగా, ఆ రెండు మహా వృక్షాలు భయంకరమైన శబ్దంతో వేళ్ళతో సహా కూలిపోయాయి. ఆ వృక్షాల నుండి దివ్య తేజస్సుతో ఇద్దరు గంధర్వులు ఆవిర్భవించి, భగవానుని కరుణను కీర్తిస్తూ దివ్య లోకాలకు వెళ్ళిపోయారు.
అధ్యాయము 11 – బృందావన ప్రయాణము మరియు బకాసుర వధ
గోకులంలో వరుసగా సంభవిస్తున్న పూతన, శకట, తృణావర్త పతనము మరియు మద్దిచెట్లు కూలిపోవడం వంటి భయంకర ఉత్పాతాలను చూసి నందమహారాజు మరియు గోపవృద్ధులు సమావేశమయ్యారు. ఉపనందుని నాయకత్వంలో గోకులాన్ని విడిచిపెట్టి, గోవులకు సమృద్ధిగా గడ్డి, నీరు లభించే గోవర్ధన పర్వత సమీపంలోని పవిత్ర ‘బృందావనానికి’ తరలి వెళ్ళాలని నిశ్చయించారు. గోపాలురందరూ తమ సామాగ్రిని శకటములపై ఉంచుకుని బృందావనానికి చేరుకుని అర్ధచంద్రాకారంలో ఆవాసాలను నిర్మించుకున్నారు. కృష్ణ బలరాములకు ఆరేళ్ళు రాగా, వారు లేగదూడలను మేపే బాధ్యతను స్వీకరించారు. ఒకరోజు కాళింది (యమున) తీరంలో పర్వతాకారుడైన ‘బకాసురుడు’ అనే రాక్షసుడు కొంగ రూపాన్ని ధరించి వచ్చి కృష్ణుడిని మింగివేశాడు. తన గొంతులో కృష్ణుడు బ్రహ్మాండమైన అగ్నివలె దహించివేస్తుండటంతో కొంగ కృష్ణుడిని బయటకు కక్కింది; అంతట శ్రీకృష్ణుడు ఆ పక్షి రాక్షసుని ముక్కును పట్టుకుని తృణప్రాయంగా చీల్చి సంహరించాడు.
అధ్యాయము 12 – అఘాసుర వధ
మరొక సుందర ఉదయాన శ్రీకృష్ణుడు, బలరాముడు మరియు గోపబాలురు కలసి లేగదూడలతో బృందావన అడవిలోకి వనభోజనానికి వెళ్ళారు. వారి ఆనందాన్ని చూసి ఓర్వలేని ‘అఘాసురుడు’ అనే మహాసర్ప రాక్షసుడు (పూతన, బకాసురుల సోదరుడు) ఎనిమిది ఆమడల పొడవుతో, కొండగుహ వంటి నోరు తెరిచి దారికి అడ్డంగా పడుకున్నాడు. ఆ రాక్షసుని నోటిని సహజమైన కొండగుహగా భావించి గోపబాలురు తమ దూడలతో కలసి లోపలికి ప్రవేశించారు. అంతా గమనించిన శ్రీకృష్ణుడు స్వయంగా అఘాసురుని నోట్లోకి ప్రవేశించి తన దేహాన్ని అత్యంత విశాలంగా పెంచాడు. ఊపిరాడక అఘాసురుని కన్నులు బయటకు వచ్చి, శిరస్సు పగిలి మరణించాడు. కృష్ణుడు తన దివ్య కటాక్షంతో బాలురను, దూడలను పునర్జీవితులను చేసి బయటకు తెచ్చాడు; అఘాసురుని ఆత్మ భగవానుని దివ్య దేహంలో ఐక్యమైంది.
అధ్యాయము 13 – బ్రహ్మదేవుని మోహము మరియు గోపబాలుర అపహరణము
అఘాసుర వధను ఆకాశం నుండి చూసిన బ్రహ్మదేవుడు, ఒక చిన్న గోపబాలునికి అంతటి శక్తి ఉండటం చూసి ఆశ్చర్యపోయి కృష్ణుని ఈశ్వరత్వాన్ని పరీక్షించాలనుకున్నాడు. గోపబాలురు వనభోజనం చేస్తుండగా, బ్రహ్మదేవుడు తన మాయాశక్తిచే దూడలను, గోపబాలురను అపహరించి ఒక గుహలో దివ్య నిద్రలో దాచిపెట్టాడు. స్వయం భగవానుడైన శ్రీకృష్ణుడు తక్షణమే బ్రహ్మదేవుని సంకల్పాన్ని గ్రహించాడు. బృందావనంలోని తల్లులకు, గోవులకు పుత్రశోకం కలగకుండా ఉండేందుకు, కృష్ణుడు స్వయంగా ప్రతి ఒక్క అపహరించబడిన బాలునిగా, లేగదూడగా తనను తాను విస్తరించుకున్నాడు (రూపాంతరం చెందాడు). ఒక సంవత్సరం పాటు కృష్ణుడు ప్రతి ఇంటా పుత్రుడిగా జీవించగా, తల్లులు మరియు గోవులు తమ పిల్లలపై అపూర్వమైన దివ్య ప్రేమను కురిపించారు.
అధ్యాయము 14 – బ్రహ్మదేవుని స్తుతి (బ్రహ్మస్తుతి)
ఒక సంవత్సరం పూర్తయిన తర్వాత (బ్రహ్మదేవుని కాలగణనలో ఒక క్షణ కాలం), బ్రహ్మదేవుడు తిరిగి వచ్చి, ఒకవైపు గుహలో పిల్లలు నిద్రపోతుండగా, మరోవైపు బృందావనంలో అదే పిల్లలు కృష్ణునితో ఆడుకోవడం చూసి విస్తుపోయాడు. తక్షణమే కృష్ణుడు ఆ సమస్త బాలురను, దూడలను కిరీట కౌస్తుభమణులతో ప్రకాశించే చతుర్భుజ విష్ణు రూపాలుగా బ్రహ్మదేవునికి దర్శనమింపజేశాడు. భగవానుని పరిపూర్ణ ఐశ్వర్యానికి భయపడిన బ్రహ్మదేవుడు తన హంసవాహనం దిగి, శ్రీకృష్ణుని పాదాలపై పడి కన్నీటితో ప్రసిద్ధమైన ‘బ్రహ్మస్తుతి’నిర్పించాడు. తన అజ్ఞానాన్ని క్షమించమని వేడుకుంటూ, భగవానునితో దివ్య సాంగత్యాన్ని పొందుతున్న బృందావన నివాసుల పరమ భాగ్యాన్ని కీర్తించాడు.
అధ్యాయము 15 – ధేనుకాసుర వధ
కృష్ణ బలరాములు ‘పౌగండ’ వయస్సుకు (ఏడేళ్ళ నుండి పదేళ్ళు) రాగా, వారికి పెద్ద గోవులను కాపాడే బాధ్యత అప్పగించబడింది. ఒకరోజు గోపబాలురు తాటిపండ్లు సమృద్ధిగా ఉన్న పవిత్ర తాలవన అడవిని గురించి చెప్పి, అక్కడ ‘ధేనుకాసురుడు’ అనే గాడిద రాక్షసుడు భయపెడుతున్నాడని తెలిపారు. బలరామ కృష్ణులు తాలవనంలోకి ప్రవేశించి, బలరాముడు తన బాహుబలంతో తాటిచెట్లను ఊపి పండ్లను కిందపడేశాడు. తీవ్ర ఆగ్రహంతో ధేనుకాసురుడు వచ్చి తన వెనుక కాళ్ళతో బలరాముని రొమ్ముపై తనినాడు. బలరాముడు ఆ గాడిద రాక్షసుని వెనుక కాళ్ళు పట్టుకుని ఆకాశంలో తిప్పి తాటిచెట్టు కొనపైకి విసిరికొట్టి సంహరించాడు; ఆయన అనుచరులైన రాక్షసులను కూడా కృష్ణ బలరాములు అంతమొందించారు.
అధ్యాయము 16 – కాళియ మర్దనము
యమునా నదిలోని ఒక భయంకరమైన మడుగులో అనేక పడగలు కలిగిన ‘కాళియుడు’ అనే విషసర్పం నివసిస్తుండేది. దాని ఘోరమైన విషజ్వాలల వల్ల యమునా జలాలు మరిగిపోతూ, పక్షులు, చెట్లు నశించిపోతున్నాయి. గోవులు, గోపబాలురు ఆ విష నీరు తాగి స్పృహతప్పి పడిపోగా, కృష్ణుడు తన దివ్య కటాక్షంతో వారిని బ్రతికించాడు. ఏడేళ్ళ శ్రీకృష్ణుడు కదంబ వృక్షంెక్కి యమునా మడుగులోకి వీరవిహారంగా దుముకాడు. కాళియుడు కృష్ణుడిని చుట్టుముట్టగా, భగవానుడు తన దేహాన్ని పెంచి సర్పబంధనం నుండి విడిపించుకుని, కాళియుని నూరు పడగలపైెక్కి నాట్యం చేయడం ప్రారంభించాడు (కాళియ మర్దనము). భగవానుని దివ్య పాదఘాతాలకు కాళియుడు రక్తం కక్కుకున్నాడు. కాళియుని భార్యలైన ‘నాగపత్నులు’ భగవానుడిని శరణువేడి ప్రార్థించగా, కృష్ణుడు కాళియుడిని సంహరించకుండా, ఆయన పడగలపై తన శ్రీపాదనఖ రేఖలను అభయముగా ముద్రించి రమణక ద్వీపానికి పంపివేశాడు.
అధ్యాయము 17 – దావానల ప్రాశనము
కాళియ మర్దనానంతరం అలసిపోయిన బృందావన నివాసులు ఆ రాత్రి యమునా తీరంలోనే నిద్రించారు. అర్ధరాత్రి వేళ భయంకరమైన దావానలము (అడవి నిప్పు) నలువైపులా వ్యాపించి గోపాలురను చుట్టుముట్టింది. భయపడిన గోపాలురు శ్రీకృష్ణుని శరణువేడగా, భగవానుడు వారందరినీ కన్నులు మూసుకోమని ఆదేశించి, విజృంభిస్తున్న ఘోర దావానలాన్ని ఒక్క ఊపిరిలో ప్రాశనం చేసి (మింగివేసి) తన భక్తులను కాపాడాడు.
అధ్యాయము 18 – ప్రలంబాలసుర వధ
బృందావనంలో గ్రీష్మ రుతువు (ఎండాకాలం) వచ్చినప్పటికీ కృష్ణుని ఉనికి వల్ల అది వసంతకాలం వలె ఆహ్లాదకరంగా ఉంది. గోపబాలురు ఆటలలో మునిగి ఉండగా, కృష్ణ బలరాములను అపహరించాలనే దుర్బుద్ధితో ‘ప్రలంబాసురుడు’ గోపబాలుని వేషంలో వచ్చాడు. బాలురు రెండు జట్లుగా విడిపోగా, ఓడిపోయినవారు గెలిచినవారిని భుజాలపై మోయాలని నియమం పెట్టుకున్నారు. బలరాముని జట్టు గెలవడంతో ప్రలంబాసురుడు బలరాముడిని తన భుజాలపై ఎక్కించుకుని వేగంగా పరిగెత్తాడు. రాక్షసుడు తన నిజమైన పర్వతాకార భయంకర రూపాన్ని ధరించగా, బలరాముడు దానిని గ్రహించి తన పిడికిలితో ప్రలంబాసురుని మస్తకంపై తీవ్రంగా కొట్టి ఆయన శిరస్సును బద్దలు కొట్టి సంహరించాడు.
అధ్యాయము 19 – రెండవ దావానల ప్రాశనము
గోపబాలురు ఆటలలో మునిగి ఉండగా, వారి గోవులు దట్టమైన ముంజాటవి అడవిలోకి వెళ్ళిపోయి చుట్టూ మంటలు వ్యాపించి చిక్కుకుపోయాయి. గోవుల అరుపులు విని కృష్ణ బలరాములు అక్కడికి చేరుకున్నారు. చుట్టూ మంటలు ముట్టడించడంతో భయపడిన గోపబాలురు మరల శ్రీకృష్ణుని శరణువేడారు. శ్రీకృష్ణుడు మరల వారితో కన్నులు మూసుకోమని చెప్పి, క్షణంలో ఆ దావానలాన్ని ప్రాశనం చేసి, వారందరినీ సురక్షితంగా భాండీర వటానికి చేర్చాడు.
అధ్యాయము 20 – వర్ష మరియు శరదృతువుల వర్ణన
ఈ అధ్యాయంలో పవిత్ర బృందావనంలోని వర్ష రుతువు మరియు శరదృతువుల సౌందర్యము వైదిక తత్త్వంతో వర్ణించబడింది. శ్రీ శుకదేవ గోస్వామి ప్రకృతిలోని ప్రతి మార్పును ఆధ్యాత్మిక సత్యంగా వివరించాడు: మేఘాలు వర్షించడం దయాళువైన రాజు దానమివ్వడం వంటిదని, వర్షాకాలపు బురద దారులు కామ్య కోరికలతో నిండిన బుద్ధి వంటిదని, నిర్మలమైన శరదాకాశం భక్తిచే పవిత్రమైన హృదయం వంటిదని ఉపమానాలు ఇచ్చాడు. ఈ రమణీయ రుతువులలో శ్రీకృష్ణ బలరాములు గోవులను కాస్తూ, పిల్లనగ్రోవి ఊదుతూ సకల జీవులను ఆనందింపజేశారు.
అధ్యాయము 21 – వేణుగీతము
శరదృతువు రాగానే శ్రీకృష్ణుడు నెమలిపించాన్ని కిరీటంగా, చెవులకు కర్ణికార పుష్పాలను, పీతాంబరాన్ని, వైజయంతీ మాలను ధరించి బృందావన అడవిలోకి ప్రవేశించాడు. ఆయన తన వెదురు పిల్లనగ్రోవిపై (వేణువు) అద్భుతమైన దివ్య మురళీగానాన్ని చేయగా, ఆ నాదతరంగాలు గోకులమంతటా మారుమోగాయి. ఆ మురళీగానాన్ని విన్న గోపికలు గుంపులుగా చేరి, శ్రీకృష్ణుని పట్ల తమ అమితమైన ప్రేమను వ్యక్తపరుస్తూ ‘వేణుగీతాన్ని’ గానం చేశారు. కృష్ణుని పెదవుల అమృతాన్ని గ్రోలుతున్న వెదురు పిల్లనగ్రోవి భాగ్యాన్ని, ప్రేమాశ్రువులతో చూస్తున్న హరిణాల భాగ్యాన్ని, నిశ్చలమైన ప్రవహిస్తున్న నదులను మరియు గోవులకు పచ్చికను అందిస్తున్న గోవర్ధన పర్వతాన్ని వారు ముక్తకంఠంతో కీర్తించారు.
అధ్యాయము 22 – కాత్యాయనీ వ్రతము మరియు వస్త్రాపహరణము
మార్గశిర మాసంలో బృందావనంలోని కన్యాగోపికలు శ్రీకృష్ణుడిని తమ భర్తగా పొందాలనే ఉద్దేశంతో ‘కాత్యాయనీ వ్రతాన్ని’ ఆచరించారు. వారు ఉదయమే లేచి యమునా నదిలో స్నానం చేసి, ఇసుకతో కాత్యాయనీ దేవి విగ్రహాన్ని చేసి పూజించారు. వారి నిష్కామ భక్తిని గ్రహించిన శ్రీకృష్ణుడు, వారు యమునలో స్నానం చేస్తుండగా ఒడ్డున ఉన్న వారి వస్త్రాలను తీసుకుని కదంబ వృక్షంెక్కి కూర్చున్నాడు. దేహాభిమానాన్ని, లజ్జను త్యజించి, సంపూర్ణ శరణాగతితో నమస్కరించి వస్త్రాలను స్వీకరించమని ప్రబోధించాడు. వారి సంపూర్ణ ఆత్మనివేదనకు సంతోషించిన శ్రీకృష్ణుడు, రాబోయే శరద్రాత్రులలో వారి కోరికను నెరవేరుస్తానని అభయమిచ్చాడు.
అధ్యాయము 23 – యజ్ఞపత్నుల అనుగ్రహము
గోవులను కాస్తూ అడవిలోకి వెళ్ళిన గోపబాలురు తీవ్రమైన ఆకలితో కృష్ణుడిని ఆహారం కోరారు. కృష్ణుడు సమీపంలో ‘ఆంగిరస సత్రం’ అనే వేద యజ్ఞాన్ని చేస్తున్న బ్రాహ్మణుల వద్దకు వెళ్ళి ఆహారం అడగమన్నాడు. బాలురు వెళ్ళి కృష్ణుని పేరు చెప్పి ఆహారం అడగగా, కర్మకాండలలో మునిగి ఉన్న బ్రాహ్మణులు కృష్ణుని ఈశ్వరత్వాన్ని గుర్తించక, ఆకలితో ఉన్న బాలురను తిరస్కరించి పంపివేశారు. కృష్ణుడు మరల బాలురను ఆ బ్రాహ్మణుల భార్యల (యజ్ఞపత్నులు) వద్దకు పంపాడు. కృష్ణుని నామాన్ని వినగానే ఆ పవిత్ర నారీమణులు తమ భర్తల హెచ్చరికలను పక్కనపెట్టి, అత్యంత రుచికరమైన అన్నాన్ని పళ్ళేలలో ఉంచుకుని అడవిలోని కృష్ణుని వద్దకు పరుగున వచ్చారు. కృష్ణుడు వారి భక్తిని స్వీకరించి, వారిని ఆశీర్వదించి గృహాలకు పంపాడు. భార్యల నిష్కామ భక్తిని చూసి ఆ బ్రాహ్మణులు తమ అహంకారానికి పశ్చాత్తాపపడ్డారు.
అధ్యాయము 24 – గోవర్ధన పూజ
దేవేంద్రుని ప్రీత్యర్థం గోపాలురు ప్రతి సంవత్సరం చేసే ‘ఇంద్రయాగానికి’ నందమహారాజు ఏర్పాట్లు చేస్తుండగా, చిన్నారి కృష్ణుడు కర్మ-ధర్మ సిద్ధాంతాలను ప్రబోధించాడు. జీవులకు పూర్వకర్మల వల్లే సుఖదుఃఖాలు లభిస్తాయని, ఇంద్రుడు కేవలం ఒక దివ్య అధికారి మాత్రమేనని తెలపాడు. ఇంద్రునికి ఇచ్చే యజ్ఞభాగాలతో మనకు జీవనాధారమైన గోవర్ధన పర్వతాన్ని, గోవులను, మరియు బ్రాహ్మణులను పూజించడం శ్రేయస్కరమని కృష్ణుడు బోధించాడు. కృష్ణుని మాట ప్రకారం నందమహారాజు, గోపాలురు గోవర్ధన పర్వతానికి ప్రదక్షిణ చేసి పూజించారు. ఆ సమయంలో శ్రీకృష్ణుడు పర్వతంపై ఒక మహా దివ్య రూపాన్ని ప్రకటించి “నేనే గోవర్ధన పర్వతాన్ని” అని చాటుతూ సమస్త నైవేద్యాలను స్వీకరించాడు.
అధ్యాయము 25 – గోవర్ధన గిరిధారణము
తన యజ్ఞం నిలిచిపోవడంతో దేవేంద్రుడు తీవ్ర ఆగ్రహానికి గురై, ఏడేళ్ళ బాలుని మాట విని గోపాలురు తనను అవమానించారని భావించాడు. ప్రళయకాలంలో కురిసే ‘సంవర్తక మేఘాలను’ పంపి, బృందావనాన్ని తుడిచిపెట్టడానికి భయంకరమైన వడగండ్ల వానను, తుఫానును కురిపించాడు. బృందావనమంతా జలమయం కాగా, గోపికలు, గోపాలురు కృష్ణుని శరణుజొచ్చారు. అంతట ఏడేళ్ళ శ్రీకృష్ణుడు తన ఎడమచేతి చిటికిన వేలితో విరాట్ రూపంలో ఉన్న గోవర్ధన పర్వతాన్ని ఉపసంహరించి, ఏడు రాత్రులు మరియు ఏడు పగళ్ళు ఒక మహా ఛత్రం (గొడుగు) వలె ఎత్తి పట్టుకున్నాడు. సమస్త గోపగోపికలు, గోవులు పర్వతం కింద సురక్షితంగా నిలిచారు. దేవేంద్రుని అహంకారం నశించి మేఘాలను ఉపసంహరించుకున్నాడు.
అధ్యాయము 26 – శ్రీకృష్ణుని ఆశ్చర్యకర లీలల చర్చ
గోవర్ధన పర్వతాన్ని ఎత్తడం, రాక్షసులను సంహరించడం చూసి నందమహారాజు మరియు గోపాలురు కృష్ణుని నిజ స్వరూపం గురించి చర్చించుకున్నారు. ఏడేళ్ళ బాలుడు పర్వతాన్ని ఎత్తడం సాధ్యమా అని ఆశ్చర్యపోయారు. నందమహారాజు గార్గ్య మహర్షి నామకరణ సమయంలో చెప్పిన రహస్య ప్రబోధాన్ని గుర్తుచేసుకున్నాడు: ఈ బాలుడు భగవాన్ నారాయణునితో సమానమైన శక్తిమంతుడని, గోకులాన్ని సకల ఆపదల నుండి రక్షిస్తాడని తెలిపాడు. గర్గమహర్షి వాక్యాలను విన్న గోపాలురు తమ సందేహాలను విడిచిపెట్టి, శ్రీకృష్ణుడిని తమ నిత్య రక్షకునిగా, పరమేశ్వరునిగా ఆరాధించారు.
అధ్యాయము 27 – దేవేంద్రుని శరణాగతి మరియు గోవిందాభిషేకము
గోవర్ధన ఘట్టం తర్వాత, సంపూర్ణంగా అహంకారం నశించిన దేవేంద్రుడు దేవలోక కామధేనువైన ‘సురభి’తో కలసి రహస్యంగా బృందావనానికి వచ్చాడు. విజన ప్రదేశంలో ఉన్న శ్రీకృష్ణుని పాదాలపై పడి, కన్నీటితో క్షమాపణలు వేడుకున్నాడు. సురభి గోవు తన పాలతో కృష్ణునికి అభిషేకం చేయగా, దేవేంద్రుడు ఐరావత ఏనుగు తెచ్చిన ఆకాశగంగ జలాలతో అభిషేకం చేశాడు. దేవతలందరి తరఫున దేవేంద్రుడు శ్రీకృష్ణునికి ‘గోవిందుడు’ (గోవులకు, భూమికి, ఇంద్రియాలకు పాలకుడు) అనే దివ్య నామంతో పట్టాభిషేకం చేశాడు.
అధ్యాయము 28 – నందమహారాజు రక్షణ మరియు వైకుంఠ దర్శనము
ఏకాదశి ఉపవాసం ముగించుకుని, ద్వాదశి తెల్లవారుజామున నందమహారాజు యమునా నదిలో స్నానం చేస్తుండగా, అసుర వేళలో స్నానం చేసినందుకు గాను వరుణదేవుని అసుర భృత్యుడు నందుడిని బంధించి వరుణలోకానికి తీసుకువెళ్ళాడు. నందుడు కనిపించకపోవడంతో గోపాలురు కృష్ణుడిని ప్రార్థించారు. శ్రీకృష్ణుడు తక్షణమే వరుణసభకు వేంచేశాడు. భగవానుడిని చూసిన వరుణదేవుడు దివ్య పూజలు చేసి, తన సేవకుని అజ్ఞానాన్ని క్షమించమని వేడుకుని నందుడిని పంపించివేశాడు. తిరిగి వచ్చిన నందుడు వరుణలోక వైభవాన్ని చెప్పగా, గోపాలురు తమకు కూడా వైకుంఠ లోకాన్ని దర్శింపజేయమని కృష్ణుడిని కోరారు. కృష్ణుడు వారిని ‘బ్రహ్మహ్రద’ మడుగు వద్దకు తీసుకువెళ్ళి, సకల దేవతలు పూజించే పరమపావనమైన వైకుంఠ ధామ ప్రత్యక్ష దర్శనాన్ని ప్రసాదించాడు.
అధ్యాయము 29 – రాసలీల ప్రారంభము
శరత్పూర్ణిమ పవిత్ర వెన్నెల రాత్రి వేళ, శ్రీకృష్ణుడు గోపికలకు ఇచ్చిన వాగ్దానాన్ని నెరవేర్చడానికి సంకల్పించాడు. బృందావన అడవిలో తన వేణువుపై అద్భుతమైన గానాన్ని చేయగా, ఆ నాదానికి వశులైన గోపికలు తమ గృహకృత్యాలను, పాలు కాచడాన్ని, నిద్రిస్తున్న కుటుంబాలను విడిచిపెట్టి అనన్య భక్తితో కృష్ణుని వద్దకు పరుగున వచ్చారు. వారి భక్తిని పరీక్షించడానికి కృష్ణుడు మొదట ధర్మబోధ చేస్తూ గృహాలకు తిరిగి వెళ్ళమన్నాడు. అయితే గోపికలు భగవానుని చరణారవింద సేవయే సమస్త ఆత్మల పరమ ధర్మమని వాదించారు. వారి అనన్య శరణాగతికి ప్రసన్నుడై కృష్ణుడు యమునా తీరంలో రాసలీలను ప్రారంభించాడు. అయితే గోపికలలో స్వల్ప అహంకారం కలగగానే కృష్ణుడు తక్షణమే అదృశ్యమయ్యాడు.
అధ్యాయము 30 – గోపికల అన్వేషణ
కృష్ణుని విరహ వేదనతో కుమిలిపోయిన గోపికలు అర్ధరాత్రి బృందావన అడవిలో కృష్ణుని కొరకు వెతకడం ప్రారంభించారు. విరహోన్మాదంలో వారు చెట్లను, లతలను, హరిణాలను కృష్ణుని చిరునామా అడిగారు. కృష్ణుని లీలలను స్మరిస్తూ—ఒక గోపిక పూతనా వధను, మరొక గోపిక గోవర్ధన ధారణను నటన చేస్తూ మైమరిచిపోయారు. దట్టమైన అడవిలో వారు కృష్ణుని శ్రీపాదాంకములతో పాటు ఒక ప్రత్యేక గోపిక (శ్రీమతి రాధారాణి) పాదముద్రలను చూశారు. ఆ ప్రత్యేక గోపికలో కూడా గర్వం కలగగా కృష్ణుడు ఆమెకు కూడా అదృశ్యమయ్యాడని తెలుసుకుని, గోపికలందరూ కలసి యమునా తీరంలో చేరి కృష్ణుని కొరకు బిగ్గరగా ఏడ్చారు.
అధ్యాయము 31 – గోపికాగీతము
యమునా నది సైకత తీరంలో సమావేశమైన గోపికలు కంటినీరు పెట్టుకుంటూ పంతొమ్మిది మహోన్నత శ్లోకాలతో కూడిన ‘గోపికాగీతాన్ని’ (భాగవతం 10.31.1–19) గానం చేశారు. కృష్ణుని ఆవిర్భావం వల్ల బృందావనం సమస్త లోకాలలో శోభిల్లుతోందని, కాళియ విషం నుండి, అసురుల నుండి తమను కాపాడిన భగవానుని దివ్య చరణారవిందాలే తమకు ఏకైక శరణ్యమని కీర్తించారు. భగవానుని కథామృతమే సంసార దుఃఖంలో ఉన్న జీవులకు పరమౌషధమని ప్రార్థిస్తూ, తమకు దర్శనమివ్వమని వేడుకున్నారు. ఈ ప్రార్థనలు నిష్కామ భక్తికి పరమోచ్ఛ శిఖరంగా నిలిచాయి.
అధ్యాయము 32 – శ్రీకృష్ణుని పునరావిర్భావము
గోపికల అనన్య విరహ భక్తికి కరిగిపోయిన స్వయం భగవాన్ శ్రీకృష్ణుడు పీతాంబరధారియై, వనమాలతో, చిరునవ్వులు చిందిస్తూ వారి మధ్య ప్రత్యక్షమయ్యాడు. పరమానందం పొందిన గోపికలు ఆయనను చుట్టుముట్టి ఆరాధించారు. తాను అదృశ్యమవ్వడానికి కారణం తనపై ఉన్న భక్తిని మరింతగా పెంచడానికేనని, ధనం పోగొట్టుకున్న పేదవాడు నిరంతరం ధనాన్నే స్మరించినట్లు, విరహం వల్ల భగవద్ధ్యానం పెరుగుతుందని కృష్ణుడు వివరించాడు. గోపికలు చూపిన నిష్కామ భక్తికి తాను దేవతల ఆయుష్షు ఇచ్చినా రుణం తీర్చుకోలేనని శ్రీకృష్ణుడు స్వయంగా ప్రకటించాడు.
అధ్యాయము 33 – రాసక్రీడా మహోత్సవము
యమునా తీరంలో శ్రీకృష్ణుడు అత్యంత మహోన్నతమైన రాసలీలను నిర్వహించాడు. తన యోగమాయా శక్తిచే శ్రీకృష్ణుడు ఎంతమంది గోపికలు ఉంటే అంతమంది కృష్ణులుగా రూపాంతరం చెంది, ప్రతి ఇద్దరు గోపికల నడుమ ఒక కృష్ణుడు నిలిచి నాట్యం చేశాడు. ప్రతి గోపికా శ్రీకృష్ణుడు తన వద్దే ఉన్నాడని పరమానందం పొందింది. ఆకాశంలో దేవతలు, గంధర్వులు దివ్య రథములపై నిలిచి పూలవాన కురిపించారు. రాసలీల అనేది ప్రాపంచిక కామ వికారము కాదని, అది జీవాత్మ-పరమాత్మల నడుమ జరిగే అత్యున్నత ఆధ్యాత్మిక సంగమమని శ్రీ శుకదేవ గోస్వామి స్పష్టం చేశాడు.
అధ్యాయము 34 – నందమహారాజు ఉద్ధరణ మరియు శంఖచూడ వధ
శివరాత్రి పవిత్ర దినాన నందమహారాజు, గోపాలురు అంబికావనానికి వెళ్ళి మహాదేవ శివుడిని, అంబికాదేవిని పూజించారు. సరస్వతీ నదీ తీరాన నిద్రిస్తుండగా, ఒక పెద్ద కొండచిలువ వచ్చి నందమహారాజు కాలును మింగడం ప్రారంభించింది. నందుని కేకలు విని గోపాలురు కొరకస్సులతో పామును కొట్టినప్పటికీ అది వదల్లేదు. శ్రీకృష్ణుడు వచ్చి తన శ్రీ చరణంతో ఆ పామును స్పృశించగానే, అది దివ్య రూపాన్ని పొంది ‘సుదర్శనుడు’ అనే గంధర్వుడిగా మారింది. మహర్షులను పరిహసించినందుకు వచ్చిన శాపం కృష్ణుని పాదస్పర్శచే తొలగిపోయిందని తెలిపాడు. తరువాత కృష్ణ బలరాములు గోపికలతో కలసి విహరిస్తుండగా, కుబేరుని అనుచరుడైన ‘శంఖచూడుడు’ అనే అసురుడు గోపికలను అపహరించడానికి ప్రయత్నించాడు. కృష్ణుడు ఆ రాక్షసుడిని వధించి, ఆయన శిరస్సుపై ఉన్న దివ్య చూడామణిని తెచ్చి బలరామునికి బహుకరించాడు.
అధ్యాయము 35 – యుగలగీతము
పగటిపూట శ్రీకృష్ణుడు, బలరాముడు గోవులను మేపడానికి అడవికి వెళ్ళినప్పుడు, వారిని వీడి ఉండలేని గోపికలు బృందావనంలో నిలిచి కృష్ణుని అరణ్య లీలలను ధ్యానిస్తూ పాడుకున్న పాటలే ‘యుగలగీతము’. కృష్ణుడు వృక్షచ్ఛాయలో నిలబడి వేణువు ఊదుతుంటే వృషభాలు, గోవులు, హరిణాలు నిశ్చలంగా నిలిచిపోవడం, మేఘాలు నీడ పట్టడం వంటి దృశ్యాలను గోపికలు వర్ణించుకుంటూ, కృష్ణుని విరహంలో ఒక క్షణం కూడా ఒక యుగంలా గడుస్తోందని తమ అనన్య భక్తిని చాటుకున్నారు.
అధ్యాయము 36 – అరిష్టాసుర వధ మరియు కంసుని కుట్ర
‘అరిష్టాసురుడు’ అనే రాక్షసుడు భయంకరమైన ఎద్దు రూపాన్ని ధరించి, పదునైన కొమ్ములతో, గర్జనలతో బృందావనంపై దాడి చేశాడు. శ్రీకృష్ణుడు భయపడకుండా ఆ ఆంబోతు రాక్షసుని కొమ్ములను పట్టుకుని వెనక్కు నెట్టివేసి, నేలకేసి కొట్టి సంహరించాడు. దేవర్షి నారదుని ద్వారా అరిష్టాసుర వధ వార్త విన్న కంసుడు, అలాగే కృష్ణుడు వసుదేవుని పుత్రుడేనని తెలుసుకుని తీవ్ర ఆగ్రహంతో ఊగిపోయాడు. వసుదేవ దేవకులను సంకెళ్ళతో బంధించి, అక్రూరుడిని పిలిపించాడు. రథంపై బృందావనానికి వెళ్ళి కృష్ణ బలరాములను ధనుర్యాగం నెపంతో మధురకు తీసుకురమ్మని, అక్కడ మల్లయోధులచే, ఐరావత ఏనుగుచే వారిని సంహరిస్తానని కుట్ర పన్నాడో చెప్పాడు.
అధ్యాయము 37 – కేశి మరియు వ్యోమాసురుల వధ
కంసుడు ‘కేశి’ అనే భయంకరమైన గుర్రపు రాక్షసుడిని బృందావనానికి పంపాడు. కేశి సింహం వలె గర్జిస్తూ, శత్రువులను తన్నుతూ రాగా, శ్రీకృష్ణుడు ఆయన నోటిలోకి తన ఎడమచేతిని చొప్పించాడు. కృష్ణుని చేయి రాక్షసుని నోట్లో ఎర్రగా కాలిన ఇనుప గుండు వలె పెరిగిపోవడంతో, కేశి ఊపిరి ఆడక శరీరము పగిలి మరణించాడు. దేవర్షి నారదుడు ప్రత్యక్షమై కృష్ణుని రాబోయే కంసవధ, జరాసంధ వధ, కురుక్షేత్ర విజయాలను కీర్తించాడు. అనంతరం కృష్ణుడు గోపబాలురతో దొంగలు-పోలీసుల ఆట ఆడుతుండగా, ‘వ్యోమాసురుడు’ అనే రాక్షసుడు గోపబాలురను కొండగుహలలో దాచిపెట్టగా, కృష్ణుడు ఆయనను పట్టుకుని సంహరించాడు.
అధ్యాయము 38 – అక్రూరుని బృందావన ప్రయాణము
యదువంశ శ్రేష్ఠుడైన అక్రూరుడు కంసుని ఆదేశం ప్రకారం రథంపై మధుర నుండి బృందావనానికి పయనమయ్యాడు. త్రోవ పొడవునా అక్రూరుడు స్వయం భగవానుడైన శ్రీకృష్ణుని దర్శించబోతున్నందుకు పరమానందంతో మైమరిచిపోయాడు. కృష్ణుని పాదధూళిలో ఎలా పొర్లాడాలో, ఆయనను ఎలా ఆలింగనం చేసుకోవాలో ధ్యానించాడు. సాయంత్ర వేళకు గోకులానికి చేరగా, గోవుల సాల వద్ద కిరీటము, పీతాంబరములతో ప్రకాశిస్తున్న కృష్ణ బలరాములను చూసి అక్రూరుడు రథం దిగి వారి పాదాలపై పడి ఆనందాశ్రువులు రాల్చాడు.
అధ్యాయము 39 – శ్రీకృష్ణుని మధుర ప్రయాణము
కృష్ణ బలరాములు అక్రూరునికి ఆతిథ్యమిచ్చి, కంసుని కుట్రను తెలుసుకున్నారు. మరుసటి ఉదయం మధురకు వెళ్ళడానికి సిద్ధపడగా, శ్రీకృష్ణుని అగమనం విన్న గోపికలు తీవ్ర శోకంలో మునిగిపోయారు. కృష్ణుడిని రథం ఎక్కకుండా ఆపడానికి ప్రయత్నిస్తూ, విరహ వేదనతో కన్నీరు మున్నీరయ్యారు. కృష్ణుడు తాను తిరిగి వస్తానని మాట ఇచ్చి రథంపై మధురకు బయలుదేరాడు. త్రోవలో యమునా నది వద్ద అక్రూరుడు మధ్యాహ్న సంధ్యావందనం చేయడానికి నీటిలో మునగగా, నీటి అడుగున కృష్ణ బలరాములు చతుర్భుజ విష్ణువుగా, అనంతశేషుడిగా దేవతలచే పూజించబడుతున్న దివ్య దర్శనాన్ని చూసి ఆశ్చర్యపోయాడు.
అధ్యాయము 40 – అక్రూర స్తుతి
యమునా నదీ జలాలలో అక్రూరునికి పరమపావనుడైన భగవాన్ విష్ణువు శేషశయనుడిగా, వేదాలు, ప్రజాపతులు పూజిస్తుండగా దివ్య దర్శనమిచ్చాడు. అక్రూరుడు పరమ భక్తితో, భయభక్తులతో ‘అక్రూర స్తుతిని’ (భాగవతం 10.40.1–30)ర్పించాడు. శ్రీకృష్ణుడే సమస్త సృష్టికి మూలకారణుడని, బ్రహ్మరుద్రాదులకు జనకుడని, సమస్త యజ్ఞాలకు భోక్త అని కీర్తించాడు. మత్స్య, కూర్మ, వరాహ, నృసింహ, వామన, పరశురామ, శ్రీరామ, బుద్ధ, కల్కి మొదలైన దివ్య అవతారాలను కీర్తిస్తూ, సమస్త నదులు సముద్రంలో కలిసినట్లే సమస్త పూజా మార్గాలు శ్రీకృష్ణునికే చేరుతాయని వేడుకున్నాడు. నీటి నుండి బయటకు వచ్చిన అక్రూరుడు రథంపై ప్రశాంతంగా ఉన్న కృష్ణ బలరాములను చూసి, భగవానుని అమోఘ లీలలను కీర్తిస్తూ మధుర నగరంలోకి ప్రవేశించాడు.
అధ్యాయము 41 – శ్రీకృష్ణుని మధురా నగర ప్రవేశము
బలరాముడు మరియు అక్రూరునితో కలసి మధురా నగర గ్రామ పొలిమేరలకు చేరుకున్న స్వయం భగవాన్ శ్రీకృష్ణుడు, రాజధాని వైభవాన్ని చూడటానికి కాలినడకన నగరంలోకి ప్రవేశించాడు. శ్రీకృష్ణుని దివ్య సౌందర్యాన్ని, అద్భుత లీలలను విన్న మధురా నగర ప్రజలు, మహిళలు మేడలపైకి ఎక్కి పూలవాన కురిపిస్తూ పరమానందంతో దర్శించారు. మార్గమధ్యంలో కంసుని దుస్తులను ఉతుకే అహంకారియైన రాజకుటుంబ రజకుడు కనబడగా, కృష్ణుడు దుస్తులను అడుగగా ఆయన నిందించాడు. కృష్ణుడు తన చేతివేలి కొనతో ఆ రజకుని శిరస్సును తెగనరికి, దివ్య వస్త్రాలను బలరామునికి, గోపబాలురకు పంచాడు. అనంతరం కృష్ణుడు ఒక పవిత్ర సాలెవాని గృహానికి వెళ్ళగా, ఆయన పరమ భక్తితో దివ్య వస్త్రాలను అర్పించగా, భగవానుడు ఆయనకు నిత్య భక్తిని, ఐశ్వర్యాన్ని ప్రసాదించాడు.
అధ్యాయము 42 – కుబ్జానుగ్రహము మరియు ధనుర్భంగము
మధురా వీధులలో సంచరిస్తుండగా, కంసునికి సుగంధ గంధాన్ని తీసుకువెళ్తున్న ‘త్రివక్ర’ (కుబ్జ) అనే కుంటి యువతి కనబడింది. కృష్ణుని దివ్య సౌందర్యానికి ముగ్ధురాలైన కుబ్జ, తన వద్ద ఉన్న అత్యుత్తమ చందనాన్ని కృష్ణ బలరాములకు పూసింది. ఆమె భక్తికి ప్రసన్నుడైన శ్రీకృష్ణుడు తన శ్రీచరణంతో ఆమె కాళ్ళను తొక్కి, గడ్డం కింద రెండు వేళ్ళు ఉంచి పైకి లేపగా, ఆమె క్షణంలో పరమ సుందరిగా మారిపోయింది. అనంతరం కృష్ణుడు కంసుని పూజా మండపంలో ఉన్న మహాదేవ శివుని భయంకరమైన వింటి వద్దకు వెళ్ళాడు. రాజకాపలాదారులను పక్కకు నెట్టి, ఏడేళ్ళ శ్రీకృష్ణుడు ఆ మహా ధనుస్సును లీలగా ఎత్తి, నారి సారించి మధ్యకు విరిచివేశాడు. ఆ ధనుర్భంగ శబ్దానికి బ్రహ్మాండం మారుమోగగా, కంసుడు తన అంతం సమీపించిందని భయంతో వణికిపోయాడు.
అధ్యాయము 43 – కువలయాపీడ దివ్య గజ వధ
మరుసటి ఉదయం కంసుడు మల్లయుద్ధ రంగానికి ద్వారం వద్ద ‘కువలయాపీడ’ అనే భయంకరమైన మదపుటేనుగును నిలిపి, కృష్ణ బలరాములను తొక్కించి చంపమని మావటీడిని ఆదేశించాడు. కృష్ణ బలరాములు రాగానే మావటీడు ఏనుగును కృష్ణునిపైకి తోలాడు. కృష్ణుడు ఏనుగుతో ఆటలాడుతూ, దాని తోక పట్టుకుని వెనుకకు లాగి, నేలపై పడేసాడు. మరల ఏనుగు దాడి చేయగా, కృష్ణుడు దాని పదునైన దంతాలను పెకిలించి, ఆ దంతాలతోనే ఏనుగును, మావటీడిని సంహరించాడు. రక్తం ఓడుతున్న ఏనుగు దంతాలను భుజాన వేసుకుని కృష్ణ బలరాములు మల్లయుద్ధ రంగంలోకి ప్రవేశించారు. అక్కడ ఉన్న ప్రతి ఒక్కరికీ భగవానుడు వేర్వేరు రూపాల్లో దర్శనమిచ్చాడు: మల్లయోధులకు వజ్రం వలె, మునులకు పరమసత్యం వలె, యాదవులకు బంధువు వలె, మరియు కంసునికి సాక్షాత్తు మృత్యువు వలె కనిపించాడు.
అధ్యాయము 44 – కంస వధ
సభామధ్యంలో కంసుని ప్రధాన మల్లయోధులైన చాణూరుడు కృష్ణుడిని, ముష్టికుడు బలరాముడిని యుద్ధానికి ఆహ్వానించారు. రాక్షసాకారులైన మల్లయోధులకు, సుకుమారులైన బాలురకు నడుమ జరుగుతున్న ఈ అసమాన యుద్ధాన్ని చూసి సభలోని మహిళలు కంసుని అధర్మాన్ని నిందించారు. అయితే క్షణకాలంలోనే శ్రీకృష్ణుడు చాణూరుడిని గిరగిరా తిప్పి నేలకేసి కొట్టి సంహరించగా, బలరాముడు ముష్టికుడిని తన పిడికిలి పోటుతో అంతమొందించాడు. తన యోధులు నశించడం చూసి ఆగ్రహించిన కంసుడు వసుదేవ, ఉగ్రసేనులను సంహరించమని ఆదేశించాడు. తక్షణమే శ్రీకృష్ణుడు ఎత్తైన రాజసింహాసనంపైకి లంఘించి, కంసుని జుట్టు పట్టుకుని మల్లయుద్ధ రంగానికి లాగి, ఆయనపై దూకి కంసుడిని సంహరించి, మధురకు ఆసురీ పాలన నుండి విముక్తి ప్రసాదించాడు.
అధ్యాయము 45 – గురుపుత్ర పునరానయనము
కంస వధ అనంతరం శ్రీకృష్ణ బలరాములు కారాగారంలో ఉన్న తమ తల్లిదండ్రులైన వసుదేవ దేవకులను విడిపించి, వారి పాదాలకు నమస్కరించారు. అనంతరం కంసుని తండ్రియైన పవిత్రాత్ముడు ఉగ్రసేన మహారాజును యదువంశ సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టారు. వైదిక సదాచారాన్ని లోకానికిర్పించడానికి కృష్ణ బలరాములు అవంతి నగరంలోని సాందీపని మహర్షి గురుకులానికి వెళ్ళి బ్రహ్మచారులుగా నివసించారు. కేవలం అరవై నలుగురు రోజులలోనే సమస్త అరవై నాలుగు కళలను, వేద వేదాంగాలను అభ్యసించారు. గురుదక్షిణగా సాందీపని మహర్షి ప్రభాస తీర్థంలో సముద్రంలో మునిగిపోయిన తన మృత పుత్రుడిని తిరిగి తెమ్మని కోరాడు. కృష్ణ బలరాములు సముద్రంలోకి దిగి పాతాళంలో ఉన్న పంచజనుడనే రాక్షసుడిని సంహరించి (పాంచజన్య శంఖాన్ని పొంది), యమలోకానికి వెళ్ళి యమధర్మరాజు నుండి గురుపుత్రుడిని బ్రతికించి తెచ్చి గురువుకు అర్పించారు.
అధ్యాయము 46 – ఉద్ధవుని బృందావన ప్రయాణము
తన పెంపుడు తల్లిదండ్రులైన నందమహారాజు, యశోదాదేవి మరియు విరహ వేదనతో నలిగిపోతున్న గోపికలను ఓదార్చడానికి శ్రీకృష్ణుడు తన పరమభక్తుడు, మంత్రి అయిన ‘ఉద్ధవుడిని’ రహస్య సందేశంతో బృందావనానికి పంపాడు. సువర్ణ రథంపై ఉద్ధవుడు సాయంత్ర వేళ గోవులు ఇళ్ళకు తిరిగొస్తున్న సమయంలో బృందావనానికి చేరుకున్నాడు. నందమహారాజు ఉద్ధవునికి స్వాగతం పలికి, కృష్ణుని క్షేమసమాచారాలను అడిగి తెలుసుకుంటూ, బాల్య లీలలను స్మరిస్తూ కన్నీరు కార్చాడు. ఉద్ధవుడు ఆ రాత్రి అంతా నంద యశోదలకు ఆధ్యాత్మిక తత్త్వాన్ని బోధిస్తూ, శ్రీకృష్ణుడు సమస్త జీవుల హృదయాలలో నివసించే సర్వేశ్వరుడని వివరించి వారిని ఓదార్చాడు.
అధ్యాయము 47 – భ్రమర గీతము మరియు ఉద్ధవ సందేశము
మరుసటి ఉదయం గోపికలు ఉద్ధవుని రథాన్ని చూసి ఆయన చుట్టూ చేరారు. ఉద్ధవుడు కృష్ణుని రూపంలో ఉండటం చూసి శ్రీమతి రాధారాణి పరమ విరహోన్మాదాన్ని (మహాభావము) పొందింది. ఆ సమయంలో అక్కడ వాలుతున్న ఒక తుమ్మెదను (భ్రమరము) చూసి, దానిని కృష్ణుని దూతగా భావిస్తూ ‘భ్రమర గీతాన్ని’ (భాగవతం 10.47.11–21) గానం చేసింది. పువ్వుల నుండి మకరాందాన్ని గ్రోలి వెళ్ళిపోయే తుమ్మెద వలె కృష్ణుడు కూడా తమను విడిచిపెట్టాడని అమితమైన ప్రేమకోపంతో, శరణాగతితో మాట్లాడింది. ఉద్ధవుడు కృష్ణుడు పంపిన సందేశాన్ని వినిపిస్తూ, భౌతిక దూరం భగవద్ధ్యానాన్ని పెంచుతుందని తెలిపాడు. గోపికల నిష్కామ అనురాగానికి ఆశ్చర్యపోయిన ఉద్ధవుడు, వారి శ్రీపాధధూళి తనపై పడేలా బృందావనంలో ఒక గడ్డిపోచగా జన్మించాలని ప్రార్థించాడు.
అధ్యాయము 48 – కుబ్జ మరియు అక్రూరుల గృహ సందర్శనము
ఉద్ధవుడు మధురకు తిరిగి వచ్చిన తర్వాత, శ్రీకృష్ణుడు తనకు ఇచ్చిన మాట ప్రకారం కుబ్జ (త్రివక్ర) గృహానికి వేంచేశాడు. ఆమె ఇచ్చిన ఆతిథ్యాన్ని స్వీకరించి, ఆమె కోరికను నెరవేర్చి ఆశీర్వదించాడు. అనంతరం కృష్ణ బలరాములు పరమ వైష్ణవుడైన అక్రూరుని గృహానికి వెళ్ళారు. అక్రూరుడు భగవానుని చరణాలను కడిగి, ఆయనను సమస్త సృష్టికి మూలకారణుడిగా స్తుతించాడు. కృష్ణుడు అక్రూరుడిని హస్తినాపురానికి వెళ్ళి, పాండురాజు మరణానంతరం పాండవుల క్షేమసమాచారాలను తెలుసుకుని, ధృతరాష్ట్రుని సంకల్పాలను గమనించి రమ్మని పంపించాడు.
అధ్యాయము 49 – అక్రూరుని హస్తినాపుర యాత్ర
అక్రూరుడు హస్తినాపురానికి వెళ్ళి కుంతీదేవిని, ధృతరాష్ట్రుడిని, భీష్ముడిని, విదురుడిని కలిశాడు. కుంతీదేవి తన పుత్రులైన పాండవులను దుర్యోధనుడు పడుతున్న అన్యాయాలను చెప్పి కన్నీరు కార్చింది. అక్రూరుడు ఆమెను ఓదార్చి కృష్ణుని రక్షణ అభయాన్ని అందించాడు. అనంతరం అక్రూరుడు ధృతరాష్ట్రునితో రహస్యంగా మాట్లాడి, భౌతిక సంపదలు, దేహము అశాశ్వతమని, కౌరవులను సమర్థిస్తూ పాండవులకు అన్యాయం చేస్తే నాశనం తప్పదని తీవ్రంగా హెచ్చరించాడు. ధృతరాష్ట్రుడు అక్రూరుని మాటలలోని ధర్మాన్ని అంగీకరించినప్పటికీ, దుర్యోధనునిపై ఉన్న గుడ్డి ప్రేమను విడిచిపెట్టలేకపోయాడు.
అధ్యాయము 50 – ద్వారాకా నగర నిర్మాణము
కంసుని మామయైన మగధ రాజు ‘జరాసంధుడు’ తన అల్లుని వధకు పగబట్టి, ఇరవై మూడు అక్షౌహిణుల సైన్యంతో మధురపై పదిహేడు సార్లు దండయాత్ర చేశాడు. శ్రీకృష్ణ బలరాములు పదిహేడు సార్లు జరాసంధుని సైన్యాలను తుత్తునియలు చేసి, రాబోయే భూభార హరణ కొరకు జరాసంధుడిని మాత్రం వదలిపెట్టారు. పద్దెనిమిదవ సారి జరాసంధుడు దండెత్తడానికి సిద్ధపడుతుండగా, ‘కాలయవనుడు’ అనే విదేశీ అసుర రాజు మూడు కోట్ల సైన్యంతో మధురపై దాడి చేశాడు. మధుర ప్రజలను రెండువైపుల యుద్ధం నుండి కాపాడటానికి శ్రీకృష్ణుడు విశ్వకర్మను ఆదేశించి, ఒకే రాత్రిలో పశ్చిమ సముద్ర గర్భంలో అత్యంత సురక్షితమైన సువర్ణ ద్వారాకా నగరాన్ని నిర్మింపజేసి, నిద్రిస్తున్న మధుర ప్రజలను యోగశక్తిచే ద్వారాకకు తరలించాడు.
అధ్యాయము 51 – ముచుకుందుని ఉద్ధరణ మరియు కాలయవన దహనము
మధుర నగరాన్ని విడిచిపెట్టి శ్రీకృష్ణుడు ఆయుధాలు లేకుండా బయటకు రాగా, కాలయవనుడు ఆయనను పట్టుకోవడానికి వెంటపడ్డాడు. కృష్ణుడు ఆయనను ఒక చీకటి కొండగుహలోకి నడిపించాడు. ఆ గుహలో ఇక్ష్వాకు వంశీయుడైన ‘ముచుకుంద మహారాజు’ నిద్రిస్తున్నాడు. దేవతల తరఫున రాక్షసులతో పోరాడిన ముచుకుందునికి బ్రహ్మదేవుడు నిరంతర నిద్రను, తన నిద్రను భంగం చేసినవారిని భస్మం చేసే దివ్య దృష్టిని వరంగా ఇచ్చాడు. నిద్రిస్తున్న ముచుకుందుడిని కృష్ణుడనుకుని కాలయవనుడు కాలితో తన్నాడు. ముచుకుండుడు కన్నులు తెరచి చూడగానే కాలయవనుడు క్షణంలో భస్మమైపోయాడు. అంతట శ్రీకృష్ణుడు ముచుకుందునికి తన దివ్య చతుర్భుజ రూపాన్ని దర్శింపజేసి, ఆయనకు ముక్తిని ప్రసాదించగా ముచుకుండుడు తపస్సు కొరకు బదరికాశ్రమానికి వెళ్ళాడు.
అధ్యాయము 52 – రుక్మిణీదేవి సందేశము
శ్రీకృష్ణుడు మధురకు తిరిగి వచ్చి కాలయవనుని సైన్యం విడిచిపెట్టిన అపార ధనాన్ని ద్వారాకకు చేర్చాడు. విదర్భ రాజ్యాధిపతియైన భీష్మకుని కుమార్తె ‘రుక్మిణీదేవి’ శ్రీకృష్ణుని దివ్య గుణాలను విని ఆయనను పతిగా వరించింది. అయితే ఆమె సోదరుడైన రుక్మి కృష్ణునిపై ద్వేషంతో రుక్మిణిని చేది రాజైన శిశుపాలునికి ఇచ్చి వివాహం చేయడానికి నిశ్చయించాడు. శిశుపాలుడిని వివాహమాడటం ఇష్టం లేని రుక్మిణీదేవి ఒక నమ్మకమైన బ్రాహ్మణుని ద్వారా ద్వారాకలో ఉన్న శ్రీకృష్ణునికి అత్యంత రహస్యమైన ప్రేమ లేఖను (రుక్మిణీ పత్రము) పంపింది. తన కళ్యాణ దినాన వచ్చి, శత్రు రాజులను ఓడించి, తనను రాక్షస వివాహ పద్ధతిలో అపహరించి రక్షించమని వేడుకుంది.
అధ్యాయము 53 – రుక్మిణీ హరణము
రుక్మిణీదేవి లేఖను అందుకున్న శ్రీకృష్ణుడు తక్షణమే దారుకుని రథంపై విదర్భ రాజ్య రాజధానియైన కుండిన నగరానికి పయనమయ్యాడు. బలరాముడు మరియు యాదవ సైన్యాలు ఆయనను అనుసరించాయి. వివాహ ఉదయాన రుక్మిణీదేవి నగర వెలుపల ఉన్న అంబికాదేవి ఆలయానికి పూజ కొరకు వచ్చింది. పూజ ముగించుకుని బయటకు వస్తున్న రుక్మిణిని, శిశుపాల జరాసంధాది రాజులు చూస్తుండగానే, శ్రీకృష్ణుడు రాజసభ మధ్యలో తన రథంపైకి ఎక్కించుకుని ద్వారాక వైపు వేగంగా రథాన్ని తోలాడు.
అధ్యాయము 54 – రుక్మిణీ కళ్యాణము
రుక్మిణీ హరణంతో ఆగ్రహించిన జరాసంధ శిశుపాలురు కృష్ణుడిని వెంటాడగా, బలరాముడు యాదవ సైన్యంతో వారిని ఓడించి తారసపడ్డాడు. రుక్మిణి సోదరుడైన రుక్మి కృష్ణుడిని చంపకుండా తిరిగి రానని ప్రతీజ్ఞ చేసి కృష్ణుని రథాన్ని ముట్టడించాడు. శ్రీకృష్ణుడు లీలగా రుక్మి ఆయుధాలను విరిచి, ఆయనను సంహరించడానికి ఖడ్గాన్ని ఎత్తగా, రుక్మిణీదేవి కృష్ణుని పాదాలపై పడి తన సోదరుని ప్రాణాలను కాపాడమని వేడుకుంది. రుక్మిణి కన్నీటికి కరిగిన కృష్ణుడు రుక్మిని చంపక, ఆయన మీసాలను, జుట్టును వికృతంగా కత్తిరించి అవమానించి విడిచిపెట్టాడు. శ్రీకృష్ణుడు రుక్మిణీదేవిని ద్వారాకకు తీసుకువచ్చి వైదిక విధానంలో వివాహమాడాడు.
అధ్యాయము 55 – ప్రద్యుమ్నుని జననము మరియు శంబరాసుర వధ
రుక్మిణీ శ్రీకృష్ణులకు ‘ప్రద్యుమ్నుడు’ అనే పుత్రుడు జన్మించాడు (మన్మథుని అంశ). ప్రద్యుమ్నుడు జన్మించిన పది రోజులకు, ఈ బాలుని చేతిలోనే తనకు మరణం ఉందని తెలుసుకున్న ‘శంబరాసురుడు’ అనే రాక్షసుడు బాలుడిని అపహరించి సముద్రంలో పడేశాడు. ఆ బాలుడిని ఒక మహా మత్స్యము (చేప) మింగగా, ఆ చేపను జాలరులు పట్టుకుని శంబరాసురుని వంటశాలకు తెచ్చారు. చేపను కోయగా బాలుడు సురక్షితంగా కనిపింపగా, అక్కడ పరిచారికగా ఉన్న మాయావతి (రతీదేవి) దేవర్షి నారదుని ఆదేశం ప్రకారం ఆ బాలుడిని పెంచి పెద్ద చేసింది. ప్రద్యుమ్నుడు యవ్వనవంతుడవ్వగానే మాయావతి ఆయన నిజ స్వరూపాన్ని తెలిపింది. ప్రద్యుమ్నుడు శంబరాసురుడిని యుద్ధంలో సంహరించి, మాయావతితో కలసి ద్వారాకకు రాగా కృష్ణ రుక్మిణులు తమ పుత్రుడిని చూసి ఆనందించారు.
అధ్యాయము 56 – శ్యమంతకమణి వృత్తాంతము
యాదవ శ్రేష్ఠుడైన సత్రాజిత్తు సూర్యదేవుని ఆరాధించి ‘శ్యమంతకమణి’ అనే దివ్య మణిని పొందాడు. ఆ మణి ప్రతిరోజూ ఎనిమిది బారువుల సువర్ణాన్ని ఇస్తూ, దేశంలో కరువు, వ్యాధులు లేకుండా చేస్తుంది. ఆ మణిని ప్రజాక్షేమం కోసం ఉగ్రసేనునికి ఇవ్వమని కృష్ణుడు సూచించగా, సత్రాజిత్తు లోభంతో నిరాకరించాడు. కొద్దిరోజులకు సత్రాజిత్తు సోదరుడైన ప్రసేనుడు ఆ మణిని ధరించి వేటకు వెళ్ళి సింహం చేతిలో మరణించాడు. ఆ సింహాన్ని ఋక్షరాజైన జాంబవంతుడు సంహరించి మణిని తన కొండగుహలోకి తీసుకువెళ్ళాడు. ప్రసేనుడు తిరిగిరాకపోవడంతో సత్రాజిత్తు శ్రీకృష్ణుడే మణి కొరకు తన తమ్ముడిని సంహరించాడని నింద మోపాడు.
అధ్యాయము 57 – శ్యమంతకమణి లభ్యత మరియు సత్యభామా పరిణయము
తనపై వచ్చిన అపవాదును తొలగించుకోవడానికి శ్రీకృష్ణుడు ద్వారాకా నివాసులతో కలసి అడవికి వెళ్ళి ప్రసేనుని దేహాన్ని, సింహం అడుగులను అనుసరిస్తూ జాంబవంతుని గుహకు చేరుకున్నాడు. గుహలోకి ఒంటరిగా ప్రవేశించిన కృష్ణుడిని చూసి జాంబవంతుడు యుద్ధానికి దిగాడు. వారిద్దరి నడుమ ఇరవై ఎనిమిది రోజుల పాటు సుదీర్ఘ మల్లయుద్ధం జరిగింది. కృష్ణుని అపారమైన బలభూయిష్టమైన దెబ్బలకు జాంబవంతునికి జ్ఞానోదయం కలిగి, వచ్చినది సాక్షాత్తు త్రేతాయుగంలో తాను సేవించిన భగవాన్ శ్రీరామచంద్రుడేనని గ్రహించి శరణువేడాడు. జాంబవంతుడు తన కుమార్తె ‘జాంబవతిని’ కృష్ణునికి ఇచ్చి వివాహం చేసి, శ్యమంతకమణిని సమర్పించాడు. కృష్ణుడు ద్వారాకకు తిరిగి వచ్చి సత్రాజిత్తుకు మణిని అప్పగించాడు. తన తప్పును తెలుసుకున్న సత్రాజిత్తు పశ్చాత్తాపపడి తన సుందర కుమార్తె ‘సత్యభామను’ కృష్ణునికి ఇచ్చి వివాహం చేశాడు.
అధ్యాయము 58 – ఐదుగురు రాజకన్యల పరిణయము
లాక్షాగృహం నుండి తప్పించుకున్న పాండవులను పరామర్శించడానికి కృష్ణుడు హస్తినాపురానికి వెళ్ళినప్పుడు, యమునా తీరంలో తపస్సు చేస్తున్న ‘కాళింది’ (యమునాదేవి) కృష్ణుడిని పతిగా పొందాలని కోరగా కృష్ణుడు ఆమెను స్వీకరించాడు. అనంతరం అవంతి రాజకన్యయైన ‘మిత్రవిందను’ స్వయంవరంలో గెలిచి వివాహమాడాడు. తరువాత అయోధ్యకు వెళ్ళి నగ్నజిత్తు రాజు కుమార్తె ‘సత్యను’ పొందడానికి, ఎవ్వరూ లొంగదీసుకోలేని ఏడు భయంకరమైన ఎద్దులను కృష్ణుడు ఏడు రూపాలుగా మారి ఒకేసారి బంధించి సత్యను వివాహమాడాడు. అలాగే కేకయ రాజకన్యయైన ‘భద్రను’, మద్ర రాజకన్యయైన ‘లక్షణను’ వివాహమాడి అష్టభార్యల (ఎనిమిది మంది ప్రధాన రాణులు) పరిణయాన్ని పూర్తి చేశాడు.
అధ్యాయము 59 – నరకాసుర వధ మరియు పదహారు వేలమంది కన్యల ఉద్ధరణ
ప్రాగ్జ్యోతిషపుర పాలకుడైన ‘నరకాసురుడు’ (భౌమాసురుడు) చేస్తున్న అకృత్యాలను భూదేవి శ్రీకృష్ణునికి విన్నవించింది. నరకాసురుడు దేవతల తల్లియైన అదితి కుండలాలను, వరుణుని ఛత్రాన్ని అపహరించి, పదహారు వేలమంది రాజకన్యలను తన బంధీఖానాలో బంధించాడు. శ్రీకృష్ణుడు సత్యభామాదేవితో కలసి గరుడవాహనుడై ప్రాగ్జ్యోతిషపురంపై దాడి చేశాడు. నగర రక్షణ గోడలను, మురాసురుడిని సుదర్శన చక్రంతో సంహరించి, నరకాసురుని శిరస్సును ఖండించాడు. భూదేవి ప్రత్యక్షమై అపహరించబడిన సంపదలను సమర్పించింది. కృష్ణుడు బంధీలుగా ఉన్న పదహారు వేలమంది కన్యలను విడిపించగా, వారు కృష్ణుడినే తమ పతిగా స్వీకరించారు. కృష్ణుడు ద్వారాకలో ఒకేసారి పదహారు వేల రూపాలుగా విస్తరించి వారందరినీ వివాహమాడాడు.
అధ్యాయము 60 – రుక్మిణీదేవితో శ్రీకృష్ణుని పరిహాసము
ఒకనాడు ద్వారాకలో శ్రీకృష్ణుడు రుక్మిణీదేవి దివ్య మందిరంలో ఉయ్యాల మంచంపై కూర్చుని ఉండగా, రుక్మిణి ఆయనకు చామరం విసురుతోంది. ఆమె నిష్కామ ప్రేమను లోకానికి చాటడానికి కృష్ణుడు పరిహాసంగా మాట్లాడటం ప్రారంభించాడు: “ఓ రాజపుత్రీ! రాజ్యము లేని, రాజులకు భయపడి సముద్రంలో దాక్కున్న నాలాంటి పేదవాడిని ఎందుకు వివాహమాడావు? శిశుపాలుడు లేదా జరాసంధుడి వంటి ఐశ్వర్యవంతులైన రాజులను వివాహమాడితే బాగుండేది కదా” అన్నాడు. కృష్ణుని మాటలకు భయపడి ఆయన తనను విడిచిపెడుతున్నాడేమోనని రుక్మిణీదేవి తీవ్ర శోకంతో స్పృహతప్పి కిందపడిపోయింది. కృష్ణుడు తక్షణమే మంచం దిగి ఆమెను లేపి, తాను కేవలం ఆమె ప్రేమపూర్వక మాటలను వినడానికే పరిహాసమాడానని ఓదార్చాడు.
అధ్యాయము 61 – శ్రీకృష్ణుని సంతాన వంశావళి మరియు రుక్మి వధ
ఈ అధ్యాయంలో శ్రీకృష్ణుని పదహారు వేల నూరు ఎనిమిది మంది రాణుల ద్వారా జన్మించిన వంశావళి వర్ణించబడింది. ప్రతీ రాణికి పదిమంది కుమారులు, ఒక కుమార్తె జన్మించగా, ద్వారాకలో లక్షలాదిమంది రాజకుమారులు ఆవిర్భవించారు. రుక్మిణీదేవికి జన్మించిన ప్రద్యుమ్నుడు, చారుదేష్ణ మొదలైన వారి వివరాలు అందించబడ్డాయి. ప్రద్యుమ్నుని పుత్రుడైన ‘అనిరుద్ధునికి’ రుక్మి మనుమరాలైన రోచనతో వివాహం నిశ్చయమైంది. భోజకాట నగరంలో పెళ్ళి వేడుకల సమయంలో రుక్మి బలరాముడిని జూదం ఆటకు పిలిచాడు. రుక్మి కపటంగా ఆడుతూ బలరాముడిని అవమానించగా, ఆకాశవాణి బలరాముడే గెలిచాడని చెప్పింది. అయినప్పటికీ రుక్మి బలరాముడిని నిందించడంతో, బలరాముడు తీవ్ర ఆగ్రహంతో తన గదతో రుక్మిని సంహరించాడు.
అధ్యాయము 62 – అనిరుద్ధుడు మరియు ఊషల వృత్తాంతము
శోణితపుర పాలకుడైన ‘బాణాసురుడు’ (బలి చక్రవర్తి పుత్రుడు) మహాదేవ శివుని పరమభక్తుడు. ఆయన వేయి చేతులు కలిగి, యుద్ధకాంక్షతో శివుడిని ప్రార్థించగా, నీ ధ్వజస్తంభం విరిగినప్పుడు నీకు తగిన శత్రువు లభిస్తాడని శివుడు చెప్పాడు. బాణాసురుని కుమార్తె ‘ఊష’ స్వప్నంలో ఒక దివ్య సుందరుడిని చూసి మోహించింది. ఆమె చెలికత్తె ‘చిత్రలేఖ’ తన యోగశక్తిచే సమస్త దేవతల, రాజుల చిత్రాలను గీయగా, అనిరుద్ధుని చిత్ర పటాన్ని చూసి ఊష ఆయననే తన పతిగా గుర్తించింది. చిత్రలేఖ రాత్రివేళ ఆకాశమార్గంలో ద్వారాకకు వెళ్ళి నిద్రిస్తున్న అనిరుద్ధుడిని అపహరించి శోణితపురంలోని ఊష అంతఃపురానికి చేర్చింది.
అధ్యాయము 63 – బాణాసుర యుద్ధము
తన కుమార్తె అంతఃపురంలో అనిరుద్ధుడు ఉన్నాడని తెలుసుకున్న బాణాసురుడు ఆయనను నాగపాశాలతో బంధించాడు. దేవర్షి నారదుని ద్వారా సమాచారం అందుకున్న శ్రీకృష్ణ బలరాములు యాదవ సైన్యంతో శోణితపురంపై దండయాత్ర చేశారు. తన భక్తుడైన బాణాసురుని తరఫున మహాదేవ శివుడు, ఆయన పుత్రుడైన కార్తికేయుడు యుద్ధానికి వచ్చారు. భయంకరమైన హరిహర యుద్ధం సంభవించింది: కృష్ణుడు శివుని అస్త్రాలను శాంతింపజేశాడు, బలరాముడు కార్తికేయుడిని ఓడించాడు, మరియు కృష్ణుడు విష్ణుజ్వరంతో శివజ్వరాన్ని నివారించాడు. చివరగా కృష్ణుడు తన సుదర్శన చక్రంతో బాణాసురుని తొమ్మిది వందల తొంబై ఆరు చేతులను నరికివేశాడు. మహాదేవ శివుడు ప్రార్థించగా కృష్ణుడు బాణాసురుడిని సంహరించక, నాలుగు చేతులతో అమరుడిగా ఉండేలా ఆశీర్వదించి, అనిరుద్ధ ఊషలతో ద్వారాకకు తిరిగి వచ్చాడు.
అధ్యాయము 64 – నృగమహారాజు ఉద్ధరణము
ఒకనాడు ద్వారాక రాజకుమారులు అడవికి వేటకు వెళ్ళి, దాహంతో నీటి కొరకు వెతుకుతూ ఒక ఎండిపోయిన బావిలో కొండంత పరిమాణంలో ఉన్న ఒక తొండను (సరటము) చూశారు. దానిని బయటకు తీయడానికి తాళ్ళు కట్టి ప్రయత్నించినప్పటికీ సాధ్యపడలేదు. వారు ద్వారాకకు వెళ్ళి కృష్ణునికి వివరించారు. శ్రీకృష్ణుడు బావి వద్దకు వెళ్ళి తన ఎడమచేతితో ఆ తొండను లీలగా పైకి లేపాడు. భగవానుని శ్రీచరణాల/హస్తాల స్పర్శ తగలగానే ఆ తొండ రూపాన్ని త్యజించి దివ్య తేజస్సు కల ‘నృగమహారాజుగా’ మారింది. నృగమహారాజు తాను ఇక్ష్వాకు వంశీయుడనని, కోట్లాది గోవులను దానం చేసిన మహారాజునని తెలిపాడు. అయితే దానమిచ్చిన ఒక ఆవు పొరపాటున మరల తన మందలోకి వచ్చి, దానిని మరొక బ్రాహ్మణునికి ఇవ్వడంతో సంభవించిన చిన్న కర్మదోషం వల్ల తొండగా మారానని చెప్పాడు. కృష్ణుడు ఆయనను ఉద్ధరించి దివ్య లోకాలకు పంపాడు.
అధ్యాయము 65 – బలరాముని బృందావన యాత్ర
తన పెంపుడు తల్లిదండ్రులను, బాల్య మిత్రులను చూడాలనే కోరికతో బలరాముడు ద్వారాక నుండి బృందావనానికి వెళ్ళాడు. నందమహారాజు, యశోదాదేవి, గోపికలు బలరాముడిని ఆనందాశ్రువులతో ఆలింగనం చేసుకున్నారు. బలరాముడు రెండు నెలలు బృందావనంలో నివసించి, కృష్ణుడు పంపిన దివ్య సందేశాలను అందించి వారిని ఓదార్చాడు. శరత్పూర్ణిమ రాత్రులలో యమునా తీరంలో బలరాముడు వారుణి అనే దివ్య పానీయాన్ని స్వీకరించి గోపికలతో కలసి నాట్యం చేశాడు. జలక్రీడల కొరకు యమునా నదిని తన వద్దకు రమ్మని బలరాముడు కోరగా, యమున నిర్లక్ష్యం చేసింది. తీవ్ర ఆగ్రహం చెందిన బలరాముడు తన నాFollowed (కలప/నాగలి) ఆయుధంతో యమునా నదిని లాగి నూతన మార్గాలను తవ్వాడు. భయపడిన యమునాదేవి ప్రత్యక్షమై క్షమాపణలు వేడుకుంది.
అధ్యాయము 66 – పౌండ్రక వాసుదేవ మరియు కాశీరాజుల వధ
కరూష రాజ్య పాలకుడైన ‘పౌండ్రకుడు’ అనే అహంకారియైన రాజు, తాను మాత్రమే నిజమైన వాసుదేవుడినని, శ్రీకృష్ణుడు తన నామాన్ని ఆయుధాలను వదలిపెట్టాలని రాయబారాన్ని పంపాడు. పౌండ్రకుడు కృత్రిమ చతుర్భుజాలు, కృత్రిమ శంఖ చక్రాలను ధరించి ప్రవర్తించేవాడు. శ్రీకృష్ణుడు యాదవ సైన్యంతో కరూష రాజ్యంపై దండెత్తాడు. పౌండ్రకునికి తోడుగా కాశీరాజు వచ్చాడు. శ్రీకృష్ణుడు వారి సైన్యాలను నాశనం చేసి, తన సుదర్శన చక్రంతో పౌండ్రకుని, కాశీరాజు శిరస్సులను ఖండించాడు. కాశీరాజు పుత్రుడైన సుదక్షిణుడు తండ్రి వధకు పగబట్టి ఆభిచారిక యజ్ఞం చేసి ఒక భయంకరమైన అగ్ని రాక్షసుడిని ద్వారాకపైకి పంపాడు; అయితే కృష్ణుని సుదర్శన చక్రం ఆ రాక్షసుడిని దగ్ధం చేసి, కాశీ నగరాన్ని కూడా కాల్చి భస్మం చేసింది.
అధ్యాయము 67 – ద్వివిద వానర వధ
నరకాసురుని మిత్రుడైన ‘ద్వివిదుడు’ అనే మహా బలవంతుడైన వానరుడు (పూర్వంలో సుగ్రీవుని మంత్రి) నరకాసురుని వధకు పగబట్టి, నగరాలను, ఆశ్రమాలను, పంటచేలను ధ్వంసం చేస్తూ లోకకంటకుడిగా మారాడు. ద్వారాక సమీపంలోని రైవతక పర్వతంపై బలరాముడు స్త్రీలతో కలసి ఉన్న సమయంలో ద్వివిదుడు వచ్చి బలరాముడిని అవమానించి, చెట్లను విరిచి వేసాడు. బలరాముడు ఆయుధం లేకుండా ముందుకు వచ్చి, ద్వివిదుడు తన రొమ్ముపై కొట్టగా, బలరాముడు తన పిడికిలితో ఆ వానరుని మెడపై తీవ్రంగా కొట్టాడు. ఆ దెబ్బకు ద్వివిదుని ఎముకలు విరిగి క్షణంలో మరణించాడు.
అధ్యాయము 68 – సాంబ పరిణయము
శ్రీకృష్ణ జాంబవతుల పుత్రుడైన ‘సాంబుడు’ హస్తినాపురంలో దుర్యోధనుని కుమార్తెయైన ‘లక్షణ’ స్వయంవరానికి వెళ్ళి, ఆమెను అపహరించాడు. కర్ణ, భీష్మ, ద్రోణాది కౌరవ యోధులు అందరూ కలసి సాంబుడిని చుట్టుముట్టి బంధించారు. ఇది తెలిసిన ద్వారాక యాదవులు యుద్ధానికి సిద్ధపడగా, బలరాముడు శాంతియుత రాయబారం కొరకు ఒంటరిగా హస్తినాపురానికి వెళ్ళాడు. అయితే అహంకారులైన కౌరవులు బలరాముని రాయబారాన్ని తిరస్కరించి, యాదవులను తక్కువ చేసి మాట్లాడారు. ఆగ్రహించిన బలరాముడు తన నాగలి ఆయుధంతో హస్తినాపుర నగరాన్ని గంగా నదిలోకి లాగడం ప్రారంభించాడు. నగరం ప్రకంపించడంతో భయపడిన దుర్యోధనాది కౌరవులు సాంబుడిని విడుదల చేసి, లక్షణను సాంబునికి ఇచ్చి అత్యంత వైభవంగా వివాహం జరిపించారు.
అధ్యాయము 69 – దేవర్షి నారదుని ద్వారాకా సందర్శనము
స్వయం భగవానుడైన శ్రీకృష్ణుడు ద్వారాకలో ఒకేసారి పదహారు వేల నూరు ఎనిమిది మంది రాణులను వివాహమాడి, పదహారు వేల ప్రత్యేక దివ్య భవనాలలో నివసిస్తున్నాడనే వార్త విన్న దేవర్షి నారదుడు దానిని ప్రత్యక్షంగా చూడటానికి ద్వారాకకు వచ్చాడు. నారదుడు ఒక్కొక్క భవనంలోకి ప్రవేశించగా, ప్రతి భవనంలోనూ శ్రీకృష్ణుడు వేర్వేరు కార్యాలలో మునిగి ఉండటం చూసి విస్తుపోయాడు: ఒక ఇంట్లో రుక్మిణితో మాట్లాడుతుంటే, మరొక ఇంట్లో పిల్లలతో ఆడుకుంటున్నాడు, ఇంకొక ఇంట్లో యజ్ఞాలు చేస్తుంటే, మరొక ఇంట్లో మంత్రులతో ఆలోచిస్తున్నాడు. కృష్ణుడు తన యోగమాయా శక్తిచే ఒకేసారి పదహారు వేల రూపాలుగా విస్తరించాడని గ్రహించిన నారద మహర్షి భగవానుని అపరిమిత ఐశ్వర్యానికి ప్రణామాలుర్పించి దివ్యానందంతో నిష్క్రమించాడు.
అధ్యాయము 70 – ద్వారాకలో శ్రీకృష్ణుని నిత్య దినచర్య
ఈ అధ్యాయంలో శ్రీకృష్ణ భగవానుడు మానవాళికి ఆదర్శ గృహస్థ ధర్మాన్ని బోధించడానికి ద్వారాకలో ఆచరించిన నిత్య దినచర్య వర్ణించబడింది. శ్రీకృష్ణుడు బ్రాహ్మ ముహూర్తంలో మేల్కొని, ఆత్మధ్యానం చేసి, పవిత్ర నదీ స్నానం చేసి, గాయత్రీ జపం చేసి, వేలాది అలంకృత గోవులను బ్రాహ్మణులకు దానమిచ్చేవాడు. అనంతరం ఆయన ‘సుధర్మ’ అనే రాజసభకు వేంచేసి సింహాసనంపై ఆసీనుడై మంత్రులతో ఆలోచించేవాడు. ఒకరోజు జరాసంధుని బంధీఖానాలో ఉన్న తొంబై ఆరుమంది రాజులు పంపిన రాయబారి వచ్చి తమను రక్షించమని వేడుకున్నాడు. అదే సమయంలో దేవర్షి నారదుడు వచ్చి యుధిష్ఠిరుడు ఇంద్రప్రస్థంలో తలపెట్టిన రాజసూయ యజ్ఞానికి రమ్మని కృష్ణుడిని ఆహ్వానించాడు.
అధ్యాయము 71 – శ్రీకృష్ణుని ఇంద్రప్రస్థ ప్రయాణము
జరాసంధునిపై దండయాత్ర చేయాలా లేదా యుధిష్ఠిరుని రాజసూయ యజ్ఞానికి వెళ్ళాలా అనే సందేహంలో ఉన్న శ్రీకృష్ణుడు తన మంత్రియాణ ఉద్ధవుని సలహా అడిగాడు. ఉద్ధవుడు రాజసూయ యజ్ఞానికి వెళ్ళడం ద్వారానే రెండు కార్యాలు నెరవేరుతాయని, యజ్ఞ సమయాన భీమునిచే జరాసంధుడిని ద్వంద్వ యుద్ధంలో సంహరింపజేస్తే బంధీలుగా ఉన్న రాజులకు విముక్తి లభిస్తుందని చతురతతో చెప్పాడు. ఉద్ధవుని సలహాకు ప్రసన్నుడైన కృష్ణుడు రాజుల రాయబారికి అభయమిచ్చి, తన రాణులు, సైన్యంతో కలసి ఇంద్రప్రస్థానికి పయనమయ్యాడు. యుధిష్ఠిర, భీమ, అర్జున, నకుల, సహదేవులు శ్రీకృష్ణునికి అత్యంత ప్రేమాశ్రువులతో స్వాగతం పలికారు.
అధ్యాయము 72 – జరాసంధ వధ
ధర్మరాజైన యుధిష్ఠిరుడు రాజసూయ యజ్ఞాన్ని నిర్వర్తించి చక్రవర్తి కావలనే కోరికను వెలిబుచ్చగా, జరాసంధుడు తన ఆధిపత్యాన్ని అంగీకరించడం లేదని తెలిపాడు. శ్రీకృష్ణుడు, భీమార్జునులతో కలసి బ్రాహ్మణ వేషాలలో జరాసంధుని రాజధానియైన గిరివ్రజ నగరానికి వెళ్ళాడు. దాన సమయంలో జరాసంధుడిని కలిసి, తమ నిజ స్వరూపాలను వెల్లడించి, వారిలో ఒకరితో ద్వంద్వ యుద్ధానికి రమ్మని సవాలు విసిరాడు. జరాసంధుడు భీముడిని ఎంచుకున్నాడు. ఇరవై ఏడు రోజుల పాటు భీమ జరాసంధుల నడుమ భయంకరమైన గదాయుద్ధం జరిగింది. ఇరవై ఎనిమిదవ రోజు భీముడు అలసిపోవడం చూసి, కృష్ణుడు ఒక చెట్టు కొమ్మను నడుముకు చీల్చి సంకేతం ఇచ్చాడు. దానిని గ్రహించిన భీముడు జరాసంధుని కాళ్ళు పట్టుకుని దేహాన్ని నిలువునా రెండుగా చీల్చి వేర్వేరు దిక్కులలో పడేశాడు. కృష్ణుడు బంధీలుగా ఉన్న తొంబై ఆరుమంది రాజులను విడిపించి, జరాసంధుని పుత్రుడైన సహదేవునికి పట్టాభిషేకం చేశాడు.
అధ్యాయము 73 – బంధీకృత రాజుల విముక్తి
జరాసంధుని మరణానంతరం, చీకటి కొండగుహలలో బంధించబడిన తొంబై ఆరుమంది రాజులను శ్రీకృష్ణుడు కలుసుకున్నాడు. భౌతిక సంపదలు, రాజ్యాలు అశాశ్వతమని గ్రహించిన ఆ రాజులు శ్రీకృష్ణుని చరణారవిందాలపై పడి నిష్కామ భక్తిని మాత్రమే ప్రార్థించారు. శ్రీకృష్ణుడు వారికి రాజ్యాలను పునరుద్ధరించి, ధర్మబద్ధంగా పాలించమని ఆదేశించి ఇంద్రప్రస్థానికి తిరిగి వచ్చాడు.
అధ్యాయము 74 – శిశుపాల వధ
ఇంద్రప్రస్థంలో యుధిష్ఠిరుడు మహర్షులు, రాజుల సమక్షంలో రాజసూయ యజ్ఞాన్ని ప్రారంభించాడు. యజ్ఞంలో ప్రథమ పూజను (అగ్రపూజ) ఎవరికి ఇవ్వాలనే చర్చ రాగా, సహదేవుడు సాక్షాత్తు సమస్త యజ్ఞాలకు భోక్త, సర్వేశ్వరుడైన శ్రీకృష్ణుని నామాన్ని ప్రతిపాదించాడు. సభలోని వారందరూ హర్షధ్వానాలు చేయగా, యుధిష్ఠిరుడు కృష్ణుని పాదాలను కడిగాడు. అయితే చేది రాజైన ‘శిశుపాలుడు’ లేచి నిలబడి, కృష్ణుని గోప కుల జననాన్ని, రాచరిక అర్హత లేకపోవడాన్ని నిందిస్తూ నూరు తిట్లను కురిపించాడు. శిశుపాలుని తల్లికి ఇచ్చిన మాట ప్రకారం నూరు అపరాధాల వరకు ఓపిక పట్టిన శ్రీకృష్ణుడు, నూరవ తిట్టు పూర్తి కాగానే తన సుదర్శన చక్రాన్ని విడిచి శిశుపాలుని శిరస్సును ఖండించాడు. సభలోని వారందరూ చూస్తుండగానే శిశుపాలుని దేహం నుండి ఒక దివ్య తేజస్సు వెలువడి శ్రీకృష్ణుని చరణారవిందాలలో ఐక్యమైంది (సాయుజ్య ముక్తి).
అధ్యాయము 75 – దుర్యోధనుని అవమానము
రాజసూయ యజ్ఞం ముగిసిన తర్వాత యుధిష్ఠిరుడు అందరికీ విందు ఇచ్చాడు. మయదానవుడు నిర్మించిన అద్భుతమైన సభాభవనంలో దుర్యోధనుడు నడుస్తుండగా, అక్కడ ఉన్న స్ఫటిక నేలను నీరు అనుకుని తన వస్త్రాలను పైకి ఎత్తుకున్నాడు, మరొక చోట నిర్మలమైన నీటి సరస్సును నేల అనుకుని అడుగు వేసి నీటిలో పడిపోయాడు. దుర్యోధనుడు తడిసిపోవడం చూసి ద్రౌపది, భీమాదులు నవ్వారు. ఈ అవమానానికి తీవ్ర ఈర్ష్యతో రగిలిపోయిన దుర్యోధనుడు హస్తినాపురానికి తిరిగి వెళ్ళి పాండవులను నాశనం చేయడానికి జూదక్రీడ కుట్ర పన్నాడో చెప్పబడింది.
అధ్యాయము 76 – శాల్వుని దాడి
తన మిత్రుడైన శిశుపాలుని వధకు పగబట్టిన ‘శాల్వుడు’ అనే రాజు మహాదేవ శివుని గురించి తీవ్ర తపస్సు చేసి, ఆకాశంలో ఎక్కడికైనా వెళ్ళగల అజేయమైన ‘సౌభ’మనే ఇనుప విమానాన్ని పొందాడు. శాల్వుడు ద్వారాకపై దాడి చేసి అగ్నిని, రాళ్ళను కురిపించాడు. ప్రద్యుమ్నాది యాదవ వీరులు ద్వారాకను రక్షించారు. ఇంద్రప్రస్థం నుండి తిరిగి వచ్చిన శ్రీకృష్ణుడు శాల్వునితో భయంకరమైన ఆకాశ యుద్ధం చేశాడు. శాల్వుడు అనేక అసుర మాయలను ప్రయోగించగా, కృష్ణుడు సుదర్శన చక్రంతో సౌభ విమానాన్ని కూల్చి, శాల్వుని శిరస్సును తెగనరికాడు.
అధ్యాయము 77 – దంతవక్త్ర వధ
శాల్వుని మరణానంతరం ఆయన మిత్రుడైన ‘దంతవక్త్రుడు’ (వైకుంఠ ద్వారపాలకుడైన విజయుని అంశ) గదను చేతపట్టుకుని కృష్ణుడిని సవాలు చేశాడు. శ్రీకృష్ణుడు తన రథం దిగి దంతవక్త్రుడితో గదాయుద్ధం చేశాడు. కృష్ణుడు తన కౌమోదకీ గదతో దంతవక్త్రుని రొమ్ముపై కొట్టగా, ఆయన హృదయము పగిలి మరణించాడు. ఆయన ఆత్మ కూడా కృష్ణునిలో ఐక్యమైంది. అనంతరం కృష్ణుడు దంతవక్త్రుని సోదరుడైన విదూరథుడిని కూడా సంహరించి భూభారాన్ని తొలగించాడు.
అధ్యాయము 78 – బలరాముని తీర్థయాత్ర మరియు రోమహర్షణ, బల్వల వధ
కురుక్షేత్ర యుద్ధం సంభవించబోతుండగా, బలరాముడు తటస్థంగా ఉండాలని నిశ్చయించుకుని భారతదేశ పవిత్ర తీర్థయాత్రలకు బయలుదేరాడు. నైమిషారణ్యానికి రాగా, అక్కడ రోమహర్షణ సూతుడు వ్యాసాసనంపై కూర్చుని మునులకు పురాణాలను వినిపిస్తున్నాడు. బలరాముడు రాగానే సమస్త మునులు లేచి నిలబడగా, అహంకారంతో రోమహర్షణుడు లేవలేదు. వ్యాసాసనానికి అర్హత లేనివాడని భావించి బలరాముడు ఒక దర్భపోచతో ఆయనను స్పృశించగానే రోమహర్షణుడు మరణించాడు. బ్రాహ్మణ వధ పాప పరిహారార్థం బలరాముడు ఒక సంవత్సరం తీర్థయాత్ర చేసి, పర్వదినాలలో ఋషుల యజ్ఞాలను అపవిత్రం చేస్తున్న ‘బల్వలుడు’ అనే రాక్షసుడిని తన నాగలితో సంహరించాడు.
అధ్యాయము 79 – బలరాముని తీర్థయాత్రా సమాప్తి
బలరాముడు గంగాసాగర, కాంచీ, శ్రీరంగం, రామేశ్వరం, మధురై, ప్రభాస మొదలైన పవిత్ర క్షేత్రాలను దర్శించాడు. కురుక్షేత్ర యుద్ధం చివరి రోజున బలరాముడు అక్కడికి చేరుకుని, తన శిష్యులైన భీమ దుర్యోధనుల నడుమ జరుగుతున్న గదాయుద్ధాన్ని చూశాడు. భీముడు అధర్మంగా దుర్యోధనుని తొడలను విరగ్గొట్టగా, బలరాముడు కోపించి భీముడిని శిక్షించడానికి నాగలి ఎత్తగా, శ్రీకృష్ణుడు జోక్యం చేసుకుని పూర్వకర్మలను వివరించి శాంతింపజేశాడు. బలరాముడు ద్వారాకకు తిరిగి వచ్చి ప్రశాంతంగా నిలిచాడు.
అధ్యాయము 80 – సుదామ విప్రుని వృత్తాంతము
ఈ అధ్యాయంలో సాందీపని మహర్షి ఆశ్రమంలో శ్రీకృష్ణుని బాల్య మిత్రుడైన ‘సుదాముడు’ (కుచేలుడు) అనే పేద బ్రాహ్మణుని వృత్తాంతం వర్ణించబడింది. సుదాముడు తన పవిత్ర భార్యతో కలసి తీవ్ర పేదరికంలో నివసిస్తూ వేదాధ్యయనంలో మునిగి ఉండేవాడు. ఆకలితో అలమటిస్తున్న పిల్లలను చూసి భార్య ప్రార్థించగా, సుదాముడు ద్వారాకలోని తన బాల్య మిత్రుడైన శ్రీకృష్ణుడిని చూడటానికి వెళ్ళడానికి అంగీకరించాడు. కానుకగా ఒక చినిగిన గుడ్డలో కొద్దిపాటి అటుకులను ముడికట్టుకుని వెళ్ళాడు. ద్వారాక రాజభవనానికి రాగానే, స్వయం భగవాన్ శ్రీకృష్ణుడు ఆ పేద బ్రాహ్మణునికి రాజసౌకర్యాలతో స్వాగతం పలికి, స్వహస్తాలతో ఆయన పాదాలను కడిగి తన రాజమంstyle పై కూర్చోబెట్టుకున్నాడు.
అధ్యాయము 81 – సుదామునికి శ్రీకృష్ణుని అనుగ్రహము
శ్రీకృష్ణ సుదాములు సాందీపని ఆశ్రమ బాల్య జ్ఞాపకాలను స్మరించుకున్నారు. దాచి ఉంచిన అటుకుల మూటను చూసి కృష్ణుడు సంతోషంగా లాక్కుని, రెండు పిడికిళ్ళ అటుకులను మహారసంగా తిన్నాడు. మూడవ పిడికిలి తినబోతుండగా రుక్మిణీదేవి ఆయన చేతిని పట్టుకుని, ద్వారాక ఐశ్వర్యమంతా వైకుంఠంలో నిలిచిపోయేలా చేసింది. సుదాముడు ఆ రాత్రి కృష్ణుని భవనంలో గడిపి, మరుసటి ఉదయం ఏదీ అడగకుండానే తిరుగు ప్రయాణమయ్యాడు. తన గ్రామానికి రాగానే, తన చిన్న పూరిగుడిసె సువర్ణ భవనంగా, దివ్యారామాలుగా మారిపోవడం చూసి ఆశ్చర్యపోయాడు. భగవానుడు నిష్కామ భక్తితో ఇచ్చిన చిన్న అటుకులకే అపరిమిత ఐశ్వర్యాన్ని ఇస్తాడని గ్రహించిన సుదాముడు తీవ్ర వైరాగ్యంతో శ్రీకృష్ణ భక్తిలో మునిగిపోయాడు.
అధ్యాయము 82 – కురుక్షేత్రంలో యాదవ-గోపికల పునఃసమాగమము
సూర్యగ్రహణ పవిత్ర దినాన సమస్త భారతదేశ ప్రజలు కురుక్షేత్రంలోని సమంతపంచక క్షేత్రానికి వచ్చారు. శ్రీకృష్ణ బలరాములు, యాదవులు, ధర్మరాజాది పాండవులు, మహర్షులు అక్కడికి చేరుకున్నారు. బృందావనం నుండి నందమహారాజు, యశోదాదేవి మరియు గోపికలు కూడా అనేక సంవత్సరాల విరహానంతరం కృష్ణుడిని చూడటానికి కురుక్షేత్రానికి వచ్చారు. ఆ పునఃసమాగమము ప్రేమాశ్రువులతో నిండిపోయింది. కృష్ణుడు తన పెంపుడు తల్లిదండ్రులను ఆలింగనం చేసుకుని, గోపికలను ఓదార్చి ఆధ్యాత్మిక ధ్యానాన్ని ఉపదేశించాడు.
అధ్యాయము 83 – ద్వారాకా రాణులు మరియు ద్రౌపదుల సంవాదము
కురుక్షేత్రంలో ద్రౌపదీదేవి శ్రీకృష్ణుని ప్రధాన రాణులైన రుక్మిణి, సత్యభామ, జాంబవతి మొదలైన వారిని కలసి, స్వయం భగవానుడైన శ్రీకృష్ణుడిని వివాహమాడే మహోన్నత భాగ్యం తమకు ఎలా లభించిందో అడిగింది. ప్రతి రాణి తన వివాహ వృత్తాంతాన్ని, కృష్ణుడు రాజులను, ఎద్దులను ఓడించిన వీరలీలలను వివరించింది. భగవానుని చరణారవింద దాస్యమే తమకు సమస్త స్వర్గ సామ్రాజ్యాల కంటే మిన్న అని రాణులు ప్రకటించారు.
అధ్యాయము 84 – కురుక్షేత్రంలో మునులకు శ్రీకృష్ణుని ఉపదేశము
వ్యాస, వసిష్ఠ, విశ్వామిత్ర, నారదాది మహర్షులు కృష్ణుని శిబిరంలో సమావేశమయ్యారు. శ్రీకృష్ణుడు మునులను పూజించి, దేహాభిమానాన్ని వీడాలని దివ్య తత్త్వాన్ని బోధించాడు. వసుదేవుడు మునులను కలిసి పాప విముక్తి మార్గాన్ని అడుగగా, మునులు శ్రీకృష్ణుడే సర్వేశ్వరుడని, ఆయన ప్రీత్యర్థం యజ్ఞాలు చేయమని ఉపదేశించారు.
అధ్యాయము 85 – దేవకీదేవి ఆరుగురు మృత పుత్రుల పునరానయనము
వసుదేవ దేవకులు ద్వారాకకు తిరిగి రాగానే, దేవకీదేవి కృష్ణ బలరాములను వేడుకుంటూ, కంసునిచే సంహరించబడిన తన మొదటి ఆరుగురు పసిపాపలను తిరిగి బ్రతికించి తెమ్మని కోరింది. శ్రీకృష్ణ బలరాములు పాతాళంలో ఉన్న సుతల లోకానికి వెళ్ళగా, బలి చక్రవర్తి వారిని పూజించాడు. కృష్ణుడు పూర్వజన్మలో మరీచి పుత్రులైన ఆ ఆరుగురు బాలురను తెచ్చి దేవకికి అప్పగించాడు. దేవకి ఆనందంతో వారికి పాలివ్వగా, భగవానుని స్పర్శచే ఆ ఆరుగురు బాలురు తక్షణమే ముక్తులై దివ్య విమానాలలో వైకుంఠానికి వెళ్ళిపోయారు.
అధ్యాయము 86 – సుభద్రా హరణము మరియు శ్రుతదేవ-బహుళాశ్వుల అనుగ్రహము
అర్జునుడు ప్రభాస తీర్థానికి రాగా, కృష్ణుని సోదరియైన సుభద్రను చూసి మోహించాడు. కృష్ణుని సలహా ప్రకారం అర్జునుడు ఉత్సవ సమయంలో సుభద్రను రథంపై అపహరించాడు. బలరాముడు కోపించినప్పటికీ కృష్ణుడు శాంతింపజేశాడు. అనంతరం శ్రీకృష్ణుడు మిథిలా నగరంలో ఉన్న తన పరమభక్తులైన బహుళాశ్వుడనే రాజును, శ్రుతదేవుడనే పేద బ్రాహ్మణుడిని ఒకేసారి ఉద్ధరించడానికి రెండు రూపాలుగా విస్తరించి వారి గృహాలకు వెళ్ళి వారి పూజలను స్వీకరించాడు.
అధ్యాయము 87 – వేదస్తుతి
పరీక్షిత్తు మహారాజు నిర్గుణుడైన పరబ్రహ్మమును వేద మంత్రాలు ఎలా వర్ణిస్తాయని అడుగగా, శ్రీ శుకదేవ గోస్వామి పరమ నిగూఢమైన ‘వేదస్తుతిని’ (భాగవతం 10.87.1–44) ఉపదేశించాడు. సృష్టి ఆరంభంలో వేదాభిమాని దేవతలు భగవాన్ విష్ణువును స్తుతించిన ప్రార్థనలు ఇక్కడ వర్ణించబడ్డాయి. సమస్త వేదాలు, ఉపనిషత్తులు శ్రీకృష్ణుని స్వరూపాన్నే గానం చేస్తాయని, కేవలం నిష్కామ శరణాగతి ద్వారానే ఆత్మసాక్షాత్కారం సాధ్యమవుతుందని వేదస్తుతి స్పష్టం చేస్తుంది.
అధ్యాయము 88 – వృకాసుర వధ
మహాదేవ శివుని భక్తులకు త్వరగా భౌతిక సంపదలు, విష్ణు భక్తులకు నిష్కామ వైరాగ్యం ఎందుకు లభిస్తాయని పరీక్షిత్తు అడుగగా, శుకదేవ గోస్వామి వివరించాడు. దీనిని స్పష్టం చేయడానికి ‘వృకాసురుని’ వృత్తాంతం చెప్పబడింది. వృకాసురుడు తన మాంసాన్ని అగ్నిలో కోసి వేసి శివుడిని ప్రసన్నం చేసుకుని, తాను ఎవరి తలపై చేయి పెడితే వారు భస్మమయ్యే వరాన్ని పొందాడు. ఆ వరాన్ని పరీక్షించడానికి శివుని తలపైనే చేయి పెట్టడానికి రాగా, శివుడు పారిపోయాడు. భగవాన్ విష్ణువు బ్రహ్మచారి వేషంలో వచ్చి, వృకాసురుడిని ఉపాయంతో తన తలపైనే చేయి పెట్టుకునేలా చేసి, రాక్షసుడిని భస్మం చేసి శివుడిని రక్షించాడు.
అధ్యాయము 89 – భృగు మహర్షి త్రిమూర్తుల పరీక్ష
సరస్వతీ నదీ తీరాన ఉన్న ఋషులు త్రిమూర్తులలో (బ్రహ్మ, విష్ణు, శివ) ఎవరు సర్వోత్తముడో తెలుసుకోవడానికి భృగు మహర్షిని పంపారు. భృగువు బ్రహ్మదేవునికి నమస్కరించకపోగా బ్రహ్మ కోపించాడు; శివుని ఆలింగనాన్ని తిరస్కరించగా శివుడు శూలం ఎత్తాడు. చివరగా వైకుంఠంలో శేషశయనుడై ఉన్న భగవాన్ విష్ణువు రొమ్ముపై భృగువు తన కాలిగాధతో తన్నాడు. భగవానుడు కోపించక లేచి నిలబడి, ముని కాలుకు దెబ్బ తగిలిందేమోనని ఒత్తి క్షమాపణలు వేడుకున్నాడు. విష్ణువు యొక్క అత్యున్నత క్షమాగుణానికి, శాంతికి మెచ్చిన భృగువు భగవాన్ విష్ణువే సర్వోత్తముడని ప్రకటించాడు.
అధ్యాయము 90 – శ్రీకృష్ణ దివ్య లీలల సమాహారము
దశమ స్కంధము ముగింపు అధ్యాయంలో ద్వారాకలో స్వయం భగవాన్ శ్రీకృష్ణుని అపార ఐశ్వర్యము, సంతాన విస్తరణ మరియు దివ్య లీలలు సంక్షేపంగా సమగ్రంగా వర్ణించబడ్డాయి. పదహారు వేల నూరు ఎనిమిది మంది రాణులతో, కోట్లమంది యాదవ వీరులతో శ్రీకృష్ణుడు ద్వారాకను ఏలాడు. శ్రీకృష్ణుని దివ్య లీలలను శ్రవణం చేసినవారు, గానం చేసినవారు సమస్త సంసార బంధాల నుండి విముక్తులై, నిత్య వైకుంఠ ధామాన్ని పొందుతారని శ్రీ శుకదేవ గోస్వామి మంగళాశాసనంతో దశమ స్కంధాన్ని ముగించాడు.