Read Kūrma Mahā Purāṇa in Telugu
అష్టాదశ మహాపురాణాలలో అత్యంత పవిత్రమైన శ్రీ కూర్మపురాణము, క్షీరసాగర మథన సమయంలో నారాయణుడు కూర్మావతారము ధరించి మహర్షులకు స్వయంగా అనుగ్రహించిన దివ్య వాఙ్మయము. ఈ పురాణము పూర్వార్ధము మరియు ఉత్తరార్ధము అని రెండు ప్రధాన భాగాలుగా విభజించబడింది. పూర్వార్ధములో మొత్తం యాభై మూడు అధ్యాయాలు కలవు. మూలంలో బ్రాహ్మీ, భాగవతి, సౌర, వైష్ణవి అనే నాలుగు సంహితలతో కూడి ఆరు వేల శ్లోకాల పరిమాణంతో వెలసిల్లిన ఈ బ్రాహ్మీ సంహితలో జగత్తు యొక్క ప్రాకృత సర్గము, వర్ణాశ్రమ ధర్మాలు, నారాయణ మరియు మహేశ్వరుల దివ్య లీలలు, వారణాసి మరియు ప్రయాగ వంటి మహాక్షేత్రాల మాహాత్మ్యము, సూర్య చంద్ర వంశాల చరిత్రలు సువిశదంగా వర్ణించబడ్డాయి.శ్రీ కూర్మపురాణ ఉత్తరార్ధము నందలి ప్రధాన ముఖ్యాంశము పరమేశ్వరుని అద్వైత బ్రహ్మస్వరూప నిరూపణము మరియు హరిహరుల అభేద సత్యము. ఈశ్వరగీత ద్వారా శ్రీమహాదేవుడు తన పరబ్రహ్మ తత్త్వాన్ని, అష్టాంగ యోగాన్ని, పశుపతిత్వమును మరియు పాశుపత వ్రత మాహాత్మ్యాన్ని స్వయంగా ఉపదేశించెను. వ్యాసగీత ద్వారా వైదిక వర్ణాశ్రమ ధర్మాలు, గృహస్థ యతి ధర్మాలు, పంచమహాయజ్ఞాలు, ఆశౌచ ద్రవ్యశుద్ధి విధులు, పాపక్షయకారకములైన ప్రాయశ్చిత్తాలు మరియు షోడశ మహాదానాల విశిష్టత సవివరంగా బోధించబడ్డాయి. సమస్త జీవులకు సంసార బంధాల నుండి విముక్తిని కలిగించే భక్తి, జ్ఞాన, నిష్కామ కర్మయోగాల సమన్వయము మరియు శివసాయుజ్య ప్రాప్తి ఈ భాగము యొక్క దివ్య సందేశము.
Read Kūrma Purāṇa Online in Telugu
పూర్వార్ధము విషయ సూచిక
1 – ఇంద్రద్యుమ్నుని మోక్షప్రాప్తి వర్ణనము
నైమిశారణ్యములో దీర్ఘసత్ర యాగము చేయుచున్న మహర్షులు రోమహర్షణుడనే సూత పౌరాణికుని వేడుకొనగా, పూర్వము క్షీరసాగర మథన సమయంలో మందర పర్వతాన్ని ధరించిన కూర్మరూపియైన శ్రీమహావిష్ణువు దేవతలకు మరియు నారదాది మునులకు ప్రసాదించిన పవిత్ర కూర్మపురాణ కథను ఆయన వినిపించెను. సాగర మథనంలో ఆవిర్భవించిన లక్ష్మీదేవిని స్వీకరించిన పురుషోత్తముడు, ఆ దేవి పరబ్రహ్మ స్వరూపిణియైన పరాశక్తి మరియు అక్షయమైన మాయ అని వెల్లడించెను. అనంతరము పూర్వజన్మలో రాజై, శంభుదేవుని మరియు విష్ణువును భక్తితో పూజించి, లక్ష్మీదేవి కళాంశ అనుగ్రహంతో తపస్సు ఆచరించి బ్రాహ్మణుడై జన్మించిన ఇంద్రద్యుమ్నుని దివ్య చరిత్రను భగవంతుడు వివరించెను. ఇంద్రద్యుమ్నుడు నిశ్చలమైన ఏకాగ్రతతో భగవానుని ధ్యానించి, సూర్యమండల మార్గమున బ్రహ్మలోకమును చేరి, అంత్యమున పరమాత్మయందు లీనమై పరమ మోక్షాన్ని పొందెను.
2 – వర్ణాశ్రమ ధర్మ వర్ణనము
ప్రళయకాలము ముగిసిన పిమ్మట ఏకారణవములో శేషశాయియై ఉన్న నారాయణుడు సృష్టికార్యము కొరకు చతుర్ముఖ బ్రహ్మను మరియు రుద్రుని ప్రాదుర్భవింపజేసెను. లక్ష్మీదేవి తన మహామాయచేత సంసారి జీవులను బంధించుచు, యజ్ఞ తపోనిష్ఠులు, శమదమాది గుణసంపన్నులు మరియు మహాదేవ భక్తులను విడిచిపెట్టునట్లు భగవానుని ఆజ్ఞ లభించెను. బ్రహ్మదేవుడు తన మానస పుత్రులను, ముఖ బాహు ఊరు పాదముల నుండి నలుగు వర్ణములను సృజించి వారి విధులు నిర్ణయించెను. గృహస్థాశ్రమము మూలభూతముగా గల నాలుగు ఆశ్రమాలు ఏర్పడి ధర్మార్థ కామ మోక్షములనే పురుషార్థాలను సాధించుటకు వేదవిహిత మార్గము నిర్దేశించబడెను.
3 – వర్ణాశ్రమ ధర్మ క్రమ వర్ణనము
బ్రహ్మచర్యము, గృహస్థము, వానప్రస్థము మరియు సన్న్యాసమనే నాలుగు ఆశ్రమాలు క్రమబద్ధంగా ఆచరించవలసి ఉన్నప్పటికీ, తీవ్రమైన వైరాగ్యము కలిగినప్పుడు బ్రహ్మచర్యము నుండి నేరుగా సన్న్యాసాన్ని స్వీకరించవచ్చునని భగవానుడు తెలిపెను. దేవ ఋషి పితృ ఋణాలను తీర్చి కర్మఫల త్యాగముతో సమస్త కార్యములను బ్రహ్మార్పణ బుద్ధితో ఆచరించినప్పుడు అంతఃకరణ శుద్ధి కలుగును. ఈ ఆత్మజ్ఞానము మరియు నిష్కామ కర్మయోగము ద్వారా పరమేశ్వరుని అనుగ్రహము లభించి జీవుడు జీవన్ముక్తుడై అక్షర పరబ్రహ్మ పదంలో లీనమవుతాడు.
4 – ప్రాకృత సృష్టి వర్ణనము
శబ్ద స్పర్శ రూప రస గంధాది వికారములు లేని అవ్యక్త ప్రధానము లేదా మూలప్రకృతి సృష్టికి పూర్వము ఆత్మయందు లీనమై ఉండెను. ప్రళయ రాత్రి ముగియగానే పరమేశ్వరుడు ప్రకృతి పురుషులలో ప్రవేశించి క్షోభము కలిగించగా మహత్తత్త్వము, బుద్ధి మరియు త్రివిధ అహంకారాలు ప్రాదుర్భవించాయి. తామసాహంకారము నుండి పంచ తన్మాత్రలు, పంచమహాభూతాలు, మరియు సాత్త్వికాహంకారము నుండి మనస్సుతో కూడిన ఇంద్రియాలు ఏర్పడి ఒక విశాలమైన సువర్ణ బ్రహ్మాండము జలములందు ఆవిర్భవించెను. ఆ బ్రహ్మాండంలో బ్రహ్మదేవుడు రజోగుణంతో సృష్టి చేయగా, విష్ణువు సత్త్వగుణంతో రక్షించుచు, రుద్రుడు తమోగుణంతో ప్రళయకాలమున సంహరించుచు త్రిమూర్తులుగా భాసిల్లుతున్నారు.
5 – కాల సంఖ్యా వివరణము
పరమేశ్వరుని ఆజ్ఞచే ప్రవర్తించే అఖండ కాలచక్రము యొక్క సూక్ష్మ పరిమాణములను భగవానుడు వివరించెను. కాష్ఠ, కల, ముహూర్తము, అహోరాత్రములు, మాసములు మరియు అయనముల నుండి దేవమానము ఏర్పడును. పన్నెండు వేల దివ్య సంవత్సరాలు కలిపి కృత, త్రేతా, ద్వాపర, కలి యుగములతో కూడిన ఒక మహాయుగమవుతుంది. డెబ్బైఒక్క మహాయుగాలు ఒక మన్వంతరము కాగా, వెయ్యి మహాయుగాలు బ్రహ్మదేవునికి ఒక పగలు అనగా ఒక కల్పము. బ్రహ్మదేవుని నూరు సంవత్సరాల ఆయుష్కాలము ముగియగానే ప్రాకృత ప్రళయము జరిగి సమస్తము పరమేశ్వర స్వరూపమైన అనాది కాలంలో లయమవుతుంది.
6 – వరాహభగవానుని చేత పృథివీ ఉద్ధరణము
ప్రళయ జలాలలో దట్టమైన అంధకారంలో మునిగిపోయిన భూమిని చూసి, జగత్పతియైన నారాయణుడు యజ్ఞ వరాహ రూపాన్ని ధరించెను. వేదమయమైన శరీరం కలిగిన వరహాభగవానుడు పాతాళంలోకి ప్రవేశించి తన కోర కొనపై భూదేవిని సమర్థవంతంగా పైకి లేపి జలములపై నిలిపెను. జనలోకంలోని మునులు, సిద్దులు మరియు సంకాదులు భగవానుని పరబ్రహ్మ స్వరూపంగా వేదసూక్తాలతో స్తుతించగా, స్వామి భూమిని సమతలము చేసి పర్వతాలను నిలిపి పునఃసృష్టికి మార్గము సుగమము చేసెను.
7 – సృష్టి వర్ణనము
బ్రహ్మదేవుడు పూర్వ కల్ప వాసనల ప్రభావంతో ఆత్మజ్ఞాన రహితమైన అవిద్యతో కూడిన సృష్టిని, స్థావరములను, తిర్యక్ స్రోతస్సులైన పశుపక్ష్యాదులను, ఊర్ధ్వస్రోతస్సులైన దేవతలను మరియు అర్వాక్స్రోతస్సులైన మనుష్యులను సృష్టించెను. పిమ్మట సనక, సనాతన, సనందన, సనత్కుమాారులు వైరాగ్యంతో సృష్టి విముఖులు కాగా, బ్రహ్మ తీవ్ర తపస్సు చేసెను. బ్రహ్మదేవుని భ్రూమధ్యము నుండి నీలలోహితుడైన రుద్రుడు ఆవిర్భవించి అమరులైన రుద్రులను సృష్టించగా, బ్రహ్మ ప్రార్థనపై మర్త్యసృష్టి బాధ్యతను బ్రహ్మయే స్వీకరించి మరీచ్యాది నవబ్రహ్మలను, ప్రజాపతులను, రాత్రింబవళ్లను, దేవ దానవ మనుష్యులను సృజించెను.
8 – ముఖ్యాది సృష్టి కథనము
బ్రహ్మదేవుడు తన దేహాన్ని రెండు భాగాలుగా విభజించగా ఒక భాగము పురుషుడుగాను, మరొక భాగము శతరూప యను యోగినిగాను రూపుదిద్దుకున్నారు. శతరూప స్వాయంభువ మనువును పరిణయమాడి ప్రియవ్రత, ఉత్తానపాదులనే కుమారులను, ప్రసూతి, ఆకూతి అను కుమార్తెలను కనెను. దక్షునికి వివాహము చేయబడిన ప్రసూతి యందు ఇరువది నలుగురు కన్యలు జన్మించి ధర్ముడు, భృగువు, శివుడు, మరీచి, అత్రి, వసిష్ఠుడు మొదలైన మునులను వరించిరి. ధర్ముని భార్యల వలన శమ సంతోషాది శుభగుణాలు, అధర్ముని వలన నికృతి, భయము, మృత్యువు మరియు దుఃఖ రూపములైన ప్రాణులు ఉద్భవించాయి.
9 – సృష్టి క్రమము
కల్పాంతమున ఏకార్ణవంలో శేషశయ్యపై నిద్రించుచున్న నారాయణుని నాభి నుండి వేయి యోజనాల విస్తీర్ణము గల దివ్య కమలము ప్రాదుర్భవించెను. కమలము నుండి ఉద్భవించిన బ్రహ్మదేవుడు నారాయణుని ఉదరంలో సమస్త లోకాలను దర్శించి బయటకు వచ్చి అహంకరించగా, త్రినేత్రుడైన శ్రీ మహేశ్వరుడు అక్కడ సాక్షాత్కరించెను. నారాయణుడు శివుని పరమాత్మగా గుర్తించి బ్రహ్మకు దివ్యదృష్టిని ప్రసాదించగా, బ్రహ్మదేవుడు శంభుని అధర్వశిరో మంత్రాలతో స్తుతించి అనుగ్రహము పొందెను. హరిహరులు ఇరువురూ అభేద స్వరూపులని, ఒకరిని వదలి మరొకరిని పూజించినవారికి ముక్తి లభించదని మహేశ్వరుడు స్పష్టము చేసెను.
10 – రుద్ర సృష్టి వర్ణనము
నారాయణుని కర్ణమలము నుండి ఉద్భవించిన మధుకైటభులనే రాక్షసులను భగవంతుని ఆజ్ఞచే జిష్ణువు విష్ణువులు సంహరించిరి. బ్రహ్మదేవుడు మానస పుత్రులను సృష్టించగా వారు వైరాగ్యంతో సృష్టి నిరాకరించిరి. అంత బ్రహ్మ క్రోధము నుండి రోదన చేయుచూ ప్రళయాగ్ని సదృశుడైన రుద్రుడు జన్మించగా, బ్రహ్మ అతనికి రుద్రుడని పేరు పెట్టి అష్టమూర్తులు, అష్టభార్యలు, అష్టపుత్రులను కల్పించెను. రుద్రుడు కోట్ల సంఖ్యలో అమరులైన రుద్రులను సృష్టించి తపస్సునందు నిలవగా, బ్రహ్మభగవానుడు పరమేశ్వరుని పరమజ్ఞాన రూపమును తెలుసుకొని దోసిలి యొగ్గి పవిత్రమైన స్తోత్రంతో స్తుతించెను.
11 – దేవీ అవతార వర్ణనము
బ్రహ్మదేవుని తపస్సు ఫలితంగా ఆయన ముఖము నుండి అర్ధనారీశ్వర రూపంలో నీలలోహిత ఈశాన రుద్రుడు ప్రాదుర్భవించెను. రుద్రుడు తన దేహాన్ని పురుష మరియు స్త్రీ భాగాలుగా విభజించి, పురుష భాగాన్ని ఏకాదశ రుద్రులుగాను, స్త్రీ భాగాన్ని లక్ష్మి మొదలైన నానాశక్తులుగాను విస్తరింపజేసెను. ఆ పరాశక్తి బ్రహ్మదేవుని ఆజ్ఞపై దక్ష ప్రజాపతికి సతీదేవిగా జన్మించి పరమశివుని పతిగా పొండెను. కాలక్రమేణా దక్షయజ్ఞంలో దేహత్యాగము చేసిన సతీదేవి, హిమవంతుడు మరియు మేనాదేవిలకు పార్వతీదేవిగా అవతరించి లోకకల్యాణము కొరకు మరల పరమేశ్వరుని వివాహమాడెను.
12 – దేవీ మాహాత్మ్యము
మహర్షుల అభ్యర్థనపై కూర్మరూపియైన భగవానుడు మేరుపర్వత అగ్రమున బ్రహ్మదేవుడు ఉపదేశించిన దివ్య దేవీ మాహాత్మ్యాన్ని వివరించెను. దేవి పరమేశ్వరునితో అభేదమైన పరాశక్తి అని, శాంతి, విద్య, ప్రతిష్ఠ, నివృత్తి అనే చతుర్వ్యూహ శక్తులతో సమస్త విశ్వాన్ని నడిపిస్తుందని చెప్పబడెను. హిమవంతుని తపస్సుకు ప్రసన్నురాలై దేవి తన కోటిసూర్యప్రభామయమైన దివ్య విశ్వరూపాన్ని దర్శింపజేయగా, హిమవంతుడు దేవి యొక్క సహస్రనామములతో స్తోత్రము చేసెను. భగవతి వైదిక వర్ణాశ్రమ ధర్మాన్ని పాటించుచూ భక్తి జ్ఞాన యోగాల ద్వారా తన్ను శరణుజొచ్చినవారికి సంసార బంధాల నుండి విముక్తి మరియు శివసాయుజ్యాన్ని ప్రసాదిస్తుందని అభయమిచ్చెను.
13 – దక్షకన్యల మరియు ఖ్యాతిదేవి వంశ వర్ణనము
భృగుమహర్షి మరియు ఖ్యాతిదేవికి శ్రీమన్నారాయణుని వల్లభయైన శ్రీ మహాలక్ష్మి ప్రాదుర్భవించెను. మేరుపుత్రికలైన ఆయతి నియతులను ధాత విధాతలు వివాహమాడి ప్రాణ మృకండువులను కనగా, మృకండువునకు మార్కండేయుడు జన్మించెను. అత్రి అనసూయలకు దత్తాత్రేయుడు, దుర్వాసుడు, చంద్రుడు జన్మించగా, అగ్నిదేవుడు స్వాహాదేవి యందు పావక, పవమాన, శుచి అనే మూడగ్నులను పొంది నలభైతొమ్మిది అగ్నులుగా విస్తరించెను. పితృదేవతలు మరియు స్వధాదేవికి జన్మించిన మేనాదేవి హిమవంతుని వరించి మైనాకుడు, క్రౌంచుడు, గంగ మరియు పార్వతీదేవికి తల్లియై పావన వంశకర్త్రిగా నిలిచెను.
14 – స్వాయంభువ మను వంశ వర్ణనము
స్వాయంభువ మనువు కుమారుడైన ఉత్తానపాదునికి భగవద్భక్తుడైన ధ్రువుడు జన్మించి నిశ్చలమైన భక్తితో ఆపద రహితమైన ధ్రువపదాన్ని పొందెను. ఆ వంశంలో వచ్చిన వేనుని కుమారుడు పృథుచక్రవర్తి విష్ణువు అంశతో జన్మించి భూమిని పితికి ప్రజాపాలన చేసెను. పృథువు సంతతిలోని సుశీలుడనే రాజు వైరాగ్యంతో హిమాలయాల్లోని శ్వేతాశ్వతర మహర్షిని ఆశ్రయించి పాశుపత వ్రతాన్ని స్వీకరించి భస్మధారణతో పరమజ్ఞానాన్ని పొందెను. ఆ వంశంలోనే పదిమంది ప్రచేతసులు జన్మించి దక్షప్రజాపతికి జన్మనివ్వగా, దక్షుడు శివుని తృణీకరించి సతీదేవి దేహత్యాగానికి కారణమై యజ్ఞధ్వంసాన్ని పొండెను.
15 – దక్ష యజ్ఞ ధ్వంసము
కనఖల క్షేత్రంలో దక్ష ప్రజాపతి ఒనర్చిన మహాయజ్ఞంలో హవిర్భాగాన్ని ఈశ్వరునికి కల్పించకపోవడం చూసి, సతీదేవి తండ్రి అజ్ఞానాన్ని నిందించి యోగాగ్నిలో తన శరీరాన్ని దగ్ధము చేసెను. సతీదేవి దేహత్యాగానికి ఆగ్రహించిన పరమేశ్వరుడు తన జటాజూటము నుండి భయంకరుడైన వీరభద్రుని, మహాంకాళిని ఆవిర్భవింపజేసెను. వీరభద్రుడు శంభుగణాలతో యజ్ఞవాటకాన్ని ధ్వంసము చేసి, దక్షుని శిరచ్ఛేదము చేసి అగ్నిలో వేసి దేవతలను శిక్షించెను. పిమ్మట బ్రహ్మదేవుని ప్రార్థనపై శాంతించిన మహాదేవుడు దక్షునికి మేక తలను అమర్చి పునర్జీవితుని చేయగా, దక్షుడు ఈశ్వరుని పరబ్రహ్మంగా స్తుతించి ధన్యుడాయెను.
16 – దక్ష కన్యల సంతాన వర్ణనము
యజ్ఞ విధ్వంసానంతరం పరమేశ్వరుని అనుగ్రహంతో దక్షప్రజాపతి అసక్ని యందు అరవై మంది కన్యలను పొంది ప్రపంచ సృష్టిని విస్తరించెను. దక్షుడు పదిమందిని ధర్మునికి, పదమూడుమందిని కశ్యప మహర్షికి, ఇరువదైదుమందిని చంద్రునికి ఇచ్చి వివాహము చేసెను. కశ్యపుని భార్యలైన అదితి యందు ద్వాదశాదిత్యులు మరియు వామనుడు, దితి యందు దైత్యులు, దనువు యందు దానవులు, వినత యందు గరుడ అరుణులు, కద్రువ యందు నాగులు, సురభి యందు రుద్రులు మరియు గోవులు జన్మించి ముల్లోకాలను నింపిరి.
17 – దితి సంతానము మరియు మరుత్తుల జన్మ కథనము
పుత్రులను కోల్పోయిన దితి ఇంద్రుని జయించే కుమారుని కొరకు కఠోర నియమాలతో తపస్సు ప్రారంభించెను. దితి నియమభంగము కొరకు వేచియున్న దేవేంద్రుడు ఆమె శౌచ నియమములో పొరపాటు చేయగా, వజ్రాయుధంతో ఆమె గర్భంలోకి ప్రవేశించి పిండాన్ని ఏడు భాగాలుగా కోసెను. ఆ పిండాలు ఏడుచుచుండగా ఇంద్రుడు మళ్లీ ఒక్కొక్కదానిని ఏడు భాగాలుగా నరకగా నలభైతొమ్మిది మంది మరుద్గణాలు ఉద్భవించిరి. విష్ణుదేవుని మరియు పరమశివుని దివ్య సంకల్పంతో ఆ మరుత్తులు దేవేంద్రునికి మిత్రులై దేవతా పదవిని పొందిరి.
18 – కశ్యప వంశ వర్ణనము
కశ్యప మహర్షి సంతతి దేవతా, దైత్య, దానవ, నాగ, గంధర్వ, అప్సరో గణాలతో స్వర్గ మర్త్య పాతాళ లోకాలలో విస్తరించిన విధానాన్ని సూతుడు వివరించెను. వైకుంఠనాథుని వాహనమైన గరుత్మంతుని పరాక్రమము, నాగలోకపు శక్తులు మరియు కశ్యప వంశజులు విశ్వ నిర్వహణలో పొందిన స్థానాలు వర్ణించబడ్డాయి. ప్రవర్తమాన వైవస్వత మన్వంతరంలో కశ్యపుని సంతానమే సమస్త జీవకోటికి మూలధారంగా నిలిచిందని కథనం చేయబడెను.
19 – ఋషి వంశ వర్ణనము
సప్తర్షులు మరియు మహాత్ములైన భృగు, వసిష్ఠ, అంగిరస, అత్రి, కశ్యప, పులస్త్య, పులహ, క్రతు మహర్షుల దివ్య వంశాలు సంక్షేపంగా వివరించబడ్డాయి. జప తపో యజ్ఞ నిష్ఠులైన జమదగ్ని, పరశురామ, గౌతమ, భరద్వాజ, విశ్వామిత్ర, అగస్త్యాది మహర్షులు వేదధర్మాన్ని కాపాడుతూ లోకశ్రేయస్సుకు చేసిన మహత్కార్యాలు వర్ణించబడ్డాయి. ఈ పుణ్యవంతమైన ఋషివంశాల చరిత్రను విన్నవారికి పాపక్షయము, ఆయురారోగ్యాలు మరియు బ్రహ్మతేజస్సు సిద్ధిస్తాయి.
20 – రాజ వంశ వర్ణనము
సూర్యుడు మరియు సంజ్ఞాదేవి కుమారుడైన వైవస్వత మనువు నుండి ప్రారంభమైన పవిత్ర సూర్యవంశ చరిత్ర కథనం చేయబడెను. మనువు పుత్రకామేష్ఠి యాగము చేయగా ప్రథమంగా ఇలాదేవి జన్మించెను, పిమ్మట ఇక్ష్వాకు, నభగ, ధృష్ట, శర్యాతి, నరిష్యంత, నాభాగుడు, దిష్టుడు, కరూష, పృషధ్రులనే తొమ్మిదిమంది కుమారులు కలిగిరి. శివశాపం వలన పురుషుడిగా మారిన ఇల (సుద్యుమ్నుడు) బుధుని వలన పురూరవుని కనగా, మనువు కుమారులు భూమండలంపై వివిధ రాజ్యాలను స్థాపించి ధర్మపాలన చేసిరి.
21 – ఇక్ష్వాకు వంశ వర్ణనము
అయోధ్యను రాజధానిగా చేసుకుని పాలించిన ఇక్ష్వాకు మహారాజు దివ్య వంశంలో వికుక్షి, కకుత్స్థుడు, పృథువు, శ్రావస్తుడు, కువలయాశ్వుడు, మాంధాత, ముచుకుందుడు మరియు హరిశ్చంద్రుని వంటి సత్యసంధులు, ధర్మాత్ములైన చక్రవర్తులు జన్మించిరి. వారు రాజసూయ అశ్వమేధాది మహాయజ్ఞాలను ఆచరించి, శ్రీమన్నారాయణ మరియు శ్రీశంకరుల యందు నిశ్చల భక్తి కలిగి ప్రజలను కంటికి రెప్పలా కాపాడి పుణ్యలోకాలను పొందిరి.
22 – సోమ వంశ వర్ణనము
అత్రి మహర్షి మరియు అనసూయాదేవులకు జన్మించిన సోముని (చంద్రుని) నుండి ప్రాదుర్భవించిన పవిత్ర చంద్రవంశ చరిత్ర వివరించబడెను. సోముని కుమారుడైన బుధుడు ఇలాదేవి యందు పురూరవుని కనగా, పురూరవుడు ఊర్వశిని పరిణయమాడి ఆయువు మొదలైన కుమారులను పొండెను. ఆయువు వంశంలో నహుషుడు, యయాతి జన్మించిరి; యయాతి మహారాజు దేవయాని శర్మిష్ఠలను పెండ్లాడి, కొడుకైన పూరుని వద్ద నుండి యౌవ్వనాన్ని పొంది, ఆ పిమ్మట భోగాల పట్ల విరక్తి చెంది పరమేశ్వర ధ్యానంతో మోక్షాన్ని సాధించెను.
23 – యదు మరియు హైహయ వంశ వర్ణనము
యయాతి పెద్ద కుమారుడైన యదువు వంశంలో హైహయ సమూహాలు మరియు మహాఫలవంతుడైన కార్తవీర్యార్జునుడు జన్మించిరి. కార్తవీర్యార్జునుడు దత్తాత్రేయ స్వామిని ఉపాసించి వేయి చేతులను, సమస్త ఐశ్వర్యాలను, బంగారు రథాన్ని పొంది ధర్మబద్ధంగా ఏడు ద్వీపాల భూమండలాన్ని పాలించెను. అనంతరము కార్తవీర్యుని గర్వము పెరగగా, విష్ణుదేవుని అవతారమైన భార్గవ పరశురాముని చేతిలో అతడు వీరస్వర్గము పొండెను.
24 – యదు వంశ మాహాత్మ్యము
అత్యంత పవిత్రమైన యదువంశము యొక్క ప్రాశస్త్యాన్ని సూతుడు వర్ణించెను, ఈ వంశంలో వృష్టి, అందక, దేవరాత, శూరసేనాది పరమధార్మిక రాజులు జన్మించిరి. యదువంశ చరిత్రను విన్నంతనే మనుష్యుల పాపాలు నశించి పుత్రపౌత్రాభివృద్ధి మరియు భగవదనుగ్రహము లభించును. భూభారాన్ని తొలగించి ధర్మాన్ని ప్రతిష్ఠించుటకై నారాయణుడు మరియు శేషనాగుడు ఈ వంశంలోనే అవతరించాలని సంకల్పించిరి.
25 – యదువంశములో శ్రీకృష్ణ అవతార మాహాత్మ్యము
మథురా నగరంలో వసుదేవుడు మరియు దేవకీదేవిలకు పురుషోత్తముడైన శ్రీకృష్ణభగవానుడు, బలరాముడు అవతరించిన దివ్యలీలలు వర్ణించబడ్డాయి. గోకులంలో బాలలీలలు, కంస చాణూర కేశ్యాది అసుర సంహారము, ద్వారకానగర నిర్మాణము, రుక్మిణీ సత్యభామాది దేవేరుల పరిణయము సువిశదంగా కథనము చేయబడెను. భగవానుడు భూభారాన్ని హరించి సాధుసంరక్షణ చేస్తూ హరిహర భక్తిని లోకంలో సుప్రతిష్ఠితము చేసెను.
26 – శ్రీకృష్ణుని తపశ్చర్య
ద్వారకలో ఉన్న శ్రీకృష్ణభగవానుడు దివ్య పుత్రుని కోరి హిమాలయాల్లోని ఉపమన్యు మహర్షి ఆశ్రమానికి వేంచేసెను. ఉపమన్యుని వద్ద పాశుపత దీక్షను స్వీకరించి భస్మధారణతో పన్నెండు సంవత్సరాలు కఠోరమైన తపస్సు ఆచరించి పరమశివుని ధ్యానించెను. శ్రీకృష్ణుని తపస్సుకు ప్రసన్నుడై పార్వతీసమేతుడైన శ్రీమహాదేవుడు ప్రత్యక్షము కాగా, కృష్ణుడు పరమేశ్వరుని అనేక స్తోత్రాలతో కీర్తించి సాంబూడనే కుమారుని, అక్షయమైన శివభక్తిని వరములుగా పొండెను.
27 – శ్రీకృష్ణుడు నిజధామానికి వేంచేయుట
భూమిపై అవతార కార్యాన్ని పూర్తి చేసి, ప్రభాస క్షేత్రంలో బ్రాహ్మణ శాపవ్యాజంతో యాదవకుల సంహారాన్ని గావించి శ్రీకృష్ణభగవానుడు నిజధామానికి వెళ్లడానికి సిద్ధపడెను. రావిచెట్టు కింద ధ్యానమగ్నుడై ఉన్న కృష్ణుని పాదాన్ని జింకగా భావించి జరా అనే వేటగాడు బాణం వేయగా, భగవానుడు వేటగానిని అనుగ్రహించి దివ్య స్వరూపంతో పరమధామానికి వేంచేసెను.
28 – వేదవ్యాస అర్జున సంవాదము
శ్రీకృష్ణ నిర్యాణానంతరము ద్వారకకు వచ్చిన అర్జునుడు యాదవ స్త్రీలను కాపాడలేక తన గాండీవం శూన్యమవ్వడం చూసి దుఃఖితుడై వేదవ్యాస మహర్షిని ఆశ్రయించెను. వ్యాసభగవానుడు అర్జునునికి ఓదార్పునిస్తూ, కాలమే సమస్త కార్యాలకు మూలమని, కృష్ణుడు సాక్షాత్తు నారాయణుడని, అవతార సమాప్తి చేసి వెళ్లినందున పాండవులు కూడా సన్న్యాస మార్గాన్ని స్వీకరించవలసిన సమయం ఆసన్నమైందని బోధించెను.
29 – యుగ ధర్మ వర్ణనము
వేదవ్యాస మహర్షి నాలుగు యుగాలలోని ధర్మాల స్వరూపాన్ని వివరించెను. కృతయుగంలో ధర్మం నాలుగు పాదములతో నిలిచి మానవులు సత్యసంధులుగా ఉందురని, త్రేతాయుగంలో యజ్ఞయాగాదులు ప్రధానమవుతాయని చెప్పెను. ద్వాపరయుగంలో వ్యాధులు, అధర్మం ప్రవేశింపగా, కలియుగంలో ధర్మం ఒకే పాదముపై నిలిచి లోభము, కపటము, అల్పాయుష్షు ప్రబలుతాయని తెలిపెను.
30 – యుగ ధర్మములపై వేదవ్యాస అర్జున సంవాదము
కలియుగంలో అధర్మం పెరిగినప్పటికీ, ముక్తిని పొందడానికి ఇది సులువైన యుగమని వ్యాసమహర్షి అర్జునునికి వివరించెను. కృత త్రేతా ద్వాపర యుగాలలో తీవ్ర తపస్సు, యజ్ఞాలు, అర్చనల ద్వారా లభించే ఫలము, కలియుగంలో శ్రీమన్నారాయణ మరియు శ్రీమహాదేవుల దివ్యనామ జపము మరియు భక్తితో సులభంగా లభిస్తుందని భరోసానిచ్చెను.
31 – వారణాసి మాహాత్మ్యము
వరణ మరియు అసి నదుల మధ్య వెలసిన పవిత్ర వారణాసి (కాశీ) క్షేత్ర దివ్య మాహాత్మ్యాన్ని సూతుడు వర్ణించెను. కాశీక్షేత్రము శ్రీమహాదేవుడు మరియు పార్వతీదేవిల నిత్య నివాసస్థానమని, ప్రళయకాలంలో కూడా పరమశివుడు ఈ క్షేత్రాన్ని విడిచిపెట్టడని చెప్పబడెను. కాశీలో దేహత్యాగము చేయు ప్రతిప్రాణికి శ్రీమహాదేవుడు స్వయంగా తారకమంత్రాన్ని ఉపదేశించి తక్షణ మోక్షాన్ని ప్రసాదిస్తాడు.
32 – వారణాసి తీర్థ మాహాత్మ్యము
కాశీక్షేత్రంలోని మణికర్ణికా, దశాశ్వమేధాది దివ్య ఘాట్ల మహిమను భగవానుడు వివరించెను. మణికర్ణికలో గంగాస్నానము చేసి విశ్వేశ్వరుని దర్శించినంతనే జన్మాంతర పాపాలు పటాపంచలవుతాయి. ముల్లోకాలలో కాశీతో సమానమైన మోక్షక్షేత్రము లేదని, ముముక్షువులకు ఇది పరమ శరణ్యమని ప్రకటింపబడెను.
33 – వారణాసిలోని శివలింగముల మాహాత్మ్యము
కాశీనగరంలో దేవతలు, ఋషులు, మహారాజులు ప్రతిష్ఠించిన విశ్వేశ్వర, ఓంకారేశ్వర, కృత్తివాసేశ్వరాది దివ్య శివలింగాల అర్చనా ఫలము వర్ణించబడెను. విశ్వేశ్వరునికి బిల్వపత్రాలు సమర్పించి ప్రదక్షిణలు చేసినవారికి యమభయము తొలగి శివలోక ప్రాప్తి కలుగుతుందని చెప్పబడెను.
34 – వారణాసి క్షేత్ర వ్రతములు మరియు ఉపాఖ్యానములు
పూర్వకాలంలో కాశీక్షేత్రంలో నివసించి శివభక్తి ద్వారా మోక్షాన్ని పొందిన వివిధ భక్తుల కథలు వివరించబడ్డాయి. శివరాత్రి, గ్రహణ పుణ్యకాలాలలో కాశీలో వ్రతాలు, దానాలు ఆచరించడం వలన అనంతమైన పుణ్యఫలము లభిస్తుందని ధృవీకరించబడెను.
35 – కాశీక్షేత్రంలో మహేశ్వరుని ఆనంద తాండవము
కాశీక్షేత్రము ఆనందవనమని పిలువబడుతుందని, అక్కడ పరమేశ్వరుడు ఆనందతాండవము చేస్తాడని సూతుడు వర్ణించెను. ఈ కాశీ మాహాత్మ్యాన్ని చదివినా విన్నా సమస్త పుణ్యతీర్థ స్నానఫలము లభించి భగవంతుని చరణారవిందాలలో నిశ్చల భక్తి కలుగుతుంది.
36 – ప్రయాగ మాహాత్మ్యము
గంగ, యమున మరియు అంతర్వాహినియైన సరస్వతుల త్రివేణి సంగమమైన ప్రయాగ క్షేత్ర మహత్తు కథనము చేయబడెను. ప్రయాగ తీర్థరాజమని, బ్రహ్మదేవుని యజ్ఞవేదిక అని, శ్రీహరి మరియు శ్రీహరులు అక్కడ నిత్యం రక్షణగా ఉందురని చెప్పబడెను. మాఘమాసంలో త్రివేణి సంగమంలో స్నానము చేసినవారికి నూరు అశ్వమేధ యాగాల ఫలము లభిస్తుంది.
37 – ప్రయాగ తీర్థ స్థలముల మాహాత్మ్యము
ప్రయాగలోని అక్షయవటము, వేణీమాధవ స్వామి ఆలయము మరియు వివిధ పుణ్య ఘాట్ల మహిమ వర్ణించబడెను. వేణీమాధవుని అర్చించి అక్షయవట నీడలో ప్రార్థించినవారికి పుత్ర పౌత్రాభివృద్ధి మరియు విష్ణులోక ప్రాప్తి సిద్ధించును.
38 – ప్రయాగ క్షేత్రంలో శ్రాద్ధ తర్పణ విధులు
ప్రయాగ సంగమ తీర్థంలో పితృదేవతలకు పిండదానము, శ్రాద్ధము మరియు దానాలు చేయడం వలన పితరులకు అక్షయ తృప్తి కలిగి ఏడు తరాల పితృదేవతలు నరక విముక్తులై స్వర్గాన్ని పొందుదురు.
39 – ప్రయాగ క్షేత్రంలో మోక్షప్రాప్తి
పూర్వము దేవతలు, రాజర్షులు ప్రయాగ సంగమంలో స్నానము చేసి సమస్త కర్మబంధాల నుండి విముక్తులై మోక్షాన్ని పొందిన దివ్య చరిత్రలు చెప్పబడ్డాయి. ప్రయాగలో నివసించి పరమేశ్వరుని ధ్యానించే సాధకునికి పునర్జన్మరహితమైన పరమపదము లభిస్తుంది.
40 – మన్వంతర వర్ణనము
ఒక కల్పంలో జరిగే పదునాలుగు మన్వంతరాల నిర్ణయము సువిశదంగా వివరించబడెను. గతించిన ఆరు మనువులు, ప్రస్తుతం ప్రవర్తిస్తున్న ఏడవ వైవస్వత మనువు మరియు రాబోయే ఏడుగురు మనువుల కాలాల్లోని సప్తర్షులు, ఇంద్రులు, మరియు శ్రీహరి అవతారాల వివరాలు అందించబడ్డాయి.
41 – భువనకోశము మరియు పృథివీ భౌగోళిక వర్ణనము
భూమండలము యొక్క సప్త ద్వీపాలు—జంబూ, ప్లక్ష, శాల్మలీ, కుశ, క్రౌంచ, శాక, పుష్కర ద్వీపాలు మరియు లవణ, ఇక్షు, సురా, సర్పి, దధి, క్షీర, స్వాదుజల ఏడు సముద్రాల విస్తారము వర్ణించబడెను. జంబూద్వీప మధ్యంలో స్వర్ణమయ మేరుపర్వతము విశ్వాక్షంగా నిలిచియున్న విధానం వివరించబడెను.
42 – చతుర్దశ భువన విభాగము
చతుర్దశ భువనాల నిర్మాణము—భూమికి దిగువన ఉన్న అతల, వితల, సుతల, రసాతల, తలాతల, మహాతల, పాతాళాలనే సప్త పాతాళాలు మరియు పైన ఉన్న భూర్భువస్సువర్మహర్జనతపోసత్య లోకాలనే సప్త ఊర్ధ్వలోకాల వివరాలు తెలుపబడ్డాయి.
43 – గ్రహ నక్షత్ర గమన వర్ణనము
సూర్య చంద్ర గ్రహ నక్షత్ర మండలాల గమనము మరియు కాలచక్ర భ్రమణము వివరించబడెను. సూర్యభగవానుడు తన ఏకచక్ర రథముపై సప్త అశ్వాలతో పయనిస్తూ లోకాలకు కాంతి, వర్షము, ఆయుస్సును ప్రసాదించే విధానం కథనము చేయబడెను.
44 – బ్రహ్మాండ విస్తారము
సమస్త బ్రహ్మాండ పరిమాణము, ధ్రువనక్షత్రము యొక్క కేంద్ర స్థానము మరియు ధ్రువుని ఆధారంగా సకల గ్రహ నక్షత్రాలు తిరిగే జ్యోతిశ్చక్ర వ్యవస్థ వర్ణించబడెను.
45 – పర్వత వర్ణనము
జంబూద్వీపాన్ని స్థిరీకరించే హిమవత్, హేమకూట, నిషధ, మేరు, నీల, శ్వేతాది పర్వత శ్రేణులు, వాటిలోని దివ్య సరస్సులు, దేవదానవ ఋషి ఆశ్రమాలు వర్ణించబడ్డాయి.
46 – అష్టదిక్పాలకుల నివాస స్థానములు
మేరుపర్వత శిఖరాలపై అమరియున్న అష్టదిక్పాలకుల దివ్య నగరాలు—ఇంద్ర, అగ్ని, యమ, నిర్ఋతి, వరుణ, వాయు, కుబేర, ఈశాన పురాలు—వాటి వైభవము కథనము చేయబడెను.
47 – నవవర్ష విభాగము
జంబూద్వీపంలోని తొమ్మిది వర్షాలు—భారత, కింపురుష, హరి, ఇలావృత, రమ్యక, హిరణ్మయ, ఉత్తరకురు, భద్రాశ్వ, కేతుమాల వర్షాల వివరాలు తెలుపబడ్డాయి. వీటిలో భారతవర్షము ఒక్కటే కర్మభూమి అని, ఇక్కడ ఆచరించే కర్మలకే మోక్షఫలము లభిస్తుందని చెప్పబడెను.
48 – జంబూద్వీపము మరియు భారతవర్ష వర్ణనము
భారతవర్షం యొక్క పవిత్రత, ఇక్కడి కులపర్వతాలు, పుణ్యనదులు మరియు భారతభూమిలో జన్మించడం దేవతలకు సహితం దుర్లభమైన భాగ్యమని శ్రీకూర్మస్వామి కీర్తించెను.
49 – ప్లక్షాది ద్వీపముల వర్ణనము
ప్లక్ష, శాల్మలీ, కుశ, క్రౌంచ, శాక ద్వీపాల భౌగోళిక పరిస్థితులు, నదులు, పర్వతాలు మరియు అక్కడ నివసించే ప్రజలు ఆయురారోగ్యాలతో పరమేశ్వరుని అర్చించే విధానం వర్ణించబడెను.
50 – పుష్కరద్వీప వర్ణనము
ఏడవ ద్వీపమైన పుష్కరద్వీప విశేషాలు, మానసోత్తర పర్వతం, స్వర్ణభూమి మరియు లోకాలోక పర్వత సరిహద్దుల వివరాలు అందించబడ్డాయి.
51 – వివిధ మన్వంతరాలలో శ్రీమహావిష్ణువు మాహాత్మ్యము
ప్రతి మన్వంతరంలో శ్రీమన్నారాయణుడు ధర్మరక్షణకై దత్తాత్రేయ, రషభ, నరసింహాది వివిధ్య అవతారాలను ధరించి భక్తులను కాపాడే దివ్య లీలలు కీర్తించబడ్డాయి.
52 – వేదశాఖల విభజన వర్ణనము
ప్రతి ద్వాపరయుగంలో నారాయణుడే వేదవ్యాస రూపంలో అవతరించి ఏకవేదాన్ని నాలుగు వేదాలుగా విభజిస్తాడని, ఈ కల్పంలో కృష్ణద్వైపాయన వ్యాసుడు పైల, వైశంపాయన, జైమిని, సుమంతులకు వేదాలను ఉపదేశించి, సూతునికి పురాణాలను అందించాడని చెప్పబడెను.
53 – శ్రీమహాదేవుని అవతారముల వర్ణనము
కలియుగంలో వేదవ్యాసునితో పాటు శ్రీమహాదేవుడు కూడా ఇరువది ఎనిమిది దివ్యావతారాలను ధరిస్తాడని చెప్పబడెను. శ్వేత, సుతార, దమన, సుహోత్ర, కంక, లోగాక్షి, జైగీషవ్య, దధీచి, ఉపమన్యు, లకులీశాది రూపాలలో అవతరించిన శంభుదేవుడు పాశుపత యోగాన్ని, భస్మధారణ మహిమను లోకానికి బోధించి ముముక్షువులకు మోక్షాన్ని ప్రసాదిస్తాడని పూర్వార్ధము ముగించబడెను.
ఉత్తరార్ధము విషయసూచిక
1 – ఈశ్వరగీతా ప్రారంభము
పవిత్ర బదరికాశ్రమములో సనత్కుమారాది మహర్షులు సంసార బంధ నివృత్తికై తపస్సు చేయుచుండగా భగవానుడైన నారాయణ ఋషి సమక్షమున త్రినేత్రుడైన శ్రీమహాదేవుడు సాక్షాత్కరించెను. శ్రీమన్నారాయణుడు మహేశ్వరుని సదానంద స్వరూపముగా గుర్తించి పూజించి మునులకు ఆత్మజ్ఞానమును ఉపదేశించవలసినదిగా కోరెను. ఆకాశమున ఆవిర్భవించిన దివ్య సింహాసనముపై నారాయణునితో కూడి ఆసీనుడైన శ్రీచంద్రశేఖరుడు మునుల సంశయాలను తీర్చుటకై బ్రహ్మవిద్యారూపమైన ఈశ్వరగీతను ప్రవచించుటకు ఉపక్రమించెను.
2 – పాశుపత యోగము మరియు శుభాశుభ కర్మవిపాకము
భగవానుడైన మహేశ్వరుడు ఆత్మ యొక్క నిత్యత్వమును, పరిశుద్ధతను మరియు వికారరహితమైన పరబ్రహ్మ స్వరూపమును ప్రబోధించెను. అజ్ఞానము మరియు అహంకారముల వలన జీవుడు దేహాభిమానము కలిగి కర్మబంధాలలో చిక్కుకొని సుఖదుఃఖాలను అనుభవించునని, సాంఖ్య జ్ఞానము మరియు భక్తియోగముల ద్వారా సమస్తమును ప్రణవస్వరూపమైన ఆత్మయందు దర్శించిన సాధకుడు జీవన్ముక్తుడై మోక్షమును పొందునని ఈశ్వరుడు అనుగ్రహించెను.
3 – బ్రహ్మస్వరూప నిరూపణము
పరమేశ్వరుడు విశ్వవ్యాపియైన పరబ్రహ్మ యొక్క సర్వగత రూపమును, అవ్యక్త ప్రకృతి నుండి ప్రధాన పురుష కాలముల ఆవిర్భావమును వివరించెను. పరమేశ్వరుని అమోఘ శక్త్యంశయైన అనాది కాలము సమస్త జీవులను, దేవతలను మరియు లోకాలను సృష్టించి ప్రళయకాలమున తనలోనే లయము చేసుకొనునని, ఆ కాలపురుషుడైన ఈశ్వరుని శరణుజొచ్చినవారే సంసార తరంగాలను దాటగలరని ప్రకటించబడెను.
4 – మహాయోగేశ్వర మాహాత్మ్యము మరియు భక్తియోగము
తపస్సు, దానము, యజ్ఞాల కంటే అనన్యమైన భక్తియోగమే పరమేశ్వర సాక్షాత్కారానికి పరమ సాధనమని శ్రీమహాదేవుడు ఉపదేశించెను. తన పరాశక్తియే బ్రహ్మరూపమున సృష్టిని, నారాయణరూపమున స్థితిని, రుద్రరూపమున సంహారమును నిర్వహించునని, వర్ణాశ్రమ భేదము లేకుండా తనను భక్తితో అర్చించే భక్తులందరినీ తాను సదా కాపాడుచూ అక్షయమైన పరమపదాన్ని ప్రసాదింతునని దేవాదిదేవుడు అభయమిచ్చెను.
5 – ఈశ్వరుని తాండవ నృత్య దర్శనము
శ్రీమహాదేవుడు తన కోటిసూర్యప్రభామయమైన, వేయి శిరస్సులు మరియు వేయి హస్తాలు కలిగిన దివ్య విశ్వరూపాన్ని ప్రదర్శించి గగనమండలంలో పరమానంద తాండవ నృత్యము చేసెను. ఆ సమయంలో శ్రీమన్నారాయణుడు పరమేశ్వరుని వామభాగంలో ఐక్యమవ్వడం చూసి సనత్కుమారాది మునులు హరిహరుల అభేద సత్యమును గ్రహించి వేదమంత్రాలతో జగద్గురువైన శంభుని స్తుతించి పరవశించిరి.
6 – ఈశ్వర ప్రభావ వర్ణనము
భగవానుడైన ఈశానుడు తన అపరిమితమైన ఐశ్వర్యమును వర్ణిస్తూ సమస్త జగత్తు తన ఆజ్ఞానువర్తియై ప్రవర్తించుచున్నదని వెల్లడించెను. బ్రహ్మ, విష్ణు, రుద్రులతో పాటు సూర్యుడు, చంద్రుడు, అగ్ని, వాయువు, యముడు, వర్షకారకుడైన ఇంద్రుడు మరియు చతుర్దశ మనువులు తన పరమ శాసనము చేతనే లోకకార్యాలను నిర్వహించుచున్నారని మహేశ్వరుడు బోధించెను.
7 – పశుపతి వివరణము
పరమేశ్వరుడు సమస్త వస్తుజాలంలో తన శ్రేష్ఠ విభూతులను వివరిస్తూ చతుర్వింశతి తత్త్వాలతో కూడిన ప్రకృతి మరియు కర్మబంధాలలో చిక్కుకున్న జీవులందరూ పశువులని తెలిపెను. ఆ పశువులను అజ్ఞానమనే మాయాపాశాలతో బంధించేది మరియు అనుగ్రహించి ఆ పాశాలను ఛేదించి ముక్తినిచ్చేది ఒక్క పశుపతియైన తాను మాత్రమేనని భగవానుడు ప్రకటించెను.
8 – బ్రహ్మ మాయా స్వరూప వర్ణనము
తన పరాశక్తియైన అవ్యక్త మాయ నుండి సమస్త బ్రహ్మాండములు మరియు హిరణ్యగర్భుడైన బ్రహ్మదేవుడు ఆవిర్భవించిన దివ్యక్రమాన్ని ఈశ్వరుడు వివరించెను. సర్వజ్ఞత్వము, తృప్తి, అనాదిజ్ఞానము, స్వతంత్రత, నిత్యశక్తి మరియు అనంతశక్తి అనే ఆరు ఐశ్వర్య అంగములతో భాసిల్లే పరమేశ్వరుడే సమస్త జీవులకు అంతర్యామియై ప్రకాశించుచున్నాడని భగవానుడు ప్రబోధించెను.
9 – పరతత్త్వ నిరూపణము
ప్రకృతి వికారములకు అతీతుడైన పరమేశ్వరుడు తన మాయాశక్తి ద్వారా విశ్వరూపిగా భాసించినప్పటికీ వాస్తవానికి అద్వైత నిరంజన స్వరూపుడని బోధించెను. పరమపదమైన విష్ణుధామము మరియు పరంజ్యోతియైన పరబ్రహ్మము ఒకే పరమేశ్వర తత్త్వమని, ఆ సత్యమును గ్రహించిన సాధకుడు సర్వభయములనుండి విముక్తుడై శాశ్వత బ్రహ్మానందాన్ని పొందునని తెలిపెను.
10 – బ్రహ్మతత్త్వ మంగళ స్వరూప వర్ణనము
సూర్యచంద్రాగ్నులకు అందని పరమాకాశంలో స్వయంప్రకాశమానమై వెలిగే అవ్యక్త లింగమే మంగళకరమైన పరబ్రహ్మ స్వరూపమని శ్రీమహాదేవుడు ప్రవచించెను. సమస్త ఇంద్రియాలను ఉపసంహరించి, ప్రణవస్వరూపమైన ఓంకార ధ్యానము ద్వారా తమ హృదయకమలంలో ఆ పరమేశ్వర లింగాన్ని దర్శించే బ్రహ్మజ్ఞానులు పునర్జన్మరహితమైన కైవల్యాన్ని పొందుదురు.
11 – యోగ ప్రశంస మరియు పాశుపత యోగము
శ్రీమహాదేవుడు అష్టాంగ యోగ స్వరూపాన్ని, అభావయోగ మహాయోగాల భేదాన్ని మరియు యమ నియమ శౌచాచారాలను సవివరంగా ఉపదేశించెను. పాశుపత వ్రతము, భస్మధారణ మహిమ, ప్రణవ జపము మరియు కాశీక్షేత్ర వాస ప్రాశస్త్యాన్ని వివరించి, ఈశ్వరజ్ఞానము పొందిన సాధకుడు ప్రత్యక్షంగా శివసాయుజ్యాన్ని పొందునని ఈశ్వరగీతను ముగించెను.
12 – వ్యాసగీతా ప్రారంభము మరియు వర్ణాశ్రమ ధర్మాలు
ఈశ్వరగీత ముగిసిన పిమ్మట సనత్కుమారాది మునుల కోరికపై వ్యాసభగవానుడు సనాతన వర్ణాశ్రమ ధర్మాలను బోధించు వ్యాసగీతను ప్రారంభించెను. ద్విజులకు విహితమైన ఉపనయన సంస్కారము, యజ్ఞోపవీత ధారణ, బ్రహ్మచారి విధులు, గురుసేవ మరియు నిత్య వేదాధ్యయన నియమాలు అత్యంత శ్రద్ధతో వివరించబడ్డాయి.
13 – ఆచమనాది శౌచ విధులు
మానవుని బాహ్యాభ్యంతర శుద్ధికి మూలమైన ఆచమన విధిని, బ్రాహ్మ పిత్రాది తీర్థాల లక్షణాలను వ్యాసమహర్షి బోధించెను. వివిధ సందర్భాలలో ఆచరించవలసిన శౌచాచారాలు, దంతధావన నియమాలు, మలమూత్ర విసర్జన విధులు మరియు పవిత్రతను కాపాడుకునే దివ్య మార్గాలు సవివరంగా కథనం చేయబడ్డాయి.
14 – బ్రహ్మచారి ధర్మాలు మరియు వేదాధ్యయన విధి
బ్రహ్మచారి పాటించవలసిన భిక్షాటన నియమాలు, గురు పత్నీ గురుపుత్రుల పట్ల చూపవలసిన వినయభావము మరియు వేదాధ్యయన క్రమము వివరింపబడెను. ఉపాకర్మ, ఉత్సర్జన విధులు, అధ్యయన నిషేధ దినాలైన అనధ్యాయ కాలాలు మరియు గాయత్రీ జప మహిమ సవివరంగా బోధించబడ్డాయి.
15 – గృహస్థ ధర్మ వర్ణనము
సమస్త ఆశ్రమాలకు ఆధారభూతమైన గృహస్థాశ్రమ స్వీకారము, సమావర్తన సంస్కారము, పవిత్ర వివాహ విధి మరియు నిత్యాగ్నిహోత్ర నిర్వహణ వర్ణించబడెను. నిత్యం పంచమహాయజ్ఞాలను ఆచరిస్తూ, సత్యము, దయ, క్షమ మొదలైన గుణాలతో అతిథులను పూజించే గృహస్థుడు ఇహపరాలలో సకల శ్రేయస్సులను పొందునని చెప్పబడెను.
16 – నియమాచార పరివర్తన విధి
గృహస్థుడు వర్జించవలసిన అధర్మ కార్యాలు, అహింస, అస్తేయము, మరియు దుస్సంగ పరిహార నియమాలు తెలపబడ్డాయి. వేదనింద, దేవతా నింద మరియు సాధుజన దూషణ ఒనర్చువారితో సంభాషణ సహితం పాపహేతువని, సదాచార పాలనమే మానవునికి పరమ రక్ష అని వ్యాసుడు హెచ్చరించెను.
17 – భక్ష్యాభక్ష్య విచారము
సాధకుని మనోశుద్ధికి ఆధారమైన ఆహార నియమాలను, భక్షించదగిన మరియు వర్జించవలసిన పదార్థాల వివరాలను వ్యాసమహర్షి వివరించెను. పతితులు, శూద్రులు, మరియు నిందితుల వద్ద అన్నము స్వీకరించకూడదని, వైదిక విధిచే పవిత్రీకరించబడిన సాత్త్వికాహారమే శ్రేయోదాయకమని బోధించబడెను.
18 – నిత్యకర్మాహ్నిక విధి
ద్విజుడు బ్రాహ్మీముహూర్తంలో లేచినప్పటి నుండి ఆచరించవలసిన ప్రాతఃస్నానము, భస్మధారణ, త్రిసంధ్యోపాసన మరియు గాయత్రీ జప విధులు వివరింపబడ్డాయి. బ్రాహ్మాది షడ్విధ స్నానాలు, సూర్యోపస్థానము, సూర్యహృదయ స్తోత్రము మరియు దేవ ఋషి పితృ తర్పణ క్రమము భక్తిరసభరితంగా కథనము చేయబడెను.
19 – భోజన విధి మరియు సాయంసంధ్యాచారము
భోజనాన్ని ప్రాణాగ్నిహోత్ర యజ్ఞంగా భావించి ఆచరించవలసిన భోజన విధులు, ఆపోశన మంత్రాలు మరియు నియమాలు తెలపబడ్డాయి. సాయంసంధ్యా వందనము, అగ్నిహోత్రము, శయన నియమాలు మరియు రాత్రివేళ పాటించవలసిన సదాచారాలను వ్యాసమహర్షి ఉపదేశించెను.
20 – శ్రాద్ధకల్పము మరియు తిథి విచారము
పితృదేవతల ప్రీత్యర్థం ఆచరించే శ్రాద్ధకర్మల ఆవశ్యకత, అమావాస్య, అష్టమి, నవమి వంటి పుణ్యతిథులు మరియు నక్షత్ర సంక్రమణ విశేషాలు వివరింపబడ్డాయి. గయ, కాశీ, ప్రయాగ వంటి పరమ పవిత్ర పుణ్యక్షేత్రాలలో శ్రాద్ధము ఆచరించడం వలన పితృదేవతలకు అక్షయ తృప్తి కలుగునని చెప్పబడెను.
21 – శ్రాద్ధ బ్రాహ్మణ పరీక్ష
శ్రాద్ధకార్యమున నిమంత్రించవలసిన వేదవిదులు, తపోనిష్ఠులు, యోగులు మరియు విష్ణుశివభక్తులైన ఉత్తమ బ్రాహ్మణుల లక్షణాలు వర్ణించబడ్డాయి. వేదహీనులు, ఆచారభ్రష్టులు, దుర్మార్గులైన వారిని శ్రాద్ధంలో వర్జించాలని, పంక్తిపావనులైన బ్రాహ్మణుల అర్చన ద్వారానే శ్రాద్ధఫలము సిద్ధిస్తుందని బోధించబడెను.
22 – శ్రాద్ధవిధి అనుష్ఠానము
శ్రాద్ధదినమున పూర్వభాగాన ఆచరించవలసిన బ్రాహ్మణ స్వాగతము, అర్ఘ్య ప్రదానము, విశ్వేదేవ పితృదేవ ఆవాహనము మరియు పిండదాన విధి సవివరంగా వివరింపబడెను. శ్రాద్ధభోజన నియమాలు, పిండప్రదాన మంత్రాలు, దక్షిణా తాంబూల సమర్పణ మరియు పితృదేవతల ఆశీర్వాద ప్రార్థన క్రమము కథనము చేయబడెను.
23 – ఆశౌచ విచారము
జనన మరణాల వలన కుటుంబంలో ఏర్పడే జాతాశౌచ మృతాశౌచ నియమాలు, వివిధ వర్ణాల వారి ఆశౌచ కాల పరిమాణాలు వివరింపబడ్డాయి. ఆపత్కాలము, సన్న్యాసులు, బ్రహ్మచారులు మరియు యజ్ఞదీక్షలో ఉన్నవారికి వర్తించే ఆశౌచ మినహాయింపులు మరియు శుద్ధి విధులు తెలపబడ్డాయి.
24 – ద్రవ్యశుద్ధి విధి
అపవిత్రమైన వివిధ లోహాలు, పాత్రలు, వస్త్రాలు, ధాన్యాలు, భూమి మరియు గృహాలను పవిత్రీకరించే శుద్ధి విధులు సవివరంగా వర్ణించబడ్డాయి. ప్రోక్షణ, మార్జన, అగ్నిస్పర్శ, సూర్యరశ్మి మరియు మృత్తికా జలాల ద్వారా ద్రవ్యశుద్ధి ఆచరించే క్రమము బోధించబడెను.
25 – స్త్రీధర్మ వర్ణనము
పాతివ్రత్య ధర్మాన్ని పాటించే పరమసాధ్వియైన స్త్రీ యొక్క మహత్తు, భర్తృసేవ, అత్తమామల ఆదరణ మరియు గృహనిర్వహణ విధులు వివరింపబడ్డాయి. పతివ్రతయైన స్త్రీ తన పుణ్యమహిమచేత భర్తకు మరియు ఉభయ వంశాలకు సుగతిని ప్రసాదించి దివ్యలోకాలను పొందునని వ్యాసభగవానుడు తెలిపెను.
26 – వానప్రస్థ ధర్మ వర్ణనము
వయోవృద్ధులైన గృహస్థులు అరణ్యాలకు వెళ్లి ఆచరించవలసిన వానప్రస్థాశ్రమ నియమాలు, కఠోర తపస్సు, కందమూలాహార స్వీకారము వివరింపబడ్డాయి. విషయభోగాలను త్యజించి, జటావలకలాలను ధరించి అగ్నిహోత్రమును ఉపాసిస్తూ అంతఃకరణ శుద్ధిని పొందే దివ్య మార్గము బోధించబడెను.
27 – సన్న్యాస ధర్మ వర్ణనము
సర్వసంగ పరిత్యాగము చేసి ఆత్మజ్ఞాన అన్వేషణలో ప్రవేశించే సన్న్యాసాశ్రమ విధి, త్రిదండధారణ, పరివ్రాజక చర్యలు వర్ణించబడ్డాయి. పుత్ర దార ధనాపేక్షలను విడిచి, అహింసావ్రతంతో సర్వభూతముల యందు ఆత్మభావము కలిగి బ్రహ్మధ్యానంలో మునిగి తేలే క్రమము తెలపబడెను.
28 – యతిధర్మ వర్ణనము
యతులు మరియు పరమహంసలు పాటించవలసిన తీవ్రమైన మనోనిగ్రహము, భిక్షాటన నియమాలు మరియు నిరంతర ఆత్మానుసంధాన విధి వివరింపబడెను. సుఖదుఃఖాలకు, నిందాస్తుతులకు అతీతులై పరమేశ్వరుని యందు చిత్తాన్ని లగ్నము చేసిన యోగి తక్షణమే శివసాయుజ్యాన్ని పొందునని చెప్పబడెను.
29 – ప్రాయశ్చిత్త ప్రారంభము మరియు మహాపాతకములు
మానవులు అజ్ఞానము వలన ఆచరించే వివిధ పాపకార్యాల తీవ్రతను, వాటి ఫలితాలను వ్యాసమహర్షి వర్ణించెను. బ్రహ్మహత్య, సురాపానము, స్వర్ణస్తేయము, గురుతల్పగమనము అనే నాలుగు మహాపాతకాలు మరియు వాటితో సంసర్గము చేసే ఐదవ మహాపాతకముల లక్షణాలు హెచ్చరించబడ్డాయి.
30 – మహాపాతక ప్రాయశ్చిత్తములు
మహాపాతకాల వలన కలిగే ఘోరమైన పాపక్షయము కొరకు ఆచరించవలసిన తీవ్రమైన ప్రాయశ్చిత్త వ్రతాలు, చాంద్రామణ ప్రాజాపత్యాది కృచ్ఛ్ర విధులు వివరింపబడ్డాయి. పవిత్ర మంత్రజపము, పుణ్యతీర్థ స్నానము మరియు మహాదానాల ద్వారా పాపవిముక్తి పొంది పరిశుద్ధులయ్యే మార్గాలు తెలపబడ్డాయి.
31 – అనుపాతక ప్రాయశ్చిత్తములు
మహాపాతకాలతో సమానమైన అనుపాతక పాపాలు మరియు వాటి నివారణకై విధింపబడిన ప్రాయశ్చిత్త వ్రతాలు వర్ణించబడ్డాయి. గోవధ, వైదిక ధర్మత్యాగము, కన్యాదూషణ వంటి పాపాలకు తగిన ఉపవాస జపదాన విధులు సవివరంగా బోధించబడ్డాయి.
32 – ఉపపాతక ప్రాయశ్చిత్తములు
సాధారణ జీవితంలో తెలియక జరిగే ఉపపాతకాలు, వృక్షచ్ఛేదనము, ప్రాణిహింస, విహితకర్మ లోపము వంటి దోషాలకు ఆచరించవలసిన ప్రాయశ్చిత్తాలు వివరింపబడ్డాయి. పంచగవ్య ప్రాశనము, గాయత్రీ జపము మరియు ఈశ్వరార్చన ద్వారా దోషనివృత్తి కలుగునని చెప్పబడెను.
33 – ప్రకీర్ణక ప్రాయశ్చిత్తములు
అజ్ఞాతముగా, రహస్యముగా లేదా ప్రమాదవశాత్తు జరిగే రకరకాల అల్పాపరాధాల నివారణకు ప్రకీర్ణక ప్రాయశ్చిత్తాలు తెలపబడ్డాయి. ప్రాణాయామము, రుద్రాధ్యాయ జపము, పవిత్ర నదీస్నానము మరియు శ్రద్ధాభక్తులతో శ్రీహరిహరులను ప్రార్థించడం ద్వారా పాపక్షయము కలుగునని బోధించబడెను.
34 – కృచ్ఛ్ర చాంద్రామణ విధులు
పాపవిముక్తికి, దేహశుద్ధికి అత్యంత శ్రేష్ఠమైన ప్రాజాపత్య, సంతాపన, పరాక మరియు చాంద్రామణ వ్రతాల అనుష్ఠాన విధులు సవివరంగా వర్ణించబడ్డాయి. చంద్రుని కలల వృద్ధిక్షయాలను బట్టి ఆహార స్వీకారము చేస్తూ ఆచరించే చాంద్రామణ వ్రతము సర్వపాపాలను దగ్ధము చేయునని చెప్పబడెను.
35 – పాత్ర అపాత్ర విచారము మరియు దానమాహాత్మ్యము
కలియుగంలో పరమ ధర్మమైన దానము యొక్క మహత్తు, దానగ్రహణానికి యోగ్యులైన ఉత్తమ బ్రాహ్మణుల (పాత్ర) లక్షణాలు వివరింపబడ్డాయి. వేదవిదులు, సదాచారసంపన్నులకు ఇచ్చే దానము అనంత ఫలాలనిస్తుందని, అపాత్రులకు ఇచ్చే దానము వ్యర్థమవుతుందని వ్యాసుడు బోధించెను.
36 – దాన ప్రభావము మరియు ప్రకారములు
నిత్య, నైమిత్తిక, కామ్య, విమల అనే చతుర్విధ దానాల స్వరూపము మరియు భూదానము, గోదానము, సువర్ణదానము, తిలదానముల మహాఫలము వర్ణించబడెను. నిష్కామ బుద్ధితో పరమేశ్వరునికి అర్పణగా ఇచ్చే విమల దానము అక్షయమైన బ్రహ్మలోక ప్రాప్తిని కలిగిస్తుందని చెప్పబడెను.
37 – మహాదానములు
సమస్త పాపాలను పటాపంచలు చేసే షోడశ మహాదానాలైన తులాపురుష, హిరణ్యగర్భ, బ్రహ్మాండ, గోసహస్రాది మహాదానాల దివ్య స్వరూపము వివరింపబడెను. వేదికల నిర్మాణము, మంత్రవాహనము మరియు యథావిధిగా మహాదానాలను ఆచరించిన దాత ఏడు తరాల పితృదేవతలతో సహా విష్ణుశివలోకాలను పొందునని తెలపబడెను.
38 – తీర్థమాహాత్మ్యము మరియు ప్రయాగ వర్ణనము
సమస్త పుణ్యతీర్థాలలో రారాజైన ప్రయాగ క్షేత్ర దివ్య సంకీర్తనము, గంగా యమునా సరస్వతుల త్రివేణి సంగమ ప్రాశస్త్యము వర్ణించబడెను. మాఘమాసంలో సంగమస్నానము, వేణీమాధవర్చన మరియు అక్షయవట ప్రార్థనల ద్వారా లభించే అనంత పుణ్యఫలము కథనము చేయబడెను.
39 – వారణాసి మాహాత్మ్యము
శ్రీమహాదేవుని నిత్య నివాసస్థానమైన పవిత్ర కాశీక్షేత్ర దివ్య మహిమ పునరుద్ఘాటించబడెను. కాశీలో మరణించే ప్రతి జీవికి విశ్వేశ్వరుడు స్వయంగా తారకమంత్రాన్ని ఉపదేశించి తక్షణ ముక్తిని ప్రసాదిస్తాడని, ఇది సమస్త మోక్షక్షేత్రాలలోకెల్లా అత్యుత్తమమైనదని వ్యాసుడు వర్ణించెను.
40 – గయా మాహాత్మ్యము
గయాసురుని దివ్య దేహముపై వెలసిన గయాక్షేత్ర మహిమ, విష్ణుపదము మరియు గయాశిరస్సులందు పిండదానము చేసే విధి వివరింపబడెను. గయాక్షేత్రంలో శ్రాద్ధము ఆచరించినంతనే పితృదేవతులు సమస్త నరకబాధల నుండి విముక్తులై శాశ్వత బ్రహ్మలోకాలను పొందుదురని చెప్పబడెను.
41 – పురాణ నిర్దేశము మరియు పురాణశ్రవణ ఫలము
నారాయణ భగవానుని ముఖపద్మము నుండి ఆవిర్భవించిన అష్టాదశ మహాపురాణాల జాబితా, వాటి విభజన మరియు ప్రామాణికత వివరింపబడ్డాయి. పవిత్రమైన కూర్మపురాణాన్ని శ్రద్ధాభక్తులతో శ్రవణము చేసినవారికి సమస్త పాపక్షయము మరియు పుణ్యలోకప్రాప్తి కలుగునని తెలపబడెను.
42 – కూర్మపురాణ పూర్వార్ధ ఉత్తరార్ధ సంగ్రహము
శ్రీ కూర్మపురాణ పూర్వార్ధ మరియు ఉత్తరార్ధాలలోని నూటఒక్క అధ్యాయాల దివ్య సారము సంగ్రహంగా పునఃసమీక్షించబడెను. హరిహర అభేద సత్యము, వైదిక ధర్మరక్షణ, భక్తి జ్ఞాన కర్మయోగాల సమన్వయమే ఈ పురాణము యొక్క పరమ లక్ష్యమని పునరుద్ఘాటించబడెను.
43 – పురాణ మాహాత్మ్యము మరియు ఫలశ్రుతి
కూర్మపురాణము యొక్క మహిమాన్విత ఫలశ్రుతి వర్ణించబడెను. ఈ పురాణాన్ని పఠించినా, విన్నా, ప్రతిరూపాన్ని రాసి భక్తులకు దానమిచ్చినా ఆయురారోగ్యాలు, పుత్రపౌత్రాభివృద్ధి మరియు భగవదనుగ్రహము లభించి అంత్యమున శివసాయుజ్యము సిద్ధించునని వ్యాసమహర్షి ప్రకటించెను.
44 – కూర్మపురాణ సమాప్తి
నైమిశారణ్యములో రోమహర్షణ సూత పౌరాణికుడు శౌనకాది మహర్షులకు కూర్మపురాణ కథాగానాన్ని సంపూర్ణంగా ముగించెను. మునులందరూ ఆనందబాష్పాలతో భగవానుడైన వేదవ్యాసునికి, కూర్మరూపియైన శ్రీమన్నారాయణునికి మరియు శ్రీమహాదేవునికి భక్తిప్రపత్తులతో ప్రణమిల్లి ధన్యులైరి.